نابودی صنعت برق ونزوئلا در سایه اتلاف و اختلاس ۹۸ میلیارد دلار سرمایه ملی

بر اساس بررسی ‌های تحلیلی خوزه آگیلار، کارشناس بین ‌المللی سیستم ‌های الکتریکی (که در روزنامه ورسیون فینال چاپ شده) و مستندات منتشر شده از سوی سازمان شفافیت بین ‌الملل، فروپاشی شبکه برق سراسری ونزوئلا نه پیامد تحریم‌ های بین ‌المللی، بلکه حاصل سوء مدیریت ساختاری، اتخاذ سیاست ‌های عمومی نادرست و اختلاس بی‌ سابقه‌ ۹۸ میلیارد دلاری در فاصله سال‌های ۱۹۹۹ تا ۲۰۱۵ بوده است. با وجود این هزینه هنگفت، بیش از 5000 مگاوات ظرفیت نیروگاهی به صورت نیمه‌ کاره رها شده، نیروگاه ‌های پیشرفته سیکل ترکیبی به طور کامل از مدار خارج گردیده و دومین نیروگاه بزرگ برق ‌آبی جهان (گوری) به فروپاشی کشیده شده است. پرونده‌ های متعدد سوء استفاده ‌های مالی، گران‌ فروشی تجهیزات و معامله‌گری‌ های غیرشفاف هم ‌اکنون علیه طیف گسترده‌ ای از وزرا، مقامات ارشد سابق انرژی و پیمانکاران مرتبط در دادگاه‌ های بین ‌المللی در جریان است.

بررسی تحلیلی تاریخ صنعت برق ونزوئلا نشان می ‌دهد که در نیم‌ قرن پیش از روی کار آمدن حکومت چاویسم، یعنی بین سال‌ های ۱۹۵۰ تا ۱۹۹۸، تنها 48 میلیارد دلار (به طور میانگین حدود یک میلیارد دلار در سال) سرمایه‌ گذاری در این بخش انجام شده بود. این میزان سرمایه‌ گذاری متوسط سالانه، زمینه لازم را برای احداث بزرگ ‌ترین و مهم‌ ترین زیرساخت ‌های الکتریکی کشور فراهم کرد؛ زیرساخت‌های حیاتی و ماندگاری همچون نیروگاه عظیم برق ‌آبی گوری با ظرفیت بیش از 10 هزار مگاوات، نیروگاه ماکاگوآ، خطوط شبکه فشار قوی ۸۰۰، ۴۰۰ و ۲۳۰ کیلوولتی، مجموعه نیروگاه ‌های هیدروالکتریک منطقه آند و همچنین نیروگاه ‌های حرارتی کلیدی نظیر پلانتا سنترو[1]، تاکوما[2] و پلانتا رامون لاگونا[3] و نیروگاه ‌های ایالت لارا که ونزوئلا را به صادر کننده برق به کشورهای همجوار تبدیل ساخته بود. در مقابل، مدیریت دولتی در دوره بین سال ‌های ۱۹۹۹ تا ۲۰۱۵ سالانه بیش از ۶ میلیارد دلار بودجه جذب کرد، اما برون ‌داد عملیاتی آن چیزی جز رها سازی بیش از 5000 مگاوات ظرفیت نیروگاهی ناتمام، خلق پروژه ‌های بی ‌فایده و پرهزینه موسوم به «فیل ‌های سفید»[4] مانند پروژه ناتمام نیروگاه «توکوما» و از دست رفتن کامل پایداری شبکه توزیع برق در سراسر کشور نبود.

ارزیابی فنی خوزه آگیلار تضادهای بسیار و تامل ‌برانگیزی را در ساختار الکتریکی ونزوئلا نشان می دهد. وی در گزارش خود تاکید می‌کند که ونزوئلا تنها کشور در کل قاره آمریکای لاتین محسوب می ‌شود که زیرساخت ‌ها و فناوری پیشرفته نیروگاهی سیکل ترکیبی را خریداری و نصب کرده است. تکنولوژی مدرنی که با بازیافت حرارت توربین ‌های گازی و تولید بخار، بالاترین میزان بهره‌ وری را در تولید انرژی ایجاد می‌ کند.

با این حال، به دلیل فقدان سرویس ‌های دوره ‌ای، عدم نگهداری، سوء مدیریت و بحران شدید کمبود سوخت در کشور، در حال حاضر حتی یک نیروگاه سیکل ترکیبی فعال و عملیاتی در مدار تولید ونزوئلا وجود ندارد. این ناتوانی فنی در شرایطی گریبان‌ گیر کشور شده که بیش از 5000 مگاوات ظرفیت تولید برق در قالب پروژه ‌های نیمه ‌کاره و رها شده در سراسر کشور معطل مانده و سرمایه ‌های هنگفت ملی بدون هیچ ‌گونه بازدهی عملیاتی مستهلک شده ‌اند.

الخاندرو بتنکورت و شرکت Derwick Associates بحران برق ۲۰۰۹ – ۲۰۱۲

الخاندرو بتنکورت به عنوان مدیر شرکت درویک، در جریان اعلام وضعیت اضطراری برق بین سال‌های ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۲، از طریق دریافت ۱۲ قرارداد غیرشفاف و بدون مناقصه به ارزش ۷.۲۸۴ میلیارد دلار برای افزودن 5200 مگاوات برق به شبکه، متهم به بیش از ۵.۷ میلیارد دلار گران ‌فروشی است. تحویل تجهیزات دست‌ دوم و نامناسب سبب شده تا بیش از 3400 مگاوات از ظرفیت ‌های نصبی این مجموعه، بازدهی و دسترسی زیر ۸ درصد داشته باشند.

رافائل رامیرز وزیر سابق نفت و رئیس وقت شرکت PDVSA ۲۰۰۲ – ۲۰۱۴

وی در طول دوره مسئولیت خود (به ‌ویژه بین سال‌ های ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۴) با ملی ‌سازی شرکت‌ های خصوصی برق در سال ۲۰۰۷ و خرید ۷۴۰ میلیون دلاری شرکت «برق کاراکاس»، پایه تشکیل شرکت دولتی کورپوئلک را گذاشت. گزارش کمیسیون تحقیق مجلس ملی ونزوئلا در اکتبر ۲۰۱۶ (پرونده ۱۶۴۸) خسارت دوره مدیریت ۱۰ ساله او را بیش از ۱۱ میلیارد دلار برآورد کرد. وی از ژانویه ۲۰۱۸ با حکم جلب بین ‌المللی و اعلام وضعیت قرمز اینترپل به اتهام اختلاس، پولشویی از طریق بانک ‌های آندورا و اتهامات سال ۲۰۱۸ مبنی بر قاچاق مواد مخدر روبروست.

نرویس ویلالوبوس - معاون سابق وزیر برق ۱۹۹۹ – ۲۰۰۶

نامبرده از سال ۱۹۹۹ مدیرکل انرژی و سپس بین سال‌ های ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۶ معاون وزیر برق بود. ویلالوبوس به عنوان طراح قراردادهای نیروگاهی، بین سال ‌های ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۲ مبالغ کلانی رشوه دریافت کرد. وی در اکتبر ۲۰۱۷ در اسپانیا بازداشت و در سپتامبر ۲۰۱۸ در دادگاه آندورا به اتهام جابجایی ۱۲۴ میلیون یورو رشوه و پولشویی محاکمه شد. در اکتبر ۲۰۱۸ نیز به جرم پولشویی ۷ میلیون دلاری در مادرید دستگیر شد که منجر به ضبط ۴۰ ملک لوکس در ماربیا و انجماد ۱۱۵ ملک متعلق به این شبکه گردید.

خاویر آلبارادو اوچوا رئیس سابق شرکت برق کاراکاس و معاون وزیر ۲۰۰۷ – ۲۰۱۰

او در سال ۲۰۰۷ عضو هیئت مدیره سیستم برق ماریتیمو، سپس معاون وزیر و رئیس شرکت برق کاراکاس بود و در آگوست ۲۰۱۱۰ نیز برای یک هفته سرپرست وزارت برق شد. پرونده پولشویی او در دادگاه آندورا (به عنوان یکی از ۲۸ متهم پرونده سال ۲۰۱۸) به جریان افتاد که بر اساس تحقیقات دادستانی ونزوئلا، وی در مجموع در پرونده ‌ای به ارزش ۴.۲ میلیارد دلار و جا به جایی ۴۶ میلیون یورو از طریق بانک خصوصی آندورا نقش داشته است.

لوئیس موتا دومینگز - وزیر سابق برق و رئیس کورپوئلک ۲۰۱۵ – ۲۰۱۹

وی ژنرال ارتش بود که در دوران مدیریتش بلک ‌آوت و قطعی ۷ روزه سراسری برق در سال ۲۰۱۹ رخ داد. موتا دومینگز از طریق واسطه ‌های مالی خود در سال ۲۰۱۶ قراردادهای میلیون دلاری غیرقانونی منعقد کرد (از جمله خرید ۵۰۰ ترانسفورماتور غیرسازگار با شبکه ونزوئلا که فقط به درد کوبا و نیکاراگوئه می‌ خورد). وی و همدستانش در مارس ۲۰۱۹ توسط دادگاه فدرال فلوریدا به اتهام پولشویی و دریافت رشوه تحت پیگرد قرار گرفته و توسط وزارت دادگستری آمریکا تحریم شدند.

گاه ‌شماری مدیریتی و کارنامه وزرای برق ونزوئلا ۱۹۹۹ - ۲۰۲۶

روند اضمحلال سیستم برق ونزوئلا توسط طیفی از وزرا و مسئولان نظامی و سیاسی رقم خورده که کارنامه مدیریتی آن ‌ها به دوره ‌های زیر تقسیم می‌ شود:

• دوره تثبیت تمرکزگرایی دولتی ۱۹۹۹ - ۲۰۰۴

آلی رودریگز آراکه به عنوان نخستین وزیر چاوز، خط ‌مشی ‌های دولتی منطبق بر الگوی کوبا را پیاده کرد. پس از وی در سال ۲۰۰۰، آلوارو لوئیس سیلوات کالدورون ۷۱ ساله بستر قانونی را برای کنترل کامل دولت بر بخش انرژی هموار نمود.

• ملی‌سازی، اوج فساد و آغاز ناپایداری ۲۰۰۲ – ۲۰۱۰

با ورود رافائل رامیرز و معاونش نرویس ویلالوبوس، شرکت‌ های خصوصی برق ملی شدند و شرکت دولتی کورپوئلک شکل گرفت. خریدهای غیرشفاف، عدم نگهداری و نظامی ‌سازی مراکز توزیع، منجر به خاموشی ‌های بزرگ سال ۲۰۰۹ شد. در همین دوره هیپولیتو ایزکیردو (رئیس نظامی‌کورپوئلک) و آنگل رودریگز گامبوآ (نخستین وزیر مستقل برق) به دلیل شکست در طرح‌ های سهمیه ‌بندی و توسعه برکنار شدند.

• وضعیت اضطراری برق و نفوذ کوبا ۲۰۱۰ - ۲۰۱۲

با بازگشت آلی رودریگز آراکه و اعلام «وضعیت اضطراری برق»، مدیریت بحران به کارشناسان کوبایی واگذار شد. تخصیص اعتبارات میلیارد دلاری بدون مناقصه موجب ظهور ثروتمندان نوکیسه و به اصطلاح «بولیچیکوس» شد. در این دوره خاویر آلبارادو اوچوا و آرخنیس چاوز (برادر چاوز) با امضای متمم ‌های پرهزینه، هزینه سد توکوما را ۲۷۲ درصد افزایش داده و خسارات میلیارد دلاری ببار آوردند.

• ادعای خرابکاری و وعده ‌های پوچ ۲۰۱۲ - ۲۰۱۵

هکتور ناوارو قطعی‌ ها را به خرابکاری دشمنان نسبت داد. سپس خسه چاکون با وعده استعفا در صورت عدم ساماندهی ۱۰۰ روزه برق، مدیریت را تحویل گرفت؛ وی نه تنها استعفا نداد، بلکه با امضای قراردادهای ۱.۰۴۶ میلیارد دلاری برای پروژه توکوما، به اتلاف منابع ادامه داد.

• تسلط نظامیان و قطع سراسری برق ۲۰۱۵ - ۲۰۲۴

در دوران ژنرال لوئیس موتا دومینگز، طولانی ‌ترین خاموشی تاریخ ونزوئلا (۷ روز قطعی کامل در سال ۲۰۱۹) رخ داد. پس از دوره‌ های کوتاه ایگور گاویدیا و فردی بریتو، ژنرال نستور روئس ریورول از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ مدیریت را در دست گرفت؛ دورانی ۴ ساله تحت تسلط نظامیان که بدون هیچ بهبود ساختاری و با تداوم قطعی‌ های شدید سپری شد.

• تغییرات مدیریتی و تداوم بحران ۲۰۲۴ - ۲۰۲۶

خورخه الیسر مارکز در سال ۲۰۲۴ به وزارت رسید، اما پس از خاموشی سراسری اوت ۲۰۲۴ و ناتوانی در جذب سرمایه‌ گذاری، در مارس ۲۰۲۶ برکنار و رولاندو خوزه آلکالا (مهندس برق) جایگزین وی شد. در شرکت کورپوئلک نیز خوزه لوئیس بتنکورت پس از ۶ سال مدیریت ناکارآمد، در آگوست ۲۰۲۶ به معاونت منتقل و خوان کریسوستومو فرناندز جایگزین وی شد. با این حال، اعمال سهمیه ‌بندی ‌های شدید تا ۱۶ ساعت در روز، نشان از تداوم بحران در سطح سال ۲۰۱۹ دارد.

تحلیل جامع وضعیت صنعت برق ونزوئلا بیانگر آن است که خاموشی‌ ها و بحران عمیق انرژی در این کشور، حاصل کمبود منابع مالی یا صرفا ناشی از تحریم‌ های بین ‌المللی نبوده است، چرا که ونزوئلا در دوران اوج درآمدهای نفتی خود بالاترین حجم اعتبارات تاریخی (۹۸ میلیارد دلار) را به این بخش اختصاص داد. این فروپاشی، نتیجه مستقیم فساد مالی سازمان ‌یافته، معامله ‌گری‌ های کلان، سوء مدیریت فنی و حذف نیروهای متخصص است. بر این اساس، ونزوئلا برای خروج از این بحران فلج ‌کننده، راهی جز شفاف ‌سازی کامل مالی، پیگیری حقوقی پرونده‌ های فساد فراملی، و انجام اصلاحات عمیق ساختاری جهت جذب سرمایه‌ گذاری ‌های واقعی و بازگرداندن ثبات به شبکه برق نخواهد داشت.

[1] Planta Centro

[2] Tacoma

[3] Planta Ramon Laguna

[4] در علم اقتصاد به پروژه ‌های عمرانی و صنعتی که میلیاردها دلار بودجه عمومی را هدر می ‌دهند اما هیچ فایده‌ ای برای مردم ندارند، «فیل سفید» می ‌گویند.