جایگاه و نقش هوانوردی در توسعه و رونق اقتصادی قزاقستان

هوانوردی در قزاقستان دیگر فقط یک بخش حمل و نقل نیست، بلکه اکنون یکی از محرکهای اصلی رشد اقتصادی است که مستقیماً بر اشتغال، سرمایه گذاری و توسعه گردشگری تأثیر میگذارد. و طبق آخرین برآوردهای انجمن بین المللی حمل و نقل هوایی (IATA)، این کشور تازه شروع به تحقق پتانسیل واقعی خود کرده است. اعداد و ارقام گویای همه چیز هستند. امروزه، صنعت هوانوردی قزاقستان به طور مستقیم ۴۴۷۰۰ نفر را استخدام میکند. این افراد شامل خلبانان، مهندسان، کارکنان فرودگاه و دهها متخصص دیگر میشوند که بدون آنها انجام هر پروازی غیرممکن است. اما تأثیر واقعی بسیار گسترده تر است.

هوانوردی در حال حاضر ۲.۱ میلیارد دلار به اقتصاد کشور کمک می‌کند تقریباً ۰.۸٪ از تولید ناخالص داخلی. با این حال، وقتی کل زنجیره ارزش از تأمین‌کنندگان گرفته تا گردشگری در نظر گرفته شود، این سهم بیش از سه برابر می‌شود و به ۶.۴ میلیارد دلار می‌رسد. علاوه بر این، این صنعت در حال حاضر برای ۱۹۱،۴۰۰ نفر شغل ایجاد کرده است. در اینجا مهم است که نکته کلیدی را درک کنیم: هوانوردی فقط مربوط به هواپیماها نیست. بلکه مربوط به زیرساخت‌ها، لجستیک، خدمات، هتل‌ها، رستوران‌ها و کل شهرهایی است که در اطراف مراکز هوایی رشد می‌کنند.

گردشگری به عنوان یک شتاب‌دهنده پنهان است. به لطف هوانوردی، سالانه ۳۵۶ میلیون دلار برای قزاقستان درآمد دارد و ۱۵۰۰۰ شغل ایجاد می‌کند. اما مهم‌تر از آن، میزان هزینه‌های بازدیدکنندگان خارجی است. هر ساله، گردشگران بین‌المللی تقریباً ۲.۶ میلیارد دلار در کشور هزینه می‌کنند و کالاها و خدمات را از مشاغل محلی خریداری می‌کنند. این پول مستقیمی است که به نفع اقتصاد در اینجا و اکنون است. در واقع، هر پرواز جدید فقط یک مسیر روی نقشه نیست، بلکه جریانی از سرمایه‌گذاری است که با مسافران همراه می‌شود.

کارشناسان یاتا اطمینان دارند که پتانسیل قزاقستان به طور قابل توجهی از سطح فعلی فراتر رفته است، زیرا جغرافیای این کشور خود گویای نقش آن است: به عنوان پلی بین اروپا و آسیا، بین بزرگترین بازارهای جهان.

به همین دلیل است که دیگر سوال این نیست که آیا قزاقستان به یک قطب هوانوردی آینده تبدیل خواهد شد یا خیر، بلکه سوال این است که این کشور با چه سرعتی می‌تواند به چنین جایگاهی برسد.

رافائل شوارتزمن، معاون منطقه‌ای یاتا در اروپا، خاطرنشان کرد: «قزاقستان پتانسیل مشارکت فعال‌تر در جریان‌های جهانی مسافر و بار و تقویت جایگاه خود به عنوان یک مقصد گردشگری جذاب را دارد. سرمایه‌گذاری‌های بیشتر در ایمنی، توسعه زیرساخت‌های فرودگاهی و سوخت پایدار هوانوردی (SAF) کلید ایجاد یک بخش هوانوردی مقاوم و رقابتی، رشد گردشگری و جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی خواهد بود.

راهبرد کلیدی تقویت و توسعه  هوانوردی در اقتصاد قزاقستان

• توسعه قطب ترانزیت استراتژیک:قزاقستان با بهره‌گیری از موقعیت خود بین اروپا و چین، فرودگاه‌های خود (به‌ویژه آلماتی و آستانه) را به عنوان قطب‌های حیاتی ترانزیت قرار می‌دهد. این امر از طریق خدمات باربری و جذب شرکت‌های هواپیمایی بین‌المللی برای استفاده از حریم هوایی قزاقستان، اقتصاد را تقویت می‌کند.
• گسترش حمل و نقل هوایی و بار:از سال ۲۰۲۶، بخش هوانوردی قزاقستان رشد مداومی را تجربه می‌کند، به طوری که ۳۱.۸ میلیون مسافر از طریق فرودگاه‌ها جابجا می‌شوند و حجم بار نیز به طور قابل توجهی افزایش یافته است، به طوری که در سال ۲۰۲۵ به ۱۷۳۳۰۰ تن رسیده است.
• رشد صنعت گردشگری و خدمات:هوانوردی مستقیماً از بخش گردشگری حمایت می‌کند، که با تسهیل ورود گردشگران بین‌المللی که برای خدمات هزینه می‌کنند، به تولید ناخالص داخلی کشور کمک می‌کند و سالانه تقریباً ۲.۶ میلیارد دلار به این امر کمک می‌کند.
• اتصال منطقه‌ای و یارانه‌ها:دولت از طریق یارانه‌ها از بیش از ۲۴ مسیر منطقه‌ای حمایت می‌کند و گردشگری و اتصال را برای مناطق دورافتاده تقویت می‌کند و تحرک اقتصادی کلی را افزایش می‌دهد.
• زیرساخت‌ها و فناوری‌های بهبود یافته:نوسازی فرودگاه‌ها (ترمینال‌ها، بخش بار و خوشه‌های فنی) و معرفی فناوری‌های پیشرفته مانند کنترل خودکار گذرنامه و حمل و نقل الکترونیکی، کارایی را افزایش و زمان پردازش بار را کاهش می‌دهد.
• اشتغال‌زایی:این صنعت تقریباً ۲۵۰۰۰ نفر را مستقیماً استخدام می‌کند و هر ۱۰۰ شغل در این بخش تا ۶۱۰ شغل اضافی در صنایع مرتبط ایجاد می‌کند.
• رشد شرکت‌های حمل و نقل کم‌هزینه (LCC):ورود شرکت‌های حمل و نقل کم‌هزینه، رقابت و در نتیجه ترافیک مسافر را افزایش داده و تقاضا برای سفر را تحریک کرده است.

سه شرط اساسی و مهم برای رسیدن به موفقیت در هوانوردی

برای اینکه این سناریو به واقعیت تبدیل شود، صنعت هوانوردی قزاقستان باید روی سه حوزه کلیدی تمرکز کند.

۱. استانداردهای بین‌المللی، بلیت ورود به بازار جهانی هستند

در حال حاضر، فقط ایر آستانه و SCAT مجاز به انجام پرواز به کشورهای اتحادیه اروپا هستند. این نشان می‌دهد که استانداردها چقدر بالاست. رعایت استانداردهای بین‌المللی یک امر تشریفاتی نیست. این به معنای اعتماد مسافر، ایمنی پرواز و دسترسی به بازارهای بزرگ است. هرچه خطوط هوایی قزاقستان که می‌توانند مطابق با این استانداردها فعالیت کنند، بیشتر باشند، این کشور سریع‌تر موقعیت خود را به عنوان یک قطب حمل و نقل اوراسیا تقویت خواهد کرد.

۲. زیرساخت، پایه و اساس رشد است

ترافیک مسافری در قزاقستان در حال حاضر سالانه بیش از 10 درصد رشد می‌کند - سریع‌تر از میانگین جهانی. و این تازه آغاز راه است. برای همگام شدن با این رشد، این کشور به فرودگاه‌های مدرن نیاز دارد. نوسازی بزرگ ۳۶۲ میلیون دلاری فرودگاه آلماتی در حال حاضر در حال انجام است. طرح‌هایی شامل ساخت فرودگاه دوم در آستانه نیز در دست اجرا است. اینها فقط پروژه‌های ساختمانی نیستند. اینها سرمایه‌گذاری‌هایی برای آینده هستند که تعیین می‌کنند آیا قزاقستان می‌تواند به یک قطب واقعی هوانوردی منطقه‌ای تبدیل شود یا خیر.

۳. SAF - فرصتی برای رهبری در انرژی‌های نو

سوخت پایدار هوانوردی (SAF) در حال تبدیل شدن به کلیدی برای آینده کل صنعت است و انتظار می‌رود تا سال ۲۰۵۰ تا ۶۵ درصد کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای را به همراه داشته باشد، اما امروز، سهم آن تنها 0.6 درصد از مصرف سوخت جهانی هوانوردی است. و این یک فرصت بی‌نظیر برای قزاقستان است. این کشور دارای پایگاه مواد اولیه است و می‌تواند تولید SAF خود را با پتانسیل صادرات توسعه دهد. شرط اصلی، رعایت استانداردهای بین‌المللی، از جمله Jet A-1 است که دسترسی به بازارهای اتحادیه اروپا را فراهم می‌کند.

هوانوردی یکی از معدود صنایع مهم در اقتصاد هرکشور است که می‌تواند همزمان بر چندین حوزه اقتصادی از جمله تجارت، گردشگری، سرمایه‌گذاری و اشتغال تأثیرگذارباشد. برای قزاقستان، این فرصتی نه تنها برای رسیدن به رقبای منطقه‌ای خود، بلکه برای پیشی گرفتن از آنهاست. در جهانی که سرعت سفر به یک عامل حیاتی تبدیل می‌شود، کشورهایی که می‌دانند چگونه مسیرها را بسازند - نه فقط مسیرهای هوایی، بلکه مسیرهای اقتصادی را نیز برنده می‌شوند. به نظر می‌رسد قزاقستان مسیر پرواز خود را از قبل انتخاب کرده است.

حضور و ارائه رویکردی برای توسعه و پیشرفت هوانوردی از سوی قزاقستان در سمپوزیوم"GISS-2026"

سمپوزیوم هوانوردی در مورد توسعه سازمان‌های منطقه‌ای نظارت بر ایمنی (RSOO) و سازمان‌های بررسی حوادث (RAIO)، نقش آنها در سیستم ایمنی هوانوردی جهانی و چشم‌اندازهای بهبود بیشتر، به عنوان بخشی از سمپوزیوم جهانی GISS-2026  از 14 تا 16 آوریل در مراکش،  پایتخت این کشور برگزار شد.

این سمپوزیوم با پشتیبانی جهانی از اجرای ایکائو (GISS-2026) یک پلتفرم کلیدی بین‌المللی است که به توسعه منابع انسانی و حمایت از کشورها در اجرای استانداردهای هوانوردی غیرنظامی اختصاص دارد . موضوع سمپوزیوم امسال «راهکارهای منطقه‌ای، مزایای جهانی» است و رهبران صنعت هوانوردی، نمایندگان دولت‌ها، سازمان‌های بین‌المللی و نمایندگان کسب‌وکارها را گرد هم آورده است.

توشیوکی اونوما، رئیس شورای سازمان بین‌المللی هواپیمایی کشوری (ایکائو)، در افتتاحیه سمپوزیوم، به اهمیت بلندمدت تصمیمات فعلی اشاره کرد و گفت: «بگذارید این سمپوزیوم نقطه شروعی برای اجرای برنامه و دستورالعمل‌های جهانی و اهداف استراتژیک بلندمدت سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی‌برای دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۵۰ باشد. تضمین حمل و نقل هوایی ایمن، مطمئن و پایدار برای همه، هدف و مسئولیت مشترک ماست.» این رویداد شامل اولین نشست سطح بالا اختصاص داده شده به توسعه سرمایه انسانی در صنعت هوانوردی در چارچوب برنامه سفیران جهانی ایکائو بود.

افراد زیر در این بحث شرکت داشتند:

• رهبری ایکائو
• سفیران جهانی برنامه
• متخصصان بین‌المللی در حوزه آموزش هوانوردی
• نمایندگان بخش هوانوردی

این جلسه توسط محمد خلیفه رحمه، مدیر دفتر حمل و نقل هوایی سازمان بین‌المللی هواپیمایی کشوری (ایکائو) اداره شد و سخنرانان شامل آییی گارانگ دنگ آییی، مدیر کل سازمان هواپیمایی کشوری سودان جنوبی و رئیس هیئت مدیره جامعه شرق آفریقا  CASSOA؛ کریستوفر بارکس، مدیر منطقه‌ای دفاتر آمریکای شمالی و کارائیب مرکزی ایکائو؛ دیوید لوید، مشاور روابط نهادی در EUROCONTROL؛ لوسی مبگوآ، مدیر منطقه‌ای دفتر شرق و جنوب آفریقا ایکائو؛ و سلطانات تومپیوا، رئیس کمیته هواپیمایی کشوری وزارت حمل و نقل بودند.

شرکت‌کنندگان در جلسه، چالش‌های کلیدی پیش روی کشورها، از جمله کمبود منابع انسانی و مالی و همچنین لزوم هماهنگ‌سازی چارچوب‌های نظارتی مطابق با استانداردهای ایکائو را مورد بحث قرار دادند. خاطرنشان شد که سازوکارهای منطقه‌ای به ابزاری مؤثر برای تجمیع منابع، انجام ممیزی‌های مشترک و بهبود ایمنی پرواز تبدیل می‌شوند. در جریان این بحث، توجه ویژه‌ای به رویکردهای عملی برای افزایش اثربخشی همکاری‌های منطقه‌ای معطوف شد.

ریاست هیئت قزاقستانی را سلطانات تومپیوا، رئیس کمیته هوانوردی غیرنظامی وزارت حمل و نقل قزاقستان، بر عهده داشت. مشارکت این کشور در این قالب، نقش رو به رشد قزاقستان را در دستور کار بین‌المللی هوانوردی، به ویژه در زمینه آموزش تخصصی و توسعه سرمایه انسانی، برجسته می‌کند.

سلطانات تومپیوا، در ان سمپوزیوم تأکید کرد: «از دیدگاه قزاقستان، اطمینان از اینکه سازوکارهای منطقه‌ای مزایای واقعی ارائه می‌دهند، به چندین اصل عملی بستگی دارد. اول و مهمتر از همه، این پاسخگویی و به اشتراک گذاشتن تجربه است: سازوکارهای منطقه‌ای باید انعطاف‌پذیر باشند و بر نیازهای واقعی کشورها متمرکز باشند. همکاری در وظایف خاص، چه هماهنگ‌سازی مقررات، چه رفع شکاف‌های نظارتی یا آمادگی برای ممیزی‌ها، تضمین می‌کند که پشتیبانی به موقع و مؤثر باشد.»

او همچنین به اهمیت همکاری عملی و تبادل تخصص اشاره کرد: «تجربه ما نشان می‌دهد که ماموریت‌های فنی هدفمند، تبادلات کارشناسی و آمادگی مشترک برای حسابرسی‌ها اغلب نتایج سریع‌تر و ملموس‌تری نسبت به فرآیندهای رسمی‌به همراه دارد. چنین همکاری‌هایی به کشورها اجازه می‌دهد تا به دانش تخصصی دسترسی پیدا کنند و ظرفیت منطقه‌ای را تقویت کنند.»

سلطانات تومپیوا به عنوان سفیر برنامه سفیران جهانی ایکائو خدمت می‌کرد. او در ژانویه ۲۰۲۶ به این سمت منصوب شد. خوان کارلوس سالازار، دبیرکل ایکائو، به اهمیت این نقش گقت: «انتصاب به عنوان سفیر ایکائو نه تنها یک افتخار است، بلکه مسئولیتی جدی است که بر دوش شماست. این مسئولیتی است که همه ما در ایکائو به اشتراک می‌گذاریم و اجرای بالاترین استانداردهای مورد انتظار از ما می‌باشد.»

در جریان این سمپوزیوم، تأکید شد که توسعه بیشتر سازمان نظارت بر ایمنی منطقه‌ای و سازمان منطقه‌ای بررسی سوانح و حوادث هوایی باید مبتنی بر اصول تأمین مالی پایدار، مدیریت مؤثر و اجرای رویکردهای مبتنی بر ریسک و دیجیتال به فعالیت‌های نظارتی باشد. نقش همکاری منطقه‌ای در تسریع اجرای استانداردهای ایکائو و افزایش تاب‌آوری سیستم هوانوردی جهانی به طور جداگانه مورد توجه قرار گرفت. درپایان این جلسه، شرکت‌کنندگان

توافق کردند که سازوکارهای منطقه‌ای به بخش جدایی‌ناپذیری از معماری امنیت هوانوردی جهانی تبدیل می‌شوند و به افزایش اثربخشی نظارت و توسعه همکاری‌های بین‌المللی کمک می‌کنند.

قزاقستان تعهد خود را برای توسعه بیشتر همکاری‌های منطقه‌ای و آمادگی خود را برای ارائه کمک عملی به تقویت یک سیستم هوانوردی غیرنظامی ایمن، پایدار و به هم پیوسته مجدداً تأیید می‌کند.

در طول سمپوزیوم، ابتکارات کلیدی بین‌المللی مبنی بر اولویت‌های آموزش متخصصان هوانوردی ارائه شد:

• برنامه نسل بعدی متخصصان هوانوردی (NGAP)
• برنامه آموزش هوانوردی جهانی (GAEP)
• پروژه‌هایی برای افزایش مشارکت زنان در هوانوردی

توجه ویژه‌ای به پرورش نسل جدیدی از متخصصان و بهبود کیفیت آموزش هوانوردی می‌شود.

تجربه قزاقستان و همکاری بین‌المللی

در طول بحث‌ها، قزاقستان رویکردهای خود را برای توسعه سرمایه انسانی در هوانوردی ارائه کرد.

از جمله اولویت‌ها:

• حمایت از برابری جنسیتی
• مشارکت جوانان در صنعت
• عمومی‌سازی حرفه‌های هوانوردی
• تشکیل یک پایگاه پرسنلی پایدار

این کشور در حال حاضر تعدادی از ابتکارات عملی را در این راستا اجرا می‌کند.

در پایان، در راستای نتایج سمپوزیوم شرکت‌کنندگان در مورد رویکردهای عملی برای موارد زیر توافق کردند:

• تقویت همکاری‌های بین‌المللی
• گسترش برنامه‌های آموزشی و ترویجی
• افزایش اثربخشی ابتکارات جهانی ایکائو

قزاقستان در حال برنامه‌ریزی برای خرید هواپیماهای مدرن دوربرد است و ساخت اولین مرکز تعمیر و نگهداری خود را برای سرویس‌دهی به آنها آغاز کرده است. روزنامه تایمز آسیای مرکزی با نمایندگان صنعت هوانوردی قزاقستان در مورد پیشرفت این تلاش‌ها، زمان احتمالی آغاز پروازهای مستقیم به آمریکای شمالی و چالش‌های باقی‌مانده گفتگو کرد.

• باویرژان اومیرعلیف، رئیس دپارتمان ایمنی هوانوردی در کمیته هوانوردی غیرنظامی، گفت که به عنوان بخشی از تلاش‌ها برای گسترش مسیرهای بین‌المللی و تقویت موقعیت قزاقستان به عنوان قطب هوانوردی بین اروپا و آسیا، شرکت هواپیمایی ملی ایر آستانه قصد دارد 15 فروند هواپیمای بوئینگ 787 دریم‌لاینرخریداری کند و تحویل آنها بین سال‌های 2026 تا 2035 برنامه‌ریزی شده است. نماینده‌ی سازمان هوانوردی به روزنامه‌ی تایمز آو سنترال آسیا گفت: «این یک تصمیم مهم استراتژیک است که می‌تواند به طور قابل توجهی هوانوردی غیرنظامی، اقتصاد و جایگاه بین‌المللی کشور را تقویت کند.
• هواپیماهای دوربرد به خطوط هوایی اجازه می‌دهند پروازهای مستقیمی را به مقاصدی در آمریکای شمالی، اروپا، آسیا و استرالیا که قبلاً غیرقابل دسترسی بودند یا نیاز به توقف داشتند، آغاز کنند.» این هواپیما همچنین جذابیت قزاقستان را به عنوان یک قطب ترانزیت و مقصد گردشگری افزایش می‌دهد، ضمن اینکه خطوط هوایی را قادر می‌سازد تا از طریق بهبود کارایی، قیمت‌گذاری و کیفیت خدمات، در سطح بین‌المللی رقابت کنند. انتظار می‌رود خرید این هواپیماها که پیش از این به دلیل عقب‌ماندگی تولید در بوئینگ، از سال ۲۰۲۵ دو باربه تعویق افتاده بود ، فرصت‌های جدیدی را برای بخش هوانوردی قزاقستان، به ویژه پس از دستیابی پیش‌بینی‌شده به وضعیت ایمنی رده ۱ (CAT-1)، که انطباق با استانداردهای بین‌المللی هوانوردی را تأیید می‌کند، ایجاد کند.
• آموزش پرسنل برای چنین توسعه گسترده‌ای همچنان یک چالش اساسی است. طبق توافقات با بوئینگ، آموزش اولیه خلبانان و کادر فنی توسط سازنده ارائه می‌شود. در مرحله اول، مربیان خارجی متخصصان محلی را آموزش می‌دهند که سپس دانش خود را به سایر کارکنان منتقل می‌کنند. این رویکرد با هدف ایجاد تخصص داخلی در طول زمان انجام می‌شود. ایر آستانه در حال حاضر آموزش مهندسان بوئینگ ۷۸۷ را در مراکز بین‌المللی آغاز کرده است و قصد دارد به برنامه‌های آموزشی داخلی روی آورد. این شرکت هواپیمایی همچنین در حال توسعه همکاری با مؤسسات هوانوردی محلی است. با این حال، نمایندگان این صنعت اذعان دارند که به دلیل کمبود متخصصان دارای گواهینامه محلی که واجد شرایط برای هدایت هواپیمای جدید باشند، در کوتاه مدت به خلبانان خارجی نیاز خواهد بود.
• در اواخر فوریه امسال ، شرکت هواپیمایی SCAT با همکاری بوئینگ،ساخت یک مرکز بزرگ تعمیر و نگهداری (MRO) را در چیمکنت آغاز کرد .به گفته مقامات هوانوردی، این پروژه نقطه عطفی کلیدی در توسعه زیرساخت‌های هوانوردی قزاقستان است. این مرکز چرخه کاملی از خدمات تعمیر و نگهداری هواپیما را ارائه می‌دهد و وابستگی به ارائه دهندگان خارجی را کاهش می‌دهد. این مجموعه بیش از ۴۵۰۰۰ متر مربع مساحت خواهد داشت و فضای اضافی محوطه آن بیش از شش هکتار خواهد بود. این مجموعه شامل حداقل ۱۵ مرکز تخصصی مانند تعمیرگاه‌های موتور، آزمایشگاه‌های الکترونیک هوانوردی و واحدهای رنگ‌آمیزی و اصلاح داخلی هواپیما خواهد بود. قرار است ساخت و ساز در نوامبر 2027 به پایان برسد. در ابتدا، این مرکز به هواپیماهای بوئینگ ۷۳۷ که بخش عمده ناوگان SCAT را تشکیل می‌دهند، خدمات‌رسانی خواهد کرد. برنامه‌هایی برای گسترش قابلیت‌ها به هواپیماهای پهن‌پیکر، از جمله بوئینگ ۷۷۷، تا سال ۲۰۳۰ در دست اجرا است. همچنین انتظار می‌رود این مرکز، شرکت‌های هواپیمایی خارجی را جذب کند و نقش قزاقستان را به عنوان یک قطب هوانوردی منطقه‌ای تقویت کند.
• فرودگاه‌های اصلی قزاقستان، از جمله آستانه، آلماتی، آکتائو، آتیرائو و چیمکنت، در حال حاضر استانداردهای سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی را برآورده می‌کنند و قادر به پذیرش هواپیماهای دوربرد هستند. بلندپروازی هوانوردی قزاقستان منعکس‌کننده یک استراتژی گسترده‌تر برای قرار دادن خود به عنوان یک مرکز ترانزیت کلیدی بین آسیا و اروپا است. دستیابی به این هدف مستلزم سرمایه‌گذاری پایدار در زیرساخت‌ها، توسعه نیروی کار، بهبود مقررات و همکاری‌های بین‌المللی است. اگر این اقدامات با موفقیت اجرا شوند، می‌توانند جایگاه منطقه‌ای قزاقستان را تقویت کنند، رشد اقتصادی را افزایش دهند و ارتباط جهانی آن را ارتقا دهند. 

https://dknews.kz/ru/ekonomika/390646-giss-2026-kazahstan-predstavil-podhod-k-razvitiyu

https://kazpravda.kz/n/kazahstan-prinyal-uchastie-v-sessii-giss-2026-po-aviabezopasnosti/

https://dknews.kz/ru/ekonomika/390557-6-4-mlrd-dollarov-iz-vozduha-kak-aviaciya-usilivaet

https://timesca.com/kazakhstan-expands-aviation-hub-with-focus-on-u-s-and-long-haul-flights/