پایگاه اطلاع رسانی معاونت دیپلماسی اقتصادی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران- مبانی علمی‌شکل‌گیری و توسعه صنعت گردشگری درتاجیکستان، امکانات، فرصت ها ، چالش ها ،

۱۴۰۵/۰۷/۱۹- ۰۸:۰۰

مبانی علمی‌شکل‌گیری و توسعه صنعت گردشگری درتاجیکستان، امکانات، فرصت ها ، چالش ها ،

گردشگری در اقتصاد معاصر تنها به معنای جابه‌جایی افراد از یک مکان به مکان دیگر برای تفریح نیست، بلکه مجموعه‌ای از فعالیت‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست‌محیطی را دربر می‌گیرد. این صنعت با بخش‌هایی مانند حمل‌ونقل، هتلداری، رستوران‌داری، صنایع‌دستی، تجارت، خدمات فرهنگی و ارتباطات پیوند مستقیم دارد. برای کشورهای دارای منابع طبیعی و فرهنگی گسترده، گردشگری می‌تواند وسیله‌ای برای تنوع‌بخشی به فعالیت‌های اقتصادی و ایجاد فرصت‌های جدید اشتغال باشد.

رشد گردشگری که خود یکی از مطمئن‌ترین محرک‌های توسعه اقتصادی کشور محسوب می‌شود به واسطه میراث تاریخی و فرهنگی غنی، مناظر طبیعی متمایز و مکان‌های بی‌نظیر تاجیکستان، روندی پایدار دارد. گردشگری به عنوان روشی اثبات‌شده برای جذب سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی، ایجاد اشتغال، درآمدزایی و تقویت بودجه دولتی، سهم بسزایی در پیشرفت اجتماعی و اقتصادی این منطقه داشته است. از آنجا که مقامات تاجیکستان گردشگری را عاملی مهم در رشد اقتصادی و اشتغال‌زایی می‌دانند، برنامه‌های متنوعی را برای افزایش جذابیت کشور برای گردشگران به اجرا گذاشته‌اند. با این حال، تاجیکستان می‌تواند اقدامات بیشتری برای افزایش میزان هزینه‌کرد گردشگران انجام دهد.

تاجیکستان کشوری واقع در آسیای مرکزی است که از مناظری باشکوه و فرهنگی دیرینه شامل سنت‌های مردمان بومی و جلوه‌های گوناگون ادیان برخوردار است. این کشور از ظرفیت‌های بسیار بالایی برای توسعه گردشگری بهره می‌برد. به‌ویژه، آمار مربوط به فعالیت‌های گردشگران نشان می‌دهد که بوم‌گردی و گردشگریِ اکتشافی یا ماجراجویانه، بیشترین محبوبیت را در میان بازدیدکنندگان دارند؛ چرا که این نوع سفرها، نیاز آنان به تجربه سفری متفاوت و متمایز را برآورده می‌سازند.

این کشور نیز از این منظر دارای ظرفیت قابل توجهی است. موقعیت جغرافیایی کشور در آسیای مرکزی، وجود رشته‌کوه‌های پامیر و هیسار، دریاچه‌ها، رودخانه‌ها، مناطق حفاظت‌شده، آثار تاریخی و فرهنگ غنی فارسی‌زبان، زمینه مناسبی برای توسعه محصولات متنوع گردشگری فراهم کرده است.

گردشگری در تاجیکستان به دلیل ترکیب کم‌نظیر منابع طبیعی کوهستانی، میراث تاریخی و فرهنگی، مسیرهای جاده ابریشم، تنوع زیستی و ظرفیت گردشگری ماجراجویانه و اکوتوریسم، یکی از حوزه‌های دارای ظرفیت توسعه اقتصادی و منطقه‌ای محسوب می‌شود. دولت تاجیکستان نیز در «استراتژی توسعه گردشگری تا سال ۲۰۳۰» گردشگری را به‌عنوان یکی از ابزارهای افزایش اشتغال، سرمایه‌گذاری، توسعه مناطق روستایی و تنوع‌بخشی به اقتصاد تعریف کرده است.

بر اساس آمار رسمی، در سال ۲۰۲۵ بیش از ۲٫۱ میلیون شهروند خارجی وارد تاجیکستان شدند که ۱٫۷۸۴ میلیون نفر از آنان بر اساس روش‌شناسی سازمان جهانی گردشگری در گروه گردشگران قرار گرفته‌اند. تعداد گردشگران در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال قبل ۲۷٫۴ درصد افزایش داشته است. این روند نشان‌دهنده افزایش اهمیت گردشگری در اقتصاد و روابط بین‌المللی تاجیکستان است. با وجود این، محدودیت‌های زیرساختی، دسترسی دشوار به برخی مناطق، کمبود نیروی انسانی متخصص، ضعف بازاریابی بین‌المللی و ضرورت ارتقای کیفیت خدمات همچنان از چالش‌های مهم توسعه این صنعت محسوب می‌شوند.

پیام رئیس جمهور تاجیکستان به مجلس عالی جمهوری تاجیکستان بر اهمیت توسعه گردشگری تأکید کرد و موارد زیر را پیشنهاد داد: « اعلام سال ۲۰۱۸ به عنوان سال توسعه گردشگری و صنایع دستی مردمی، انگیزه قابل توجهی برای درک اهمیت این بخش در زندگی اجتماعی-اقتصادی مردم ایجاد کرد و تعداد گردشگرانی که در سال ۲۰۱۸ از تاجیکستان بازدید کردند، در مقایسه با سال ۲۰۱۷، به ۲.۵ برابر افزایش یافت. به منظور تسریع در حل مسائل ذکر شده و با در نظر گرفتن نیاز به توسعه زیرساخت‌های روستایی، در ۲۶ دسامبر ۲۰۱۹، پیشنهاد شد که این ابتکار ادامه یابد و سال‌های ۲۰۱۹-۲۰۲۱ به عنوان «سال‌های توسعه روستایی، گردشگری و صنایع دستی مردمی» اعلام شود.

داده‌های آماری نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۵، بیش از ۳۶۷ شرکت گردشگری در این جمهوری فعالیت داشته‌اند که ۲۰ شرکت بیشتر از مدت مشابه در سال ۲۰۲۴ است. ۱۹۱ شرکت گردشگری در کمیته توسعه گردشگری تحت نظر دولت جمهوری تاجیکستان ثبت شده‌اند.

برای توسعه صنعت گردشگری، اجرای مجموعه اقداماتی با هدف ایجاد یک صنعت گردشگری سودآور با در نظر گرفتن ویژگی‌های جغرافیایی، اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی و همچنین ذهنیت مردم تاجیکستان ضروری است. هر گام در توسعه صنعت گردشگری باید از نظر علمی تدوین و از نظر نظری توجیه شود.

جعفر شودیف، محقق برجسته موسسه اقتصاد و جمعیت شناسی آکادمی ملی علوم تاجیکستان در خبرنامه خاورمطالبی را راجع به گردشگری در تاجیکستان به شرح زیر به تحریر در آورده است.

ما معتقدیم که قبل از هر چیز، تدوین توجیه علمی‌برای شکل‌گیری و توسعه صنعت گردشگری در جمهوری ضروری است. به طور خاص، منابع گردشگری مناطق جمهوری باید شناسایی و ترسیم شوند، همچنین حجم قابل قبول بار تفریحی بر روی آنها باید تعیین شود. در عین حال، باید اقداماتی برای بازاریابی خدمات گردشگری، تفریحی، هتل و سایر خدمات تدوین شود.

ما پیشنهاد می‌کنیم یک سیستم دولتی واحد برای استانداردسازی و صدور گواهینامه کالاها و خدمات گردشگری ایجاد شود. همچنین لازم است یک استاندارد طبقه‌بندی واحد برای الزامات و تعرفه‌های صنعت گردشگری تدوین شود. نیاز به توسعه گردشگری در این جمهوری، چه از منظر اجتماعی و چه از منظر اقتصادی، ایجاب می‌کند که فعالیت‌های این بخش به صورت بخشی سازماندهی و مدیریت شود.

افزایش تعداد گردشگران ورودی به معنای افزایش مشاغل در صنعت گردشگری و بخش‌های مرتبط با آن است که به نوبه خود زمینه را برای افزایش سطح رفاه مردم ایجاد می‌کند.برای افزایش قابل توجه جریان گردشگران ورودی به تاجیکستان، یک «جهش استراتژیک» مورد نیاز است:

۱- این ممکن است به شکل‌گیری یک برند گردشگری ملی مربوط باشد. برای تاجیکستان، یک برند غیرمعمول می‌تواند تلسکوپ رصدخانه‌های ارتفاع بالا و توسعه گردشگری نجومی‌به عنوان یک مسیر جایگزین اصلی باشد .

برگزاری کنگره جهانی نجوم می‌تواند نقش مهمی در توسعه گردشگری نجومی ایفا کند، اگر ابتکار برگزاری آن توسط آکادمی ملی علوم جمهوری تاجیکستان و ساختارهای دولتی مربوطه جمهوری تاجیکستان با مشارکت یونسکو و سازمان‌های سازمان ملل متحد در زمینه‌های فرهنگ، تجارت، گردشگری و ورزش صورت گیرد. برگزاری چنین کنگره‌ای می‌تواند سرآغاز تأسیس صندوق بین‌المللی توسعه گردشگری نجومی‌باشد.

۲- تا به امروز، حجم عظیمی از اطلاعات علمی در مورد نتایج تحقیقات در مورد جاده بزرگ ابریشم جمع‌آوری شده است. در عین حال، ماهیت توریستی این جاده به مرحله اجرا درآمده است و شرکت‌های مسافرتی امروزه انواع مختلفی از سفر را در امتداد مسیرهای متعدد آن ارائه می‌دهند. این فرض وجود دارد که تاریخ این جاده به دوران باستان، یعنی به هزاره سوم تا دوم قبل از میلاد، برمی‌گردد. قبل از ظهور جاده ابریشم، مسیرهای دیگری نیز وجود داشت که مستقیماً با تاجیکستان مرتبط بودند. یکی از آنها جاده لاجورد بود که با استخراج لاجورد در کوه‌های بدخشان و حمل آن به دربار پادشاهان منطقه بین رودخانه‌های دجله و فرات، مصر و هند در هزاره سوم تا دوم قبل از میلاد مرتبط بود. در هزاره اول قبل از میلاد، جاده لاجورد نیز به سمت شرق - به چین - می‌رفت.

زمینه کافی برای احیای جاده لاجورد وجود دارد و این جاده می‌تواند به یکی از مسیرهای جایگزین برای توسعه گردشگری تبدیل شود. این جاده تاجیکستان، افغانستان، پاکستان و هند را به هم متصل می‌کند. با توجه به اینکه هند و پاکستان عضو سازمان همکاری شانگهای هستند، این مسیر می‌تواند در چارچوب فعالیت‌های این سازمان سازماندهی شود . مسیر بین‌المللی گردشگری از تاجیکستان به هند با مسافت ۱۲۹ کیلومتر (از طریق افغانستان - ۳۵ کیلومتر و پاکستان - ۶۵ کیلومتر) تحت عنوان TAP (جاده باستانی لاجورد) می‌تواند به عنوان یکی از مسیرهای مهم برای توسعه گردشگری بین‌المللی مورد استفاده قرار گیرد.

۳- یکی از زمینه‌های مهم توسعه گردشگری در این جمهوری، گردشگری شکار بین‌المللی است. اپراتورهای گردشگری بسته‌های گردشگری ویژه‌ای برای شکار بز کوهی و گوسفند کوهی مارکوپولو ارائه می‌دهند. همچنین، در چارچوب فعالیت‌های مزارع شکار، فرصت‌هایی برای توسعه گردشگری کوهستانی در ترکیب با شکار وجود دارد.

۴- یخچال‌های طبیعی منطقه خودمختار گورنو-بدخشان (GBAO) نیز از نظر علمی و گردشگری بسیار مورد توجه هستند. بدخشان یکی از بزرگترین مناطق جهان است که با یخچال‌های طبیعی عظیم خود متمایز شده و مرکز مهمی‌برای یخچال‌شناسی کوهستانی مدرن است. یخچال‌های طبیعی، به عنوان بخش جدایی‌ناپذیر از چشم‌انداز کوهستانی، توجه گردشگران و ورزشکاران ورزش‌های کوهستانی و آبی را نیز به خود جلب می‌کنند.

بنابر این فراهم آوردن شرایط مساعد و ساخت تله کابین در مناطق یخچالی بدخشان می‌تواند حمل و نقل گردشگران را به حوضه‌های یخچالی تسهیل کند.در این مناطق، گردشگران می‌توانند از مناظر غیرمعمول و منحصر به فرد ارتفاعات یخچالی بدخشان لذت ببرند.

استفاده منطقی از منابع تفریحی همچنین موضوع ایجاد «پارک یخچال‌های طبیعی» در این منطقه را مطرح می‌کند. این پارک با مناطق حفاظت‌شده متفاوت خواهد بود، زیرا وظیفه آن نه تنها حفاظت از جانوران و گیاهان، بلکه آشنایی مردم با محیط طبیعی، القای عشق به طبیعت، آموزش قوانین طبیعت و ویژگی‌های توسعه آن نیز خواهد بود. تجربه ایجاد پارک‌های یخچال‌های طبیعی در ایالات متحده و کانادا به پایان قرن نوزدهم برمی‌گردد.

۵ - با اطمینان می‌توان منطقه سنگور (طویلدارا) را به عنوان مروارید پتانسیل گردشگری کشور نامید. این منطقه از نظر مساحت یکی از بزرگترین مناطق در بین مناطق تابع جمهوری است. در دره اوبیخینگوف مقبره حضرت برخ ولی قرار دارد. قرن‌هاست که کاروان‌های متعددی از زائران از نقاط مختلف امارت بخارا و همچنین از افغانستان و هند به حضرت برخ ولی می‌آیند. امروزه هزاران زائر از ازبکستان، قرقیزستان و سایر کشورها به این مکان می‌آیند.

یکی دیگر از مکان‌های زیبای این منطقه «استخر آبی» نام دارد که ایجاد یک پایگاه گردشگری برای ۱۰۰ نفر در آن امکان‌پذیر و ضروری است. با توجه به تنوع مناطق طبیعی این منطقه، اعلام آن به عنوان یک منطقه گردشگری بین‌المللی مناسب است.

۶ - یکی از حوزه‌های گردشگری با اولویت و سرعت توسعه بالا در تاجیکستان می‌تواند « گردشگری سبز» باشد . «گردشگری سبز» نوعی بازدید فعال و مستقیم از مناطقی با شرایط طبیعی و فرهنگی منحصر به فرد است. این نوع گردشگری با هدف حفظ محیط طبیعی و فرهنگی مناطق مورد بازدید گردشگران انجام می‌شود. جنبه‌های جذاب گردشگری سبز شامل ارزش محیط طبیعی، وجود اشیاء قوم‌نگاری و فعالیت‌های فعال گردشگری بدون آسیب رساندن به محیط زیست است. در بیشتر موارد، یک محیط آرام و دلنشین تأثیر مثبتی بر گردشگر دارد.

۷ - بیش از ۶۰۰ دریاچه و بیش از ۲۰ رودخانه در منطقه خودمختار کوهستان بدخشان (GBAO) وجود دارد. یکی از منابع مهم تفریحی، چشمه‌های معدنی (سرد و گرم) است. از حدود ۸۰ چشمه معدنی، در حال حاضر تنها ۴ چشمه از جمله گرمکشما، آوچ، اندراب و جلونده فعال هستند. بر اساس چشمه‌های باقی‌مانده، می‌توان مراکز آب‌درمانی، بخش‌های فیزیوتراپی و استراحتگاه‌ها را ساخت. استفاده از چشمه‌های آب گرم و حرارتی برای توسعه منطقه بدون شک می‌تواند تعداد زیادی از گردشگران را جذب کند.

همه اینها به ما این امکان را می‌دهد که نتیجه بگیریم تاجیکستان، به عنوان یک کشور کوهستانی، پتانسیل بالایی برای توسعه گردشگری دارد. توسعه این بخش می‌تواند به یکی از مسیرهای پیشرو برای توسعه اقتصادی و بهبود رفاه ساکنان این جمهوری در قرن بیست و یکم تبدیل شود.

آمار گردشگری تاجیکستان در سالهای اخیر :

تعداد گردشگران خارجی در تاجیکستان سال به سال در حال افزایش است و سهم قابل توجهی در توسعه اقتصاد ملی دارد. طبق آمار رسمی، از سال ۱۹۹۶ تا ۲۰۲۵، تعداد گردشگران از ۷۰۰ نفر به ۱ میلیون و ۷۸۴ هزار و ۴۰۰ نفر افزایش یافته و هزینه‌های گردشگران ورودی در سال ۲۰۲۵ در اقتصاد جمهوری از ۸۹۲ میلیون دلار فراتر رفته است. بر این اساس در سال ۲۰۲۵، کل سهم گردشگری خارجی در تولید ناخالص داخلی کشور ۵.۶ درصد بود که نشان دهنده کارایی بالای این بخش است.

استراتژی رسمی‌توسعه گردشگری تاجیکستان تا سال ۲۰۳۰ نیز بر این ظرفیت‌ها تأکید کرده و توسعه گردشگری را با ایجاد اشتغال، افزایش سرمایه‌گذاری، توسعه زیرساخت و استفاده منطقی از منابع طبیعی و میراث تاریخی و فرهنگی مرتبط دانسته است.

۱- مبانی نظری توسعه گردشگری :

مفهوم گردشگری :

گردشگری مجموعه فعالیت‌هایی است که افراد در جریان سفر و اقامت موقت خارج از محیط معمول زندگی خود انجام می‌دهند. این فعالیت‌ها می‌تواند با اهداف تفریحی، فرهنگی، تجاری، درمانی، ورزشی، زیارتی و طبیعت‌گردی صورت گیرد.

از دیدگاه اقتصادی، گردشگری یک صنعت میان‌بخشی است؛ زیرا گردشگر تنها برای اقامت هزینه نمی‌کند، بلکه از مجموعه‌ای از خدمات مانند حمل‌ونقل، غذا، خرید، راهنمای گردشگری، تفریح و بازدید از اماکن تاریخی و طبیعی استفاده می‌کند.

توسعه پایدار گردشگری : توسعه پایدار گردشگری به معنای توسعه‌ای است که نیازهای گردشگران و جوامع محلی را تأمین کند، بدون آنکه منابع طبیعی و فرهنگی برای نسل‌های آینده تخریب شود.

در این رویکرد، سه بعد اصلی مورد توجه قرار می‌گیرد:

بعد اقتصادی: ایجاد درآمد، اشتغال و سرمایه‌گذاری؛
بعد اجتماعی و فرهنگی: تقویت مشارکت جوامع محلی و حفاظت از میراث فرهنگی؛
بعد زیست‌محیطی: حفاظت از منابع طبیعی و کاهش آثار منفی گردشگری.

این رویکرد برای تاجیکستان اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا بخش قابل توجهی از جاذبه‌های گردشگری کشور در مناطق کوهستانی و اکوسیستم‌های حساس قرار دارند.

وضعیت کنونی گردشگری در تاجیکستان :

گردشگری تاجیکستان در سال‌های اخیر روند رو به رشدی داشته است. البته در تحلیل این آمار باید میان «اتباع خارجی واردشده با اهداف مختلف» و «گردشگر» تفاوت قائل شد؛ زیرا همه ورودهای خارجی الزاماً با هدف گردشگری انجام نمی‌شوند. این تفکیک برای تحقیقات دانشگاهی اهمیت زیادی دارد.

بر اساس اطلاعات کمیته توسعه گردشگری، در سال ۲۰۲۵ در «دفتر ثبت دولتی واحدهای خدمات گردشگری» ۱۹۱ بنگاه گردشگری ثبت شده بود. از این تعداد، ۹۳ واحد در دوشنبه، ۴۲ واحد در ولایت سغد، ۳۱ واحد در ولایت خودمختار بدخشان کوهستانی و ۱۵ واحد در ولایت ختلان فعالیت داشتند.

دوشنبه نیز به‌عنوان مهم‌ترین مرکز شهری و ورودی گردشگران، نقش قابل توجهی در گردشگری کشور دارد. بر اساس گزارش کمیته توسعه گردشگری، در سال ۲۰۲۴ حدود ۸۴۰ هزار گردشگر به دوشنبه اختصاص داشته‌اند و شهر دارای مجموعه‌ای از هتل‌ها، رستوران‌ها، موزه‌ها، مراکز فرهنگی، پارک‌ها، مراکز تفریحی و شرکت‌های گردشگری بوده است.

امکانات و منابع گردشگری تاجیکستان :

منابع طبیعی : یکی از مهم‌ترین مزیت‌های تاجیکستان، تنوع جغرافیایی و طبیعی آن است. بخش بزرگی از قلمرو کشور را مناطق کوهستانی تشکیل می‌دهد و همین ویژگی زمینه مناسبی برای گردشگری کوهستانی و ماجراجویانه فراهم می‌کند.

مهم‌ترین ظرفیت‌های طبیعی عبارت‌اند از:

کوه‌های پامیر؛
قله‌های مرتفع و مسیرهای کوه‌پیمایی؛
دریاچه‌های کوهستانی؛
رودخانه‌ها و دره‌های طبیعی؛
مناطق حفاظت‌شده؛
تنوع گونه‌های گیاهی و جانوری؛
چشم‌اندازهای طبیعی و روستاهای کوهستانی.

این منابع می‌توانند برای کوهنوردی، طبیعت‌گردی، پیاده‌روی، عکاسی طبیعت، گردشگری ماجراجویانه و گردشگری علمی مورد استفاده قرار گیرند.

منابع تاریخی و فرهنگی :

تاجیکستان بخشی از حوزه تمدنی و فرهنگی آسیای مرکزی است و دارای آثار تاریخی، معماری، محوطه‌های باستانی، موزه‌ها، سنت‌های محلی، صنایع دستی و جشن‌ها و آیین‌های فرهنگی متنوع است.

وجود میراث تاریخی و فرهنگی در شهرها و مناطق مختلف کشور امکان توسعه گردشگری فرهنگی و تاریخی را فراهم می‌کند. ترکیب میراث تاریخی با طبیعت کوهستانی نیز می‌تواند محصول گردشگری چندمنظوره ایجاد کند.

زیرساخت‌های گردشگری :

زیرساخت شامل شبکه حمل‌ونقل، هتل‌ها، رستوران‌ها، مراکز اطلاعات گردشگری، خدمات ارتباطی، امکانات بهداشتی و سایر خدمات مورد نیاز گردشگران است.

دوشنبه در این زمینه مهم‌ترین مرکز خدماتی کشور محسوب می‌شود. توسعه هتل‌ها، رستوران‌ها، مراکز فرهنگی و شرکت‌های گردشگری در پایتخت، امکان استفاده از دوشنبه را به‌عنوان نقطه ورود و توزیع گردشگران در سایر مناطق کشور افزایش داده است.

با این حال، توسعه زیرساخت در مناطق دوردست همچنان اهمیت زیادی دارد. خود استراتژی گردشگری تاجیکستان نیز توسعه جاده‌ها، امکانات بین‌راهی، علائم گردشگری، هتل‌ها، رستوران‌ها، مراکز اطلاعاتی و زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات را از محورهای توسعه صنعت گردشگری تعیین کرده است.

انواع گردشگری دارای ظرفیت توسعه در تاجیکستان :

گردشگری کوهستانی :

کوهستان مهم‌ترین مزیت طبیعی تاجیکستان محسوب می‌شود. توسعه مسیرهای کوهنوردی، کمپ‌های گردشگری، راهنمایان حرفه‌ای و خدمات امدادی می‌تواند این نوع گردشگری را تقویت کند.

طبیعت‌گردی و اکوتوریسم :

مناطق طبیعی و حفاظت‌شده کشور امکان توسعه اکوتوریسم را فراهم می‌کنند. در این نوع گردشگری، حفاظت از محیط زیست باید هم‌زمان با ایجاد درآمد برای جوامع محلی دنبال شود.

گردشگری فرهنگی و تاریخی :آثار تاریخی، موزه‌ها، معماری، موسیقی، صنایع دستی، غذاهای سنتی و آیین‌های فرهنگی می‌توانند به محصولات گردشگری تبدیل شوند.

گردشگری روستایی : روستاهای کوهستانی می‌توانند با ارائه اقامتگاه‌های بومی، غذای سنتی، صنایع دستی و تجربه زندگی محلی، بخشی از بازار گردشگری را جذب کنند. این امر علاوه بر درآمدزایی، می‌تواند به توسعه اقتصادی مناطق روستایی کمک شایانی نماید.

گردشگری ماجراجویانه : کوهنوردی، پیاده‌روی در مسیرهای طولانی، دوچرخه‌سواری کوهستانی و برخی ورزش‌ها و فعالیت‌های فضای باز از جمله ظرفیت‌های گردشگری ماجراجویانه در تاجیکستان هستند.

فرصت‌های توسعه گردشگری :

تنوع منابع گردشگری : وجود هم‌زمان منابع طبیعی، تاریخی و فرهنگی امکان طراحی محصولات گردشگری متنوع را فراهم می‌کند. این تنوع می‌تواند وابستگی صنعت گردشگری به یک نوع فعالیت خاص را کاهش دهد.

ایجاد اشتغال : گسترش گردشگری می‌تواند در حوزه‌هایی مانند هتلداری، حمل‌ونقل، راهنمایی گردشگران، رستوران‌داری، صنایع دستی و خدمات محلی فرصت شغلی ایجاد کند.

استراتژی گردشگری تاجیکستان نیز ایجاد اشتغال و توسعه فعالیت‌های اقتصادی در شهرها، روستاها و مناطق دوردست را از اهداف مهم این بخش در نظر گرفته است.

توسعه مناطق روستایی و دورافتاده : یکی از فرصت‌های مهم گردشگری برای تاجیکستان، انتقال بخشی از فعالیت اقتصادی به مناطق خارج از مراکز شهری است. ایجاد اقامتگاه‌های محلی، فروش صنایع دستی و محصولات کشاورزی و ارائه خدمات گردشگری می‌تواند درآمد جوامع محلی را افزایش دهد.

جذب سرمایه‌گذاری : ساخت هتل، مراکز تفریحی، اقامتگاه‌های بوم‌گردی، مراکز ورزشی، مسیرهای گردشگری و زیرساخت حمل‌ونقل نیازمند سرمایه‌گذاری است. توسعه این بخش می‌تواند زمینه مشارکت بخش خصوصی و سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی را فراهم کند.

توسعه گردشگری منطقه‌ای : موقعیت تاجیکستان در آسیای مرکزی امکان ایجاد مسیرهای گردشگری مشترک با کشورهای منطقه را فراهم می‌کند. همکاری منطقه‌ای در زمینه حمل‌ونقل، تبلیغات، مسیرهای تاریخی و طبیعت‌گردی می‌تواند بازار گردشگری منطقه‌ای را گسترش دهد.

چالش‌های توسعه گردشگری :

ضعف زیرساخت در مناطق دوردست : اگرچه زیرساخت گردشگری در مراکز شهری در حال توسعه است، دسترسی به بسیاری از جاذبه‌های طبیعی و کوهستانی دشوار است. نبود یا محدودیت جاده‌های مناسب، امکانات اقامتی، خدمات امدادی و ارتباطات می‌تواند مدت اقامت گردشگران را کاهش دهد.

کمبود نیروی انسانی متخصص : توسعه گردشگری نیازمند کارکنان آموزش‌دیده در زمینه زبان‌های خارجی، مدیریت هتل، راهنمایی گردشگران، بازاریابی، مدیریت مقصد و خدمات مشتری است.

بنابراین آموزش حرفه‌ای و دانشگاهی نیروی انسانی باید همگام با افزایش تعداد گردشگران توسعه یابد.

بازاریابی بین‌المللی : شناساندن تاجیکستان به بازارهای بین‌المللی یکی از مسائل مهم توسعه گردشگری است. تبلیغات دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی، وب‌سایت‌های چندزبانه، همکاری با آژانس‌های گردشگری بین‌المللی و تولید محتوای حرفه‌ای می‌تواند به افزایش شناخت مقصد کمک کند.

کیفیت و استاندارد خدمات : افزایش تعداد گردشگران بدون ارتقای کیفیت خدمات نمی‌تواند به توسعه پایدار گردشگری منجر شود. کیفیت اقامت، حمل‌ونقل، غذا، راهنمایی، اطلاعات گردشگری و خدمات اضطراری باید متناسب با نیاز بازارهای مختلف ارتقا یابد.

آسیب‌پذیری محیط زیست : رشد گردشگری در مناطق کوهستانی و طبیعی می‌تواند در صورت مدیریت نامناسب موجب تولید زباله، تخریب پوشش گیاهی، آسیب به حیات وحش و فشار بر منابع آب شود.

بنابراین ظرفیت‌پذیری مقصد، مدیریت پسماند، آموزش گردشگران و مشارکت جوامع محلی باید بخشی از برنامه توسعه گردشگری باشد.

سیاست‌های دولت برای توسعه گردشگری :

دولت تاجیکستان در «استراتژی توسعه گردشگری تا سال ۲۰۳۰» مجموعه‌ای از اهداف را برای توسعه این صنعت تعیین کرده است. از جمله این اهداف می‌توان به ایجاد زیرساخت مدرن، تقویت ظرفیت گردشگری، بهبود کیفیت خدمات، معرفی برند گردشگری ملی، حفاظت از منابع طبیعی و میراث فرهنگی، توسعه نیروی انسانی، رعایت استانداردهای بین‌المللی و جذب سرمایه‌گذاری و نوآوری اشاره کرد. این استراتژی همچنین توسعه زیرساخت‌های جاده‌ای، امکانات بین‌راهی، هتل‌ها، رستوران‌ها، موزه‌ها و زیرساخت‌های ارتباطی را مورد توجه قرار داده است.

در سال ۲۰۲۶ نیز کمیته توسعه گردشگری، گردشگری را همچنان در زمره حوزه‌های دارای اولویت در چارچوب توسعه ملی کشور تا سال ۲۰۳۰ معرفی کرده است.

تحلیل علمی SWOT گردشگری تاجیکستان

راهکارهای پیشنهادی برای توسعه پایدار گردشگری در تاجیکستان :

برای استفاده بهتر از ظرفیت‌های گردشگری تاجیکستان، اقدامات زیر می‌تواند مورد توجه قرار گیرد:

۱- توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و اقامت در مناطق دارای جاذبه‌های طبیعی و تاریخی.

۲- تقویت آموزش حرفه‌ای گردشگری و افزایش مهارت‌های زبانی و مدیریتی نیروی انسانی.

۳- دیجیتالی‌کردن بازاریابی گردشگری از طریق وب‌سایت‌های چندزبانه، نقشه‌های دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی.

۴- توسعه گردشگری روستایی و جامعه‌محور برای افزایش سهم جوامع محلی از درآمد گردشگری.

۵- حفاظت از محیط زیست و تعیین ظرفیت قابل‌تحمل برای مناطق حساس طبیعی.

۶- بهبود کیفیت خدمات گردشگری و نزدیک‌شدن به استانداردهای بین‌المللی.

۷- تقویت مشارکت بخش خصوصی در ساخت هتل‌ها، اقامتگاه‌ها، مراکز تفریحی و خدمات گردشگری.

۸- ایجاد مسیرهای گردشگری موضوعی مانند مسیرهای تاریخی، فرهنگی، کوهستانی و طبیعت‌گردی.

۹- تقویت همکاری‌های منطقه‌ای با کشورهای آسیای مرکزی.

۱۰- تدوین نظام آماری دقیق‌تر برای تفکیک گردشگران بر اساس کشور مبدأ، هدف سفر، مدت اقامت، میزان هزینه و نوع گردشگری.

استراتژی توسعه صنعت گردشگری تاجیکستان برای تا سال ۲۰۳۰ (مصوب سال ۲۰۱۸ تحت فرمان شماره ۳۷۲)،

سندی جامع برای تبدیل این کشور به یکی از قطب‌های اصلی گردشگری پایدار در آسیای مرکزی است. هدف اصلی این طرح، ارتقای جایگاه بین‌المللی داخلی تاجیکستان، افزایش سرمایه در اقتصاد ملی است.

شاخص تا سال ۲۰۳۰ :

جذب گردشگر: هدف‌گذاری برای جذب حدود ۲.۱ تا ۲.۵ میلیون گردشگر خارجی در سال.

سهم در اقتصاد: افزایش سهم بخش صنعت به ۸ درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP) .

احداث تاسیسات زیربنایی: اختصاص ۱۰ درصد از کل کشور به زنجیره خدمات و صنعت گردشگری .

اولویت‌ها و انواع گردشگری هدف :

تاجیکستان با تکیه بر جغرافیا و تاریخ خود، بر توسعه حوزه‌های زیر:

الف - اکوتوریسم و طبیعت‌گردی: جستجو برای تبدیل شدن به رهبر اکوتوریسم منطقه با مناطق منطقه‌ای مانند پامیر، دریاچه اسکندرکول و کوه‌های فان.

ب - کوهنوردی و ورزش‌های زمستانی: توسعه زیرساخت‌های صعودی مرتفع و نوپیست‌های اسکی مجموعه‌های سفید دره .

ج - گردشگری فرهنگی: بهره‌برداری از مسیرهای جاده ابریشم و سایت‌های ثبت‌شده در یونسکو (مانند سرزم).

د -گردشگری سلامت و درمانی: تجهیز و نوسازی آسایشگاه‌ها و چشمه‌های آب گرم (مانند زمرد و بهارستان)

مراحل سه‌گانه اجرا :

این استراتژی در سه فاز میان‌مدت توسط کمیته توسعه صنعت تاجیکستان هدایت می‌شود:

۱- فاز اول ۲۰۱۹–۲۰۲۲ : رشد شتابان و بسترسازی قانونی

۲ - فاز دوم ۲۰۲۳ -۲۰۲۶ : صنعتی‌سازی بخش گردشگری و استانداردسازی خدمات.

۳- فاز سوم ۲۰۲۷–۲۰۳۰ : نوآوری، جذب سرمایه‌های کلان و توسعه پایدار متوازن ،

سرمایه گذاری و مشوق های دولتی :

دولت تاجیکستان برای اجرای این، اهداف ویژه‌ای را در نظر گرفته است:

الف - برنامه اجرایی جدید ۲۰۲۷–۲۰۳۰ : طبق مصوبه جولای ۲۰۲۶، بودجه‌های بالغ بر ۲۹.۵ میلیون دلار (۲۷۳.۴ میلیون سامانی) اجرای آن در ۶ حوزه اولویت‌دار اختصاص یافته که با مشارکت بخش خصوصی و شرکای توسعه داده می‌شود.

ب - معافیت‌های مالیاتی: معافیت‌های ۵ ساله برای شرکت‌های گردشگری نوپا و لغو حقوق گمرکی برای خرید تجهیزات ساخت هتل‌ها و زیرساخت‌های تفریحی ،

ج - تسهیلات روادید: راه‌اندازی سامانه روادید الکترونیکی (E-visa) برای بیش از ۱۱۰ کشور و اعمال رژیم از روادید یک‌جانبه برای بیش از ۵۲ کشور جهان ،

در حقیقت گردشگری یکی از بخش‌های مهم اقتصاد خدماتی و از ابزارهای مؤثر برای تنوع‌بخشی به اقتصاد، ایجاد اشتغال، افزایش درآمدهای ارزی، توسعه مناطق کمتر برخوردار و حفاظت از میراث طبیعی و فرهنگی به شمار می‌رود. تاجیکستان با برخورداری از کوهستان‌های مرتفع، دریاچه‌ها، رودخانه‌ها، مناطق طبیعی کم‌نظیر، آثار تاریخی و فرهنگی و تنوع قومی و سنت‌های بومی، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه انواع گردشگری، به‌ویژه گردشگری کوهستانی، طبیعت‌گردی، فرهنگی، تاریخی، ماجراجویانه و روستایی دارد.

تاجیکستان از نظر منابع طبیعی، فرهنگی و تاریخی ظرفیت قابل توجهی برای تبدیل گردشگری به یکی از بخش‌های مهم اقتصاد خدماتی خود دارد. کوهستان‌های پامیر و دیگر مناطق مرتفع، دریاچه‌ها و رودخانه‌ها، میراث تاریخی و فرهنگی، صنایع دستی و فرهنگ محلی مجموعه‌ای متنوع از جاذبه‌ها را در اختیار این کشور قرار داده‌اند.

روند آماری سال‌های اخیر نیز حاکی از رشد تعداد گردشگران است؛ به‌گونه‌ای که در سال ۲۰۲۵ حدود ۱٫۷۸۴ میلیون نفر از اتباع خارجی بر اساس تعریف آماری مربوطه در گروه گردشگران قرار گرفته‌اند. این رشد، همراه با توسعه زیرساخت‌ها و افزایش فعالیت بنگاه‌های گردشگری، نشان‌دهنده اهمیت فزاینده این بخش است.

تاجیکستان برای توسعه صنعت صنعت و افزایش تعداد گردشگران خارجی، برنامه‌های تاثیرگذاری را در سطح ملی و منطقه‌ای دنبال می‌کند. آموزش نیروهای متخصص، ایجاد‌های دانشگاهی، برگزاری نشست‌های بین‌المللی و تلاش برای شکل‌دهی همکاری‌های منطقه‌ای، از مهم‌ترین محورهای این برنامه‌ها است.در این میان، دولت تاجیکستان تلاش برای ایجاد زیرساخت‌های لازم، زمینه فرهنگی و اجتماعی پذیرش گردشگران خارجی را نیز تقویت می‌کند. آموزش نحوه برخورد مناسب و مسلکی با گردشگران و ارتقای کیفیت خدمات خدماتی، بخشی از این دانسته‌ها می‌شود.

سرمایه‌گذاری در گردشگری پلی به سوی توسعه فراگیر، ایجاد شغل، گشودن قفل زنجیره‌های ارزش منطقه‌ای و ایجاد مقاصد گردشگری مقاوم است. تاجیکستان به سرمایه‌گذاران فرصتی برای پیشبرد هدفمند رشد ارائه می‌دهد.

سرمایه‌گذاری مؤثر دیگر یک گزینه نیست؛ بلکه یک مزیت رقابتی است. مسیرهای گردشگری و اقتصاد سبز تاجیکستان، بازده سرمایه‌گذاران را با توسعه پایدار در مقیاس بزرگ همسو می‌کند.

راستای توسعه گردشگری علمی، همزمان با سفر امام‌علی رحمان، رئیس‌جمهور تاجیکستان، به بدخشان، کار ساخت دانشکده‌های گردشگری وابسته به دانشگاه سیاحتی تاجیکستان در این منطقه آغاز شد. هدف از ایجاد چنین مراکز آموزشی، تربیت کارکنان برای بخش‌های مختلف صنعت گردشگری عنوان شده است.

تاجیکستان با شکوه طبیعی و تنوع فرهنگی خود، مسافرانی را از سراسر جهان به سوی خود جذب می‌کند. این کشور همچنین به دلیل بکر بودن و عدم کاوش کامل، مقصدی «خاص و متفاوت» تلقی می‌شود . این ویژگی برای گردشگران ماجراجوی امروزی که مشتاق بازدید از مناطق دورافتاده هستند، یک امتیاز بزرگ محسوب می‌شود. آن‌ها برای لذت بردن از جاذبه‌های فرهنگی متمایز در امتداد «جاده ابریشم» به این کشور می‌آیند. مکان‌هایی همچون «سارازم» (که در فهرست یونسکو ثبت شده است)، محوطه باستانی قلعه حصار، قلعه یامچون، قلعه خولبوک و بسیاری دیگر که مور بازدید قرار می‌گیرد.

منابع :

مصوبه کمیته توسعه گردشگری جمهوری تاجیکستان. استراتژی توسعه گردشگری جمهوری تاجیکستان برای دوره تا سال ۲۰۳۰. مصوب با تصمیم دولت جمهوری تاجیکستان ،

گزارش اداره آمار زیر نظر ریاست جمهوری جمهوری تاجیکستان۲۰۲۶ ،

https://mfa.tj/en/london/tajikistan/tourism

https://khovar.tj/2026/10/asosnokkunii-ilmii-tashakkul-va-rushdi-so-ai-sajyo-dar-to-ikiston-andesha-o-dar-in-mavzu

https://www.facebook.com/KabulTmesNews/posts/%D8%AA%D8%A7%D8%AC

%DB%8C%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D9%85%D9%88%D

8%B2%D8%B4-%D9%85%D8%AA%D8%AE%D8%B5%D8%B5%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8

%B3%D8%AA/2025456311729117

https://www.untourism.int/investment/tourism-doing-business-investing-in-tajikistan

https://www.google.com/search?q=%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C+%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C

+%D8%B4%DA%A9%D9%84%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C+%D9%88+%D8%AA%