توافق‌نامه بین‌المللی جدید کاکائو و چالش‌های پیش روی کشورهای تولیدکننده

توافق‌نامه بین‌المللی کاکائو در سال ۲۰۲۶، بر افزایش درآمد کشاورزان و گسترش فرآوری کاکائو در کشورهای تولیدکننده تأکید دارد. با این حال، این توافق‌نامه نمی‌تواند به‌تنهایی مشکلات این صنعت را حل کند؛ زیرا برای تضمین قیمت‌ها و اجرای تعهدات، ابزار کافی در اختیار ندارد. برای ساحل عاج، که یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان کاکائو در جهان است، مسئله اصلی این است که کشاورزان درآمد بیشتری به دست آورند و سهم بیشتری از سود این صنعت در داخل کشور باقی بماند. برای رسیدن به این هدف، باید کارخانه‌های فرآوری توسعه یابند، از شرکت‌های داخلی حمایت شود و هزینه‌های تولید کشاورزان کاهش پیدا کند.

توافق‌نامه بین‌المللی کاکائو که از اول اکتبر ۲۰۲۶ لازم‌الاجرا شده است، گام تازه‌ای در همکاری میان کشورهای تولیدکننده و مصرف‌کننده این محصول به شمار می‌رود. مهم‌ترین ویژگی این توافق‌نامه، توجه صریح به درآمد مکفی کشاورزان برای تأمین هزینه‌های زندگی و ضرورت توسعه فرآوری کاکائو در کشورهای تولیدکننده است. با این حال، این سند برخلاف برخی توافق‌نامه‌های گذشته، سازوکار الزام‌آوری برای کنترل عرضه و تقاضا یا تضمین قیمت‌ها در بازار جهانی پیش‌بینی نکرده است. از این رو، موفقیت آن بیش از هر چیز به سیاست‌های دولت‌ها و همکاری شرکت‌های فعال در صنعت کاکائو بستگی دارد. این موضوع برای ساحل عاج از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است چرا که زیرا این کشور از تولیدکنندگان اصلی کاکائو در جهان است و بخش مهمی از درآمد کشاورزان، اشتغال روستایی و درآمدهای صادراتی آن به این محصول وابسته است.

پیشینه تلاش‌های بین‌المللی برای تنظیم بازار کاکائو

سازمان بین‌المللی کاکائو در سال ۱۹۷۳ و در پی توافق‌نامه سال ۱۹۷۲ تأسیس شد. در سال‌های نخست، هدف اصلی این سازمان کاهش نوسانات شدید قیمت‌ها از طریق مداخله مستقیم در بازار بود. بر همین اساس، ایجاد ذخیره‌ای تنظیم‌کننده به میزان حداکثر ۲۵۰ هزار تن پیش‌بینی شد تا هنگام افت قیمت‌ها، کاکائو خریداری و از بازار جمع‌آوری شود و در دوره افزایش قیمت‌ها، ذخایر به بازار بازگردد. در ادامه، توافق‌نامه‌های بعدی نیز با هدف تقویت این سازوکارها تنظیم شدند. توافق‌نامه سال ۱۹۸۶ به کشورهای صادرکننده اجازه می‌داد در شرایط مشخص تا ۱۲۰ هزار تن دیگر کاکائو را از بازار خارج کنند. با این حال، اختلاف میان کشورهای تولیدکننده و مصرف‌کننده، مشکلات تأمین مالی، هزینه‌های نگهداری محصول و نبود اطلاعات دقیق درباره ذخایر، مانع موفقیت کامل این سیاست‌ها شد. از سوی دیگر، کشورهای تولیدکننده به درآمد حاصل از صادرات نیاز داشتند و کشاورزان نیز نمی‌توانستند برای مدت طولانی فروش محصول خود را به تعویق بیندازند. در نتیجه، اجرای سیاست کاهش عرضه با منافع کوتاه‌مدت برخی از تولیدکنندگان و صادرکنندگان در تضاد قرار می‌گرفت. توافق‌نامه سال ۱۹۹۳ نقطه عطفی در این روند بود. بر اساس رویکرد جدید، سازوکارهای پیشین کنترل صادرات و ذخیره‌سازی کنار گذاشته شدند و سازمان بین‌المللی کاکائو بیشتر بر جمع‌آوری اطلاعات، تحلیل بازار، پژوهش و همکاری فنی تمرکز کرد. توافق‌نامه سال ۲۰۲۶ نیز در ادامه همین مسیر قرار دارد؛ با این تفاوت که توجه بیشتری به درآمد کشاورزان، قیمت مناسب و توسعه فرآوری در کشورهای مبدأ نشان می‌دهد.

تمرکز بازار و قدرت شرکت‌های بزرگ

یکی از مشکلات اساسی صنعت کاکائو، تمرکز روزافزون تجارت و فرآوری در دست شمار محدودی از شرکت‌های بزرگ بین‌المللی است. در حالی که در اوایل دهه ۱۹۷۰ نزدیک به ۲۰۰ شرکت بازرگانی بین‌المللی در این بازار فعالیت می‌کردند، در پایان دهه ۱۹۹۰ تعداد آن‌ها به کمتر از ۱۰ شرکت کاهش یافته بود. امروزه نیز شرکت‌هایی مانند کارگیل، بری کالِبو، اولام و اکوم سهم قابل توجهی از ظرفیت جهانی فرآوری کاکائو را در اختیار دارند. این تمرکز به شرکت‌های بزرگ امکان می‌دهد مواد اولیه مورد نیاز خود را از کشورهای مختلف تأمین کنند، فعالیت‌هایشان را میان بازارها جابه‌جا سازند و بهتر از کشاورزان در برابر نوسانات قیمت و خطرهای تجاری محافظت کنند. در مقابل، کشاورزان کوچک معمولاً قدرت چانه‌زنی محدودی دارند و به درآمد حاصل از فروش محصول خود وابسته‌اند. در چنین شرایطی، حتی اگر قیمت جهانی کاکائو افزایش یابد، لزوماً به این معنا نیست که درآمد کشاورزان نیز به همان نسبت بیشتر خواهد شد. نحوه تعیین قیمت خرید، هزینه‌های تولید، بدهی‌های کشاورزان و سهم واسطه‌ها همگی بر درآمد نهایی آن‌ها تأثیر می‌گذارند.

توافق‌نامه جدید و درآمد کشاورزان

مهم‌ترین تغییر توافق‌نامه سال ۲۰۲۶، به رسمیت شناختن صریح درآمد مکفی برای زندگی شایسته به‌عنوان یکی از اهداف همکاری بین‌المللی است. منظور از این مفهوم، درآمد خالصی است که یک خانوار بتواند با اتکا به آن، نیازهای اساسی زندگی اعضای خود را تأمین کند و از سطح زندگی مناسبی برخوردار باشد. این رویکرد نشان می‌دهد که بالا بودن قیمت جهانی کاکائو به‌تنهایی معیار مناسبی برای ارزیابی وضعیت معیشتی کشاورزان نیست. ممکن است قیمت فروش محصول افزایش یابد، اما رشد هزینه کود، سموم، نیروی کار، حمل‌ونقل و بازپرداخت بدهی‌ها بخش مهمی از درآمد اضافی را از بین ببرد. در فصل اصلی برداشت سال ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵، قیمت تضمینی خرید کاکائو در ساحل عاج به یک‌هزار و ۸۰۰ فرانک سیفا برای هر کیلوگرم رسید. این رقم حدود ۱۰ درصد بالاتر از قیمت مرجع درآمد مکفی برای زندگی شایسته بود که از سوی سازمان تجارت منصفانه، یک‌هزار و ۶۳۶ فرانک سیفا برای هر کیلوگرم برآورد شده بود. در غنا نیز قیمت خرید از تولیدکنندگان در آن دوره با قیمت مرجع مربوطه هم‌تراز بود. این ارقام از بهبود شرایط قیمت‌گذاری حکایت دارند، اما تضمین نمی‌کنند که درآمد خالص همه کشاورزان برای تأمین هزینه‌های زندگی کافی باشد. تفاوت در میزان تولید، کیفیت محصول، هزینه‌های کشاورزی و دسترسی به بازار می‌تواند وضعیت اقتصادی خانوارها را به شکل قابل توجهی تغییر دهد. تجربه سازوکار مابه‌التفاوت درآمد معیشتی که ساحل عاج و غنا در سال ۲۰۱۹ با هدف افزایش دریافتی تولیدکنندگان برقرار کردند نیز نشان می‌دهد که پرداخت مبلغ اضافی به ازای هر تن کاکائو، به‌تنهایی برای حل مشکل کافی نیست. کاهش قیمت‌های جهانی و انتقال ناقص این مبلغ به کشاورزان، بخشی از آثار مورد انتظار این سیاست را محدود کرد. بنابراین، توافق‌نامه جدید از نظر به رسمیت شناختن مسئله معیشت کشاورزان اهمیت دارد، اما موفقیت آن به وجود سیاست‌های اجرایی مؤثر برای کاهش هزینه‌های تولید، افزایش بهره‌وری و بهبود سهم کشاورزان از درآمد فروش کاکائو وابسته است.

توسعه فرآوری داخلی، راهی برای افزایش ارزش افزوده

یکی دیگر از اهداف مهم توافق‌نامه جدید، تشویق کشورهای تولیدکننده به توسعه فرآوری داخلی است. صادرات دانه خام کاکائو به این معناست که بخش مهمی از مراحل بعدی تولید و کسب درآمد، از جمله تبدیل دانه‌ها به کره، پودر و خمیر کاکائو و تولید محصولات شکلاتی، در خارج از کشور انجام می‌شود. توسعه کارخانه‌های فرآوری می‌تواند به ایجاد اشتغال، گسترش فعالیت‌های صنعتی، افزایش صادرات محصولات با ارزش افزوده بیشتر و تقویت پیوند میان بخش کشاورزی و صنعت کمک کند. با این حال، افزایش ظرفیت فرآوری به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که منافع اقتصادی آن در داخل کشور باقی بماند. در ساحل عاج حدود ۳۵ درصد از تولید خام کاکائو در سال ۲۰۲۴ در داخل کشور فرآوری شده است. این میزان در مقایسه با گذشته پیشرفت محسوب می‌شود اما همچنان با هدف فرآوری کامل تولید ملی فاصله دارد. مسئله دیگر، مالکیت کارخانه‌ها و نحوه توزیع سود است. اگرچه کارخانه‌های فرآوری در داخل کشور فعالیت می‌کنند، ممکن است مالکیت، تصمیم‌گیری‌های تجاری و بخش مهمی از درآمد آن‌ها در اختیار شرکت‌های خارجی باشد. در این حالت، کشور تولیدکننده از اشتغال و بخشی از ارزش افزوده بهره‌مند می‌شود، اما لزوماً کنترل بیشتری بر زنجیره تولید و تجارت به دست نمی‌آورد. از این رو، سیاست توسعه فرآوری باید با اقداماتی برای تقویت شرکت‌های بومی، بهبود زیرساخت‌های انرژی و حمل‌ونقل، تسهیل تأمین مالی، آموزش نیروی کار و افزایش مشارکت سرمایه‌گذاران داخلی همراه باشد.

تفاوت رویکرد ساحل عاج و غنا

ساحل عاج و غنا، به‌عنوان دو تولیدکننده مهم کاکائو، منافع مشترکی در افزایش درآمد کشاورزان و تقویت جایگاه کشورهای تولیدکننده دارند. با این حال، دستیابی به این اهداف نیازمند سیاست‌هایی است که علاوه بر قیمت خرید، ساختار تولید، فرآوری و تجارت را نیز در بر بگیرد. در غنا، اصلاحات سال ۲۰۲۶ بر افزایش فرآوری داخلی و تضمین سهم مشخصی از قیمت صادراتی برای تولیدکنندگان تأکید دارد. هدف اعلام‌شده، فرآوری داخلی دست‌کم ۵۰ درصد دانه‌های کاکائو از فصل برداشت ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۷ است. برای ساحل عاج نیز افزایش ظرفیت فرآوری، توسعه صنایع پایین‌دستی و تقویت شرکت‌های داخلی از اولویت‌های مهم به شمار می‌رود. با این حال، تحقق این اهداف مستلزم سرمایه‌گذاری، دسترسی به فناوری، تأمین انرژی پایدار، بازارهای صادراتی مناسب و مدیریت اقتصادی کارآمد است. همکاری ساحل عاج و غنا می‌تواند قدرت چانه‌زنی این دو کشور را در برابر شرکت‌های بزرگ افزایش دهد. با این وجود، تفاوت در ساختار بازار و سیاست‌های داخلی دو کشور می‌تواند اجرای اقدامات مشترک را با دشواری روبه‌رو کند.

محدودیت‌های توافق‌نامه جدید

تجربه توافق‌نامه‌های گذشته نشان داده است که بدون اطلاعات دقیق درباره میزان تولید، ذخایر، صادرات، فرآوری و تقاضای جهانی، مدیریت بازار کاکائو دشوار خواهد بود. آگاهی از وضعیت واقعی عرضه و تقاضا به دولت‌ها کمک می‌کند تصمیم‌های دقیق‌تری درباره تولید، صادرات و حمایت از کشاورزان اتخاذ کنند. سازمان بین‌المللی کاکائو می‌تواند با گردآوری و انتشار اطلاعات، ارائه تحلیل‌های تخصصی و تسهیل گفت‌وگو میان کشورهای تولیدکننده و مصرف‌کننده، نقش مهمی در بهبود شفافیت بازار داشته باشد. با این حال، دسترسی نداشتن به اطلاعات کامل درباره ذخایر و فعالیت‌های تجاری برخی شرکت‌ها همچنان می‌تواند ارزیابی وضعیت بازار را دشوار کند. محدودیت مهم‌تر توافق‌نامه سال ۲۰۲۶، نبود سازوکار الزام‌آور برای اجرای اهداف اعلام‌شده است. این توافق‌نامه بر قیمت مناسب، درآمد مکفی و توسعه فرآوری تأکید می‌کند اما ابزار مستقیمی‌ برای تضمین تحقق این اهداف در اختیار سازمان بین‌المللی کاکائو قرار نمی‌دهد. تجربه بازار قهوه نیز نشان داده است که سازوکارهای الزام‌آور برای کنترل صادرات و تثبیت قیمت‌ها می‌توانند در مقاطعی مؤثر باشند، اما اختلاف بر سر توزیع سهمیه‌ها و منافع اقتصادی ممکن است به شکست آن‌ها منجر شود. از سوی دیگر، اتکا به تعهدات داوطلبانه نیز تضمین نمی‌کند که منافع افزایش قیمت یا بهره‌وری به‌طور عادلانه میان بازیگران بازار توزیع شود. بنابراین، چالش اصلی نه فقط تعیین اهداف مشترک، بلکه ایجاد سازوکارهایی است که اجرای سیاست‌ها را در سطح ملی قابل ارزیابی و پیگیری کند. توافق‌نامه جدید کاکائو در سال ۲۰۲۶، با هدف افزایش درآمد کشاورزان و کمک به کشورهای تولیدکننده برای فرآوری کاکائو در داخل کشور، گام مثبتی است. با این حال، این توافق‌نامه به‌تنهایی نمی‌تواند مشکلات این صنعت را حل کند. برای ساحل عاج، مهم این است که کشاورزان درآمد بیشتری داشته باشند و کشور از فروش و فرآوری کاکائو سود بیشتری ببرد. برای رسیدن به این هدف، باید کارخانه‌های بیشتری ساخته شود و از کشاورزان و شرکت‌های داخلی حمایت شود.

منابع:

https://perspectivesafricaines.net/accord-icco-2026-revenu-planteurs-cacao/

https://www.agenceecofin.com/actualites-agro/2510-142721-cacao-nouvel-accord-international-vieux-defis

https://www.icco.org/wp-content/uploads/International-Cocoa-Agreement-2026_FR.pdf

https://www.agenceecofin.com/cacao/0110-122025-cote-d-ivoire-1800-fcfa-le-kg-de-cacao-pour-la-campagne-principale-2024/2025