ویتنام در تنگنای موفقیت تجاری؛ پیامدهای ژئواقتصادی رقابت آمریکا و چین
ویتنام در پی تغییر مسیر زنجیرههای تأمین جهانی و سیاستهای تعرفهای آمریکا علیه چین، به یکی از مهمترین مقاصد سرمایهگذاری و تولید شرکتهای چندملیتی تبدیل شده است. مازاد تجاری این کشور در برابر آمریکا در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ به ۱۱۴ میلیارد دلار رسید؛ رقمیکه از مازاد تجاری مکزیک و چین در همین دوره بیشتر بود. نیروی کار ارزان، شبکه گسترده توافقنامههای تجارت آزاد، سیاستهای نسبتاً حامیکسبوکار و نزدیکی جغرافیایی به زنجیرههای تأمین جنوب چین، از مهمترین عوامل موفقیت ویتنام هستند. با این حال، همین موفقیت اکنون آسیبپذیریهای جدیدی از جمله افزایش حساسیت واشنگتن نسبت به کسری تجاری با ویتنام، اتهام انتقال غیرمجاز کالاهای چینی از مسیر این کشور و اختلاف بر سر قواعد مبدأ کالا ایجاد کرده است. در نتیجه، هانوی باید ضمن حفظ روابط اقتصادی خود با چین، همکاری تجاری و امنیتی با آمریکا و متحدانش را نیز گسترش دهد، بدون آنکه از سیاست سنتی عدم تعهد و ملاحظات راهبردی خود در برابر پکن فاصلهای پرهزینه بگیرد.
این مقاله برگرفته از نشریه «اینترپرتر»(The Interpreter) وابسته به مؤسسه لووی(Lowy Institute) است که به قلم هنری استوری در سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر شده است. عنوان اصلی مقاله در این نشریه دقیقاً «ویتنام بهای موفقیت تجاری خود را میپردازد» است.
۱. موفقیت تجاری ویتنام؛ از فرصت اقتصادی تا آسیبپذیری راهبردی
آمارهای تجاری منتشرشده در اواخر اوت ۲۰۲۶ نشان دادند که ویتنام در نیمه نخست سال جاری میلادی بزرگترین مازاد تجاری کالایی جهان در برابر آمریکا را به ثبت رسانده است.مازاد تجاری ویتنام با آمریکا به ۱۱۴ میلیارد دلار رسید؛ در حالی که این رقم برای مکزیک ۱۰۳ میلیارد دلار و برای چین ۷۴ میلیارد دلار بود. مازاد تجاری ویتنام در شش ماه نخست سال ۲۰۲۶ به رقم ثبتشده ۱۲۳ میلیارد دلار در کل سال ۲۰۲۴ نزدیک شده است.
ویتنام پنجمین صادرکننده بزرگ کالا به آمریکاست، اما در مقایسه با حجم صادرات خود، کالاهای نسبتاً کمتری از این کشور وارد میکند. این عدم توازن تجاری، با وجود آنکه نشانهای از موفقیت صادراتی ویتنام است، بهتدریج این کشور را در برابر فشارهای سیاسی و تجاری واشنگتن آسیبپذیرتر میکند.
۲. تعرفههای آمریکا علیه چین؛ فرصتی برای ویتنام
ویتنام در کنار مکزیک، از مهمترین کشورهای بهرهمند از تغییر مسیر تجارت جهانی در پی سیاستهای تعرفهای آمریکا علیه چین از سال ۲۰۱۸ تاکنون بوده است.در ژوئن ۲۰۲۶، نرخ مؤثر تعرفه آمریکا بر کالاهای ویتنامی حدود ۶ درصد برآورد میشد؛ رقمیکه بهمراتب کمتر از نرخ ۲۳ درصدی مربوط به کالاهای چینی بود. این تفاوت تعرفهای، در کنار سایر مزیتهای تولیدی و تجاری ویتنام، به جذابیت این کشور برای شرکتهای بینالمللی کمک کرده است.
مهمترین مزیتهای ویتنام عبارتاند از:
- هزینه پایین نیروی کار: امکان تولید رقابتی در صنایع کاربر.
- شبکه گسترده توافقنامههای تجارت آزاد: دسترسی به بازارهای متعدد بینالمللی.
- سیاستهای نسبتاً حامیکسبوکار: تسهیل فعالیت شرکتهای تولیدی و سرمایهگذاران خارجی.
- نزدیکی به زنجیرههای تأمین جنوب چین: دسترسی به مواد اولیه، قطعات، ماشینآلات و شبکه تولید منطقهای.
ترکیب این عوامل، ویتنام را به یکی از مقاصد اصلی راهبرد «چین بهعلاوه یک» (China+1) تبدیل کرده است؛ راهبردی که شرکتها از طریق آن، ضمن حفظ بخشی از فعالیتهای خود در چین، ظرفیت تولیدی دیگری را در کشوری مانند ویتنام ایجاد میکنند.
۳. نقش شرکتهای چندملیتی در صادرات ویتنام
شرکتهای چندملیتی کرهای، ژاپنی، غربی و چینی همگی در توسعه ظرفیت تولیدی ویتنام نقش داشتهاند.
- شرکت سامسونگ، که در چندین کارخانه در ویتنام به تولید محصولات الکترونیکی، بهویژه تلفن همراه، مشغول است، بهطور مستمر بیش از ۱۰ درصد از کل صادرات این کشور را به خود اختصاص داده است.
- نقش ویتنام در زنجیرههای تأمین الکترونیک، بهویژه در مرحله مونتاژ نهایی، همچنین به این کشور امکان داده است از رونق سرمایهگذاری جهانی در مراکز داده و زیرساختهای مرتبط با هوش مصنوعی بهرهمند شود.
- بیش از ۶۰ درصد صادرات ویتنام به آمریکا را ماشینآلات، محصولات الکترونیکی و لوازم برقی تشکیل میدهند. شرکتهایی مانند فاکسکان نیز اخیراً فعالیت خود را در زمینه تولید قطعات مراکز داده در ویتنام توسعه دادهاند.
- همچنین، برخی گروههای کالایی مرتبط با این صنایع از شمول تعرفههای آمریکا مستثنا شدهاند. این وضعیت نشان میدهد که اثر سیاست تعرفهای آمریکا بر صادرات ویتنام یکسان نیست و به نوع کالا و مقررات مربوط به آن بستگی دارد.
۴. وابستگی به چین؛ نقطه قوت و در عین حال نقطه ضعف
ادغام عمیق ویتنام در زنجیرههای تأمین چین، یکی از مزیتهای مهم صنعتی این کشور است؛ اما همین وابستگی، زمینه اتهاماتی را فراهم کرده است مبنی بر اینکه ویتنام به مسیری برای انتقال کالاهای چینی به آمریکا تبدیل شده است.در سال منتهی به اوت ۲۰۲۶، چین حدود ۴۰ درصد از مجموع ۳۹۵ میلیارد دلار واردات ویتنام را تأمین کرده بود. بخش قابلتوجهی از این واردات شامل سرمایه، مواد اولیه و کالاهای واسطهای چینی است که کارخانههای مستقر در ویتنام برای تولید محصولات صادراتی خود از آنها استفاده میکنند.
با این حال، تحلیل مؤسسه لووی نشان میدهد که بیش از ۷۰ درصد صادرات ویتنام از منابعی غیر از چین سرچشمه میگیرد؛ از جمله ارزش افزوده ایجادشده در داخل ویتنام و سهم سایر کشورهای حاضر در زنجیره تأمین.بنابراین، توصیف ویتنام بهعنوان صرفاً یک ایستگاه برای بستهبندی مجدد کالاهای چینی، پیچیدگی ساختار صنعتی این کشور را نادیده میگیرد. یکی از محورهای راهبرد رشد جدید ویتنام نیز توسعه زنجیرههای تأمین داخلی در صنایعی مانند مبلمان و سایر بخشهای تولیدی است.با وجود این، میزان واقعی انتقال غیرمجاز کالاهای چینی از مسیر ویتنام و نحوه تعیین مبدأ کالاها همچنان از موضوعات مورد اختلاف است.
۵. افزایش فشار واشنگتن و مذاکرات تجاری
صرف وجود مازاد تجاری قابلتوجه میتواند در فضای سیاسی دولت آمریکا به عاملی برای افزایش فشار بر شرکای تجاری تبدیل شود. در مورد ویتنام، این نگرانی با وابستگی گسترده به زنجیرههای تأمین چین تشدید شده است.در ژوئیه ۲۰۲۶، یک تیم گمرکی آمریکا برای انجام بازرسیهای موردی از کارخانههای متعلق به شرکتهای چینی به ویتنام سفر کرد. در هفته پایانی اوت نیز نگوین وان تانگ، معاون نخستوزیر ویتنام، به واشنگتن رفت تا مذاکرات مربوط به توافق تجاری دوجانبه را احیا کند.
چند ماه پیش از آنکه دیوان عالی آمریکا تعرفههای گسترده اعمالشده از سوی رئیسجمهور دونالد ترامپ را فراتر از اختیارات قانونی او تشخیص دهد، آمریکا و ویتنام چارچوبی برای توافقی با عنوان «تجارت متقابل، منصفانه و متوازن» امضا کرده بودند.با این حال، تلاشها برای نهاییکردن توافق با اختلافنظرهایی درباره انتقال کالا از مسیر کشورهای ثالث و الزامات تعیین مبدأ کالا مواجه شده است.
توافقهای تجاری آمریکا با مالزی، کامبوج و اندونزی نیز میتوانند برای درک انتظارات واشنگتن از ویتنام راهگشا باشند. برای نمونه، توافق آمریکا و اندونزی، همکاری جاکارتا با واشنگتن در زمینه امنیت اقتصادی، کنترل صادرات و تحریمها را در بر میگیرد. همچنین، در صورت انعقاد توافق تجاری اندونزی با کشوری که منافع اساسی آمریکا را به خطر اندازد، واشنگتن حق بازگرداندن تعرفههای بالاتر را برای خود محفوظ نگه داشته است.چنین شروطی صرفاً موضوعات اقتصادی نیستند؛ بلکه میتوانند به حوزههای حساس امنیت ملی، سیاست خارجی و روابط راهبردی کشورها گسترش یابند.
۶. آزمون دیپلماسی متوازن ویتنام میان آمریکا و چین
این تحولات برای ویتنام، که سیاست خارجی خود را بر حفظ استقلال، تنوعبخشی به روابط و عدم تعهد رسمی استوار کرده است، اهمیت ویژهای دارد.هانوی در سالهای اخیر روابط امنیتی خود را با آمریکا و متحدان آن توسعه داده و در عین حال، در روابط خود با چین ملاحظات راهبردی و سیاسی جدی را حفظ کرده است.
جغرافیا، تاریخ روابط دو کشور و پیوندهای حزبی میان پکن و هانوی، از عواملی هستند که ویتنام را نسبت به عبور از خطوط قرمز مورد نظر چین محتاط میکنند. این در حالی است که ویتنام در دریای جنوبی چین نیز ادعاهای دریایی خود را پیگیری کرده و همکاریهای امنیتی خود با شرکای خارجی را گسترش داده است.
توافقهای تجاری آمریکا با مالزی، کامبوج و اندونزی نشان میدهند که ممکن است در نحوه صورتبندی برخی تعهدات حساس، انعطافهایی وجود داشته باشد. با این حال، میزان انعطاف واشنگتن و آمادگیهانوی برای پذیرش تعهدات جدید هنوز از عوامل تعیینکننده در مسیر مذاکرات است. ماههای آینده آزمونی مهم برای مهارت دیپلماسی ویتنام و میزان انعطافپذیری آمریکا و چین خواهد بود.