قاچاق کاکائو از ساحل‌عاج و تضعیف کنترل دولت بر زنجیره صادرات

در فصل ۲۰۲۷–۲۰۲۶، قیمت تضمینی کاکائو در ساحل‌عاج ۱۲۰۰ فرانک سیفا به ازای هر کیلوگرم تعیین شد، در حالی که قیمت تولیدکننده در غنا معادل حدود ۲۱۰۰ فرانک سیفا برای هر کیلوگرم می‌شود؛ بنابراین قیمت در غنا حدود ۷۵ درصد بالاتر از ساحل عاج است که انگیزه قاچاق محصول را افزایش داده است.

توقیف بیش از ۴۲ هزار تن کاکائوی ساحل‌عاج در مسیر غنا در ابنگورو، که مقام‌های امنیتی این کشور در ۵ اکتبر ۲۰۲۶ اعلام کردند، در نخستین روزهای اجرای فصل جدید خرید و صادرات کاکائو رخ داد. این محموله شامل ۴۹۲ کیسه و به ارزش تقریبی ۵۰ میلیون فرانک سیفا بود. بر اساس گزارش آژانس مطبوعات ساحل‌عاج، سه کامیون در بامداد ۴ اکتبر در ابیلاسوکرو شناسایی شدند که قصد داشتند از مسیر مرز کاتی وارد غنا شوند. نیروهای امنیتی هر سه خودرو را تعقیب کردند؛ یکی توانست وارد خاک غنا شود، دومی‌پس از حادثه در منطقه آزاد متوقف شد و سومی در خاک ساحل‌عاج توقیف شد. رانندگان و شاگردان آنها متواری شدند و رایزنی با مقام‌های غنایی برای بازگرداندن کامیون عبورکرده ادامه یافت. این عملیات در چارچوب عملیاتی انجام شد که برای مقابله با خروج غیرقانونی محصولات کشاورزی از مرزهای کشور اجرا می‌شود.

این حادثه در زمانی رخ داده که مقام‌های بخش کاکائو هم‌زمان از تشدید نظارت بر مسیرهای تجاری و استقرار نظام جدید ردیابی سخن می‌گویند. چند روز پیش از توقیف ابنگورو، تولیدکنندگان و مدیران تعاونی‌های مناطق تونکپی و بافینگ در دانه‌نه نسبت به انتقال کاکائوی ساحل‌عاج به لیبریا و گینه هشدار داده و خواستار افزایش نظارت در مناطق تولید و جمع‌آوری شده بودند. از سوی دیگر، در آغاز فصل ۲۰۲۷–۲۰۲۶ در دالوا و آگبوویل، شورای قهوه و کاکائو رعایت قیمت تعیین‌شده، کیفیت، ردیابی و مقابله با صادرات غیرقانونی را در میان اولویت‌های فصل جدید قرار داد. بنابراین، توقیف ابنگورو را باید در کنار مجموعه‌ای از نشانه‌های هم‌زمان در شرق و غرب کشور قرار داد که از استمرار خروج غیررسمی محصول حکایت دارند.

الگوهای متفاوت در مسیرهای مختلف

شواهد موجود نشان می‌دهد قاچاق در دو سوی کشور از الگوی یکسانی پیروی نمی‌کند. در شرق، مسیر ابنگورو ـ غنا مستقیما با اختلاف قیمت میان دو بازار ارتباط پیدا می‌کند. در غرب، محورهای دانه‌نه و سیپیلُو و مسیرهای منتهی به گینه و لیبریا، بیشتر با شبکه‌های جمع‌آوری، مسیرهای روستایی و مراکز واسطه‌ای پیوند دارند. خبرگزاری KOACI در اوت ۲۰۲۶، ن‌زِرِکوره در گینه را یکی از مراکز مهم جمع‌آوری و بازتوزیع کاکائویی معرفی کرد که به‌صورت غیررسمی از ساحل‌عاج وارد می‌شود و دانه‌نه و سیپیلُو را از مناطق اصلی خروج محموله‌ها دانست. این گزارش به وجود مسیرهای روستایی متعدد در نزدیکی مرز اشاره می‌کند که امکان دورزدن گذرگاه‌های رسمی را فراهم می‌کنند. این مسیر غربی سابقه‌ای قدیمی‌تر دارد و در مواردی با ارقام بسیار بزرگ‌تری همراه بوده است. در ژانویه ۲۰۲۵، ارتش ساحل‌عاج اعلام کرد پنج مقام محلی در سیپیلُو، از جمله مقام‌های مسئول فرمانداری، پلیس، ژاندارمری و گمرک، به اتهام تسهیل قاچاق کاکائو به گینه و لیبریا تعلیق شده‌اند. رویترز با استناد به منابع صنعتی و صادرکنندگان، حجم خروج غیرقانونی از ساحل‌عاج به این دو کشور را از آغاز فصل زراعی ۲۰۲۵–۲۰۲۴ بین ۵۰ هزار تا ۷۵ هزار تن برآورد کرده بود که نشان می‌دهد که مسئله در غرب کشور می‌تواند بسیار فراتر از توقیف‌های موردی باشد.

در مورد گینه و لیبریا، اختلاف در آمار صادرات نیز توجه فعالان صنعت را جلب کرده است. رویترز در اوت ۲۰۲۶ به نقل از صادرکنندگان و فعالان صنعت نوشت که این دو کشور با وجود تولید داخلی محدود، طی سه فصل گذشته به‌طور متوسط حدود ۱۰۰ هزار تن در سال در گینه و ۳۰ هزار تن در سال در لیبریا صادر کرده‌اند. منابع صنعت، قیمت پایین‌تر کاکائوی ساحل‌عاج و نبود مالیات‌های مشابه را از عواملی دانسته‌اند که می‌تواند انتقال محصول به این کشورها را جذاب کند. این ارقام در کنار شواهد مربوط به ن‌زِرِکوره و پرونده‌های مرزی، تصویری از اهمیت تجارت غیررسمی منطقه‌ای به دست می‌دهند. در نتیجه، غنا و محور گینه ـ لیبریا الکوهای قاچاق متفاوتی دارند؛ غنا خود یک صنعت بزرگ و رسمی‌کاکائو دارد و اختلاف قیمت میان دو تولیدکننده اصلی می‌تواند جهت حرکت کالا را تغییر دهد، اما در غرب، علاوه بر اختلاف قیمت، شبکه‌های محلی جمع‌آوری و مسیرهای غیررسمی نیز اهمیت بیشتری دارند. همین تفاوت باعث می‌شود تقویت یک مرز بدون توجه به سایر مسیرها، الزاما به کاهش کلی خروج غیرقانونی منجر نشود.

اختلاف قیمت و فشار بر نظام خرید

قیمت رسمی‌کاکائو در ساحل‌عاج برای فصل اصلی ۲۰۲۷–۲۰۲۶، که از ۱ سپتامبر آغاز شده، ۱۲۰۰ فرانک سیفا برای هر کیلوگرم تعیین شده است. این رقم ۵۷ درصد پایین‌تر از قیمت ۲۸۰۰ فرانکی بود که در آغاز فصل اصلی ۲۰۲۶–۲۰۲۵ تعیین شده بود و دولت در مارس ۲۰۲۶، پس از سقوط شدید قیمت جهانی، آن را به ۱۲۰۰ فرانک کاهش داد. دولت در سپتامبر همین رقم را برای فصل جدید حفظ کرد. رویترز توضیح داده است که این قیمت‌گذاری تا حد زیادی با شیوه فروش پیشاپیش کاکائو ارتباط دارد. شورای قهوه و کاکائو معمولا حدود ۸۰ درصد محصول پیش‌بینی‌شده را پیش از آغاز فصل به فروش می‌رساند و بر مبنای قیمت‌های تحقق‌یافته در این معاملات، قیمت تضمینی تولیدکننده تعیین می‌شود. به گفته منابع دولتی و صنعتی که رویترز در اوت ۲۰۲۶ با آنها گفت‌وگو کرده، بیش از ۱.۱ میلیون تن از محصول فصل ۲۰۲۷–۲۰۲۶ در معاملات پیشاپیش و در شرایطی فروخته شده بود که قیمت جهانی پایین‌تر بود. در نتیجه، قیمت رسمی ۱۲۰۰ فرانک را باید در چارچوب مشکلات فروش فصل قبل و تعهدات ناشی از معاملات قبلی در نظر گرفت.

در سوی دیگر مرز، غنا قیمت تولیدکننده فصل ۲۰۲۷–۲۰۲۶ را در ۲۵ سپتامبر به ۴۲۴۰۰ سِدی در هر تن، معادل ۲۶۵۰ سدی برای کیسه ۶۴ کیلوگرمی، افزایش داد. این رقم بر اساس گزارش رسمی هیئت کاکائوی غنا، ۷۱ درصد ارزش واقعی صادراتی محصول بوده است. غنا همچنین تحت سازوکار جدید خود امکان بازبینی قیمت تولیدکننده در طول فصل را دارد. با تبدیل از سدی به فرانک سیفا، قیمت تضمینی کاکائو در در غنا معادل حدود ۲۱۰۰ فرانک سیفا برای هر کیلوگرم می‌شود و حدود ۷۵ درصد بالاتر از قیمت در ساحل عاج است که انگیزه قاچاق محصول را افزایش داده است. رویترز پیش‌تر هشدار داده بود که چنین تفاوتی می‌تواند انگیزه خروج کاکائو از ساحل‌عاج به مقصد غنا، گینه و لیبریا را افزایش دهد. این اختلاف، یک انگیزه اقتصادی روشن ایجاد می‌کند، اما قاچاق را نمی‌توان فقط با تفاوت قیمت توضیح داد. وجود خریدار و کانال فروش در سوی دیگر مرز، سهولت عبور از مسیرهای غیررسمی و تفاوت میان نظام‌های مالیاتی و تجاری نیز در شکل‌گیری این جریان نقش دارند بنابراین آنچه در مرز اتفاق می‌افتد، بیش از آنکه یک مسیر ثابت قاچاق باشد، واکنش شبکه‌های تجاری به تفاوت شرایط دو بازار است.

پیامد قاچاق برای زنجیره رسمی

صادرات رسمی‌کاکائو در چارچوب نظامی انجام می‌شود که شورای قهوه و کاکائو، کنترل کیفیت و وزن، گواهی بهداشت گیاهی، گواهی مبدأ و اظهار گمرکی را دربرمی‌گیرد. بنابراین خروج یک محموله از مسیر زمینی و غیررسمی، محصول را از چند نقطه کنترل هم‌زمان خارج می‌کند. در نتیجه، دولت بخشی از امکان ثبت، کنترل و مشاهده مسیر محصول را از دست می‌دهد. اسناد بودجه‌ای دولت نیز خروج غیرقانونی محصولات کشاورزی به کشورهای همسایه را یک ریسک درآمدی شناسایی کرده‌اند. بر اساس این اسناد، حجم کاکائوی توقیف‌شده در چارچوب مقابله با خروج غیرقانونی از ۱۴۰ تن در سال ۲۰۲۳ به ۸۰۱ تن در سال ۲۰۲۴ افزایش یافت. دولت این روند را از جمله ریسک‌های مرتبط با کاهش درآمدهای ناشی از خروج غیرقانونی محصولات به کشورهای همسایه ارزیابی کرده و تقویت کنترل مرزها و همکاری با کشورهای همسایه را از اقدامات مقابله‌ای برشمرده است.

جریان غیررسمی همچنین می‌تواند تصویر دولت از عرضه واقعی کاکائو را مخدوش کند. اگر محصولی که در ساحل‌عاج تولید شده به‌جای ورود به مراکز خرید رسمی و بنادر ابیجان و سن‌پدرو از مرز عبور کند، داده‌های مربوط به ورود محصول به شبکه رسمی‌کاهش می‌یابد، در حالی که الزاما تولید واقعی کشور به همان میزان کاهش نیافته است. از سوی دیگر، ورود محصول از کشورهای همسایه نیز می‌تواند آمار عرضه داخلی را تحت تأثیر قرار دهد. وزارت خزانه‌داری ساحل‌عاج در ژانویه ۲۰۲۶، افزایش جریان‌های فرامرزی کاکائو از کشورهای همسایه را با انباشت غیرمنتظره محصول و فشار بر ظرفیت بنادر ابیجان و سن‌پدرو مرتبط دانسته بود. این مسئله، ابعاد مدیریتی نیز دارد. اگر بخشی از محصول از شبکه رسمی خارج شود، دولت درباره حجم، منبع و مقصد آن اطلاعات کمتری در اختیار خواهد داشت و اجرای سیاست‌های قیمت‌گذاری، مالیات، کنترل کیفیت و صادرات دشوارتر می‌شود. از این منظر، قاچاق بیش از آنکه صرفا کاهش درآمد یک دوره خرید باشد، بخشی از ظرفیت حکمرانی دولت بر یک زنجیره صادراتی بزرگ را تضعیف می‌کند.

ردیابی کاکائو و فشار جدید بازار اروپا

اهمیت مسئله در فصل ۲۰۲۷–۲۰۲۶ با اجرای نظام ملی ردیابی بیشتر شده است. شورای قهوه و کاکائو اعلام کرده که این سامانه باید تولیدکننده، معامله، پرداخت و مسیر حرکت محصول را از مزرعه تا نقطه صادرات ثبت کند. در آغاز فصل جدید، کارت تولیدکننده برای خرید کاکائو الزامی‌شد و مقام‌های محلی بر ثبت تولیدکنندگان و نقشه‌برداری مزارع تأکید کردند. در ابنگورو، از میان بیش از ۶۸۹۰۰ تولیدکننده ثبت‌شده در منطقه، ۵۰۴۲۲ نفر تا زمان آغاز رسمی‌برنامه کارت تولیدکننده دریافت کرده بودند، در حالی که تنها ۱۱ تعاونی عملا فعالیت خود را از طریق سامانه ملی ردیابی آغاز کرده بودند. این ارقام نشان می‌دهد که هم‌زمان با گسترش سامانه، مرحله اجرا هنوز با محدودیت عملیاتی مواجه است. اهمیت ردیابی فقط به مدیریت داخلی زنجیره مربوط نیست. مقررات محصولات عاری از جنگل‌زدایی اتحادیه اروپا برای شرکت‌های بزرگ و متوسط از ۳۰ دسامبر ۲۰۲۶ اجرا می‌شود و برای بیشتر شرکت‌های خرد و کوچک از ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷. این مقررات، کاکائو را نیز شامل می‌شود و واردکنندگان باید بتوانند نشان دهند که محصول با جنگل‌زدایی یا تخریب جنگل پس از تاریخ مرجع مقرر ارتباط ندارد و با قوانین کشور تولیدکننده نیز مطابقت دارد. بنابراین قابلیت تعیین منشأ و مختصات محل تولید به بخشی از الزامات دسترسی به بازار اروپا تبدیل شده است. در این شرایط، قاچاق می‌تواند مشکل ردیابی را پیچیده‌تر کند. محصولی که بدون ثبت در سامانه رسمی از مرز خارج می‌شود، ممکن است در کشور دیگری وارد شبکه خرید و صادرات شود؛ در این حالت، پیوند میان دانه، مزرعه و کشور تولیدکننده دشوارتر خواهد شد

همکاری ساحل‌عاج و غنا؛ بخشی از راه‌حل

ساحل‌عاج و غنا در ژوئن ۲۰۲۶ برای هماهنگ‌تر کردن سیاست‌های بخش کاکائو گام تازه‌ای برداشتند. در نشست سران «ابتکار کاکائو ساحل‌عاج ـ غنا»، دو کشور بر هماهنگ‌سازی سیاست‌های قیمت درب مزرعه، تأمین درآمد منصفانه‌تر برای تولیدکنندگان، تقویت همکاری علمی، افزایش ارزش افزوده و گسترش این ابتکار به دیگر کشورهای آفریقایی توافق کردند. یکی از اهداف صریح این همکاری، کاهش اعوجاج میان دو بازار و تقویت جایگاه تولیدکننده بود. این هماهنگی می‌تواند بخشی از انگیزه اقتصادی قاچاق در مرز غنا را کاهش دهد، اما مسئله غرب کشور را به‌طور کامل حل نمی‌کند. گینه و لیبریا نیز در جریان‌های غیررسمی‌کاکائو نقش دارند و ساختار بازار آنها با غنا متفاوت است. بنابراین اگر اختلاف قیمت میان ساحل‌عاج و غنا کاهش یابد، امکان انتقال بخشی از جریان غیررسمی‌به مسیرهای دیگر همچنان وجود دارد. تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد که برای محدود کردن این روند، همکاری مرزی با هر سه کشور همسایه درگیر در این شبکه ضروری است. شواهد مربوط به غنا همچنین نشان می‌دهد که کنترل قاچاق فقط به کشور مبدأ مربوط نیست. رویترز در آوریل ۲۰۲۶ گزارش داد که هیئت کاکائوی غنا برخی کارکنان شرکت‌های خرید دارای مجوز را متهم کرده است که از منابع مالی برای خرید کاکائوی قاچاق‌شده از ساحل‌عاج استفاده کرده‌اند. انجمن شرکت‌های خرید دارای مجوز، مسئولیت سازمانی این شرکت‌ها را رد و تخلف را به برخی کارکنان نسبت داد. این پرونده نشان می‌دهد تا زمانی که در سوی مقصد نیز خریدار و انگیزه اقتصادی وجود داشته باشد، افزایش کنترل در مرز ساحل‌عاج به‌تنهایی برای حذف تجارت غیررسمی‌کافی نخواهد بود.

 

منابع

https://www.aip.ci/cote-divoire-aip-plus-de-42-t-de-cacao-en-fuite-vers-le-ghana

-saisies-par-les-agents-de-loperation-verrou-322-a-abengourou/

https://www.aip.ci/cote-divoire-aip-cafe-cacao-les-producteurs-du-tonkpi-et-du

-bafing-rejettent-le-trafic-du-cacao-vers-les-pays-voisins-a-danane/

https://www.koaci.com/index.php/article/2026/08/03/cote-divoire/economie/cote

-divoire-guinee-nzerekore-coeur-des-circuits-informels-du-cacao-ivoirien_199164.html

https://www.reuters.com/world/africa/ivory-coast-army-accuses-anti-trafficking-officials-smuggling-cocoa-2025-01-15/

https://www.reuters.com/world/africa/how-did-ivory-coast-ghanas-cocoa-sales-crisis-come-about-2026-02-26/

https://www.reuters.com/world/africa/ivory-coast-cocoa-sellers-struggle-use-new-traceability-system-2026-09-09/

https://environment.ec.europa.eu/topics/forests/deforestation/regulation-deforestation-free-products_en