قزاقستان و شکل‌گیری قطب دیجیتال آسیای مرکزی

در نخستین روزهای اکتبر ۲۰۲۶، آستانه میزبان رویداد AI amp Digital Bridge 2026 است؛ مجمعی که در قالب برنامه گسترده‌تر ماه هوش مصنوعی قزاقستان برگزار می‌شود و انتظار می‌رود بیش از ۲۰ هزار نفر و بیش از ۱۰۰ شرکت فناوری را گرد هم آورد. این رویداد از ۱ تا ۳ اکتبر برگزار می‌شود و برنامه امسال از ۲۳ سپتامبر با HackAlem AI powered by OpenAIآغاز شده است. در هفت دوره گذشته نیز بیش از ۱۲۷ هزار نفر از بیش از ۱۰۰ کشور در Digital Bridge شرکت کرده‌اند.

اما اهمیت این رویداد را نمی‌توان صرفاً در تعداد شرکت‌کنندگان یا حضور شرکت‌های بین‌المللی خلاصه کرد. پرسش مهم‌تر این است که چگونه قزاقستان توانسته در مدت حدود دو دهه، از دیجیتالی‌کردن خدمات عمومی‌به ایجاد یک زیست‌بوم نسبتاً کامل فناوری، استارتاپ، سرمایه و هوش مصنوعی برسد؟

پاسخ را باید در انباشت تدریجی چند ظرفیت جست‌وجو کرد: دولت دیجیتال، زیرساخت ارتباطی، پذیرش گسترده خدمات دیجیتال در جامعه، نهادهای تخصصی برای حمایت از شرکت‌های فناوری، دسترسی به سرمایه، ظرفیت انرژی و محاسباتی و در نهایت پیوند با بازارهای جهانی.

ساخت دولت دیجیتال پیش از ظهور موج هوش مصنوعی

داستان دیجیتالی‌شدن قزاقستان بسیار قدیمی‌تر از موج کنونی هوش مصنوعی است. دولت الکترونیک این کشور از دهه ۲۰۰۰ توسعه یافت و برنامه «Digital Kazakhstan» که در سال ۲۰۱۷ تصویب و از ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۲ اجرا شد، این مسیر را وارد مرحله‌ای جامع‌تر کرد.

این برنامه پنج محور داشت: دیجیتالی‌کردن بخش‌های اقتصادی، گذار به دولت دیجیتال، ایجاد جاده ابریشم دیجیتال، توسعه سرمایه انسانی و شکل‌دهی به زیست‌بوم نوآوری. بنابراین، دیجیتالی‌شدن از ابتدا صرفاً پروژه‌ای برای ارائه خدمات آنلاین نبود؛ بلکه به‌عنوان بخشی از سیاست توسعه اقتصادی تعریف شد.

نتایج این رویکرد در شاخص‌های بین‌المللی نیز قابل مشاهده است. قزاقستان در شاخص توسعه دولت الکترونیک سازمان ملل در سال ۲۰۲۴ رتبه ۲۴ از ۱۹۳ کشور را به دست آورد و در گروه کشورهای دارای سطح «بسیار بالا» قرار گرفت. وزارت هوش مصنوعی و توسعه دیجیتال قزاقستان اعلام کرده است در ۲۰۲۵ بیش از ۹۰ درصد خدمات دولتی به‌صورت آنلاین در دسترس بوده‌اند. همچنین از ابتدای ۲۰۲۵ بیش از ۵۱.۵ میلیون خدمت دولتی به‌صورت آنلاین ارائه شده و «eGov.kz» بیش از ۱۵.۱ میلیون کاربر ثبت‌شده داشته است.

این زیرساخت نهادی اهمیت زیادی دارد: زمانی که هوش مصنوعی وارد اقتصاد شد، قزاقستان از نقطه صفر آغاز نکرد؛ دولت، شهروندان و شرکت‌ها از قبل با خدمات دیجیتال، داده و تعامل آنلاین خو گرفته بودند.

تبدیل دیجیتال به بخشی از زندگی روزمره

دولت دیجیتال تنها زمانی به یک مزیت اقتصادی تبدیل می‌شود که شهروندان و بنگاه‌ها نیز به‌طور گسترده از آن استفاده کنند. در قزاقستان، توسعه خدمات مالی و تجارت الکترونیک به این فرایند شتاب بخشیده است.

نمونه برجسته آن «Kaspi.kz» است. در پایان سال ۲۰۲۵، اپلیکیشن این شرکت در قزاقستان حدود ۱۵.۷ میلیون کاربر فعال ماهانه و «Kaspi Pay» حدود ۷۶۴ هزار پذیرنده فعال داشت. حدود ۶۸ درصد کاربران ماهانه نیز به‌صورت روزانه از «Super App» استفاده می‌کردند. این پلتفرم علاوه بر پرداخت و خدمات مالی، خدمات تجارت الکترونیک و برخی خدمات دولتی را نیز در یک محیط واحد ارائه می‌کند.

در نتیجه، دیجیتال در قزاقستان صرفاً به دولت محدود نمانده و به بخشی از رفتار روزمره مصرف‌کنندگان و کسب‌وکارها تبدیل شده است. چنین سطحی از پذیرش، یک مزیت مهم برای توسعه هوش مصنوعی محسوب می‌شود؛ زیرا فناوری‌های جدید زمانی سریع‌تر گسترش می‌یابند که کاربران، زیرساخت‌ها و بنگاه‌ها از قبل آمادگی دیجیتال داشته باشند.

تبدیل سیاست دیجیتال به زیست‌بوم کسب‌وکار

مرحله بعدی، ایجاد نهادی بود که بتواند شرکت‌ها، سرمایه‌گذاران، متخصصان و دولت را در یک شبکه به هم متصل کند. «Astana Hub» که در سال ۲۰۱۸ تأسیس شد، در این میان نقش محوری پیدا کرد.

طبق ارزیابی جدید بانک جهانی، از زمان تأسیس «Astana Hub»، تعداد شرکت‌های آن به ۱,۸۷۵ رسیده که ۴۷۰ شرکت از آنها سرمایه‌گذاری خصوصی خارجی دریافت کرده‌اند. این مرکز با مجموعه‌ای از بازیگران بین‌المللی، از جمله Plug and Play، Draper University،Alchemist  و Google Silkway Accelerator  همکاری داشته است.

مزیت «Astana Hub» تنها به فضای اداری یا رویدادهای فناوری محدود نیست. شرکت‌های عضو از مشوق‌های مالیاتی، سازوکارهای تسهیل‌شده برای استخدام نیروی خارجی، برنامه‌های شتاب‌دهی و دسترسی به شبکه‌های سرمایه‌گذاری و بازارهای بین‌المللی بهره می‌برند. به این ترتیب، دولت تلاش کرده است هزینه ورود و رشد شرکت‌های فناوری را کاهش دهد.

نتیجه را می‌توان در صادرات خدمات فناوری اطلاعات مشاهده کرد. صادرات خدمات IT قزاقستان در سال ۲۰۲۵ به ۱ میلیارد و ۱۴۲ میلیون دلار رسید؛ رقمی‌که بیش از ۲.۶ برابر هزینه واردات راهکارهای دیجیتال بود. شرکت‌های مقیم«Astana Hub» حدود ۶۳۳ میلیون دلار از صادرات را به خود اختصاص دادند.

بانک جهانی نیز در سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که قزاقستان برای مرحله بعدی توسعه این زیست‌بوم به سرمایه و مهارت‌های بیشتری نیاز دارد. این نهاد یک پروژه ۷۵ میلیون دلاری را برای توسعه استارتاپ‌های فناوری، آموزش نیروی متخصص، گسترش دسترسی به محاسبات پرقدرت، توسعه رباتیک و رفع شکاف سرمایه‌گذاری در مراحل رشد شرکت‌ها تصویب کرده است.

ورود به عصر هوش مصنوعی؛ از مصرف‌کننده فناوری به تولیدکننده

نقطه عطف جدید، حرکت قزاقستان از دیجیتالی‌سازی به سمت تولید و توسعه فناوری هوش مصنوعی است. نخستین گزارش جامع هوش مصنوعی قزاقستان که با همکاری RISE Research، Mastercard  و Freedom Bank  تهیه شده، بیش از ۱۰۰ استارتاپ فعال در حوزه AI را شناسایی کرده است. بر اساس این گزارش، سرمایه‌گذاری خطرپذیر در پروژه‌های هوش مصنوعی از حدود ۱۴ میلیون دلار در سال ۲۰۲۳ به ۷۳ میلیون دلار در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است.

هم‌زمان، قزاقستان روی زیرساخت محاسباتی داخلی نیز سرمایه‌گذاری کرده است. دو خوشه (تعداد زیادی رایانه و سرور قدرتمند که با یکدیگر کار می‌کنند) Alem.Cloud  وAI-Farabium  در مجموع حدود ۳.۶ اگزافلاپس (3.6 تریلیون عملیات در ثانیه) ظرفیت محاسباتی دارند. این زیرساخت‌ها از مجموعه‌ای از سرورها و پردازنده‌های گرافیکی (GPU) تشکیل شده‌اند و حدود ۲ هزار پردازنده از خانواده H100 و H200 شرکت «NVIDIA» نیز در زیرساخت محاسباتی قزاقستان فعال است. چنین ظرفیتی امکان آموزش و اجرای مدل‌های بزرگ هوش مصنوعی را در داخل کشور افزایش می‌دهد و وابستگی به زیرساخت‌های محاسباتی خارجی را کاهش می‌دهد.

این مسئله برای توسعه هوش مصنوعی اهمیت بنیادی دارد. کشوری که مدل‌های خود را توسعه می‌دهد اما برای آموزش و اجرای آنها کاملاً به زیرساخت خارجی وابسته است، از نظر فناوری آسیب‌پذیر باقی می‌ماند. قزاقستان با توسعه ظرفیت محاسباتی داخلی تلاش می‌کند بخشی از این وابستگی را کاهش دهد.

در سطح مدل‌های زبانی نیز پروژه «ISSAI KAZ-LLM»  در دانشگاه نظربایف نمونه مهمی است. این مدل برای زبان‌های قزاقی، روسی و انگلیسی و با پشتیبانی از ترکی توسعه یافته و نسخه‌های ۸ و ۷۰ میلیارد پارامتری آن در دسامبر ۲۰۲۴ منتشر شد. تیم توسعه‌دهنده برای آموزش مدل بیش از ۱۵۰ میلیارد توکن داده را پردازش کرده است.

این پروژه از آن جهت مهم است که نشان می‌دهد راهبرد هوش مصنوعی قزاقستان تنها واردکردن ابزارهای خارجی نیست؛ بخشی از سیاست جدید، ایجاد توانایی بومی‌برای توسعه مدل‌ها و کاربرد آنها در زبان‌ها و مسائل منطقه‌ای است.

نیاز هوش مصنوعی به برق و مراکز داده

هوش مصنوعی در نهایت به دو چیز بسیار مادی نیاز دارد: برق و محاسبات. بنابراین، توسعه مراکز داده در قزاقستان به یکی از محورهای جدید سیاست دیجیتال تبدیل شده است. تولید برق این کشور در سال ۲۰۲۵ به ۱۲۳.۱ میلیارد کیلووات‌ ساعت رسید و برنامه رسمی دولت برای سال ۲۰۲۶ تولید ۱۲۶.۵ میلیارد کیلووات ‌ساعت است.

در همین چارچوب، پروژه «Data Center Valley» در منطقه پاولودار در حال شکل‌گیری است. نخستین مرکز این مجموعه ظرفیت ۵۰ مگاوات خواهد داشت و ظرفیت بالقوه کل پروژه تا یک گیگاوات در نظر گرفته شده است. در آگوست ۲۰۲۶، دولت اعلام کرد ساخت نخستین تأسیسات وارد مرحله فعال شده و حفاری بخش‌های انرژی و کارخانه‌های AI حدود ۹۰ درصد پیشرفت داشته است.

این پروژه نشان می‌دهد که قزاقستان در حال تغییر نگاه خود به زیرساخت دیجیتال است: از شبکه و خدمات آنلاین به سمت زیرساخت‌های سنگین محاسباتی و مراکز داده.

مزیت جغرافیایی قزاقستان در اتصال به جهان

موقعیت جغرافیایی قزاقستان نیز به این راهبرد کمک می‌کند. این کشور در میانه مسیرهای ارتباطی اروپا و آسیا قرار دارد و هم‌زمان در حال توسعه نقش خود در کریدور ترانس خزر یا «Trans-Caspian International Transport Route»  است. بانک جهانی در سال ۲۰۲۶ نیز توسعه اتصال و زیرساخت دیجیتال و فیزیکی را از محورهای اصلی همکاری خود با قزاقستان اعلام کرده است.

در حوزه دیجیتال، پروژه‌های توسعه فیبر نوری و مسیرهای ارتباطی جدید می‌توانند نقش قزاقستان را از یک مصرف‌کننده فناوری به یک مسیر انتقال داده میان اروپا و آسیا نزدیک‌تر کنند. اهمیت این موضوع برای مراکز داده، خدمات ابری و پردازش هوش مصنوعی دوچندان است؛ زیرا سرعت، ظرفیت و افزونگی ارتباطات بخشی از مزیت رقابتی این صنعت محسوب می‌شود.

 قزاقستان تنها بازیگر نیست و رقبای دیگری حضور دارند

البته قطب دیجیتال آسیای مرکزی عنوانی نیست که بتوان آن را با یک شاخص قطعی اثبات کرد. ازبکستان نیز با سرعت زیادی در حال توسعه زیست‌بوم فناوری خود است.  طبق داده‌های رسمی «IT Park Uzbekistan»، این مجموعه در سال ۲۰۲۵ بیش از ۲,۹۹۰ شرکت عضو، بیش از ۴۴ هزار شغل و صادرات محصولات دیجیتال به ۹۰ کشور را گزارش کرد.

بنابراین رقابت منطقه‌ای در حال افزایش است. تفاوت اصلی را باید در ساختار اقتصاد دیجیتال جست‌وجو کرد: قزاقستان بر دولت دیجیتال قدیمی‌تر، بازار مالی توسعه‌یافته‌تر، «Astana Hub»، زیرساخت محاسباتی و جذب سرمایه بین‌المللی تکیه دارد؛ در حالی که ازبکستان از بازار بزرگ داخلی و رشد سریع نیروی انسانی و شرکت‌های فناوری بهره می‌برد.

سرمایه، نیروی انسانی و کیفیت داده به عنوان یک چالش

با وجود این پیشرفت‌ها، مسیر قزاقستان بدون محدودیت نیست. گزارش ملی هوش مصنوعی، کمبود متخصصان باتجربه، کیفیت و دسترسی نامتوازن به داده، ضعف نسبی سرمایه‌گذاری تحقیق‌وتوسعه و دشواری دسترسی به سرمایه خطرپذیر در مراحل پایانی رشد را از جمله موانع توسعه می‌داند.

اقدام جدید بانک جهانی نیز دقیقاً بخشی از همین شکاف‌ها را هدف گرفته است. پروژه پیشبرد یادگیری، کارآفرینی و بازارهای هوش مصنوعی (ALEM) که در سپتامبر ۲۰۲۶ با تأمین مالی ۷۵ میلیون دلاری بانک جهانی تصویب شد، قرار است سالانه بیش از ۵ هزار نفر را در حوزه‌های هوش مصنوعی، علم داده و یادگیری ماشین آموزش دهد. این پروژه تا پایان ۲۰۳۱ از ۸۰۰ استارتاپ حمایت خواهد کرد، سرمایه‌گذاری خطرپذیر را برای بیش از ۵۰ شرکت تسهیل می‌کند و دست‌کم ۶۰ میلیون دلار سرمایه خصوصی را به زیست‌بوم فناوری قزاقستان جذب خواهد کرد.

       این نکته مهم است، زیرا ایجاد مرکز داده یا برگزاری کنفرانس بین‌المللی به‌تنهایی یک قطب فناوری نمی‌سازد. دوام این موقعیت به توانایی کشور در تبدیل زیرساخت به محصول، محصول به شرکت و شرکت به کسب‌وکاری جهانی وابسته خواهد بود.