ابعاد اقتصادی و تجاری حذف تعرفه واردات سیمان و کلینکر در تانزانیا

مویگولو نچمبا، نخست‌وزیر تانزانیا در نوامبر 2026 از تصمیم قاطع دولت برای حذف مالیات بر واردات سیمان و مواد اولیه تولید آن (کلینکر) خبر داد. این تصمیم که در امتداد دستور پیشین دولت به سازمان امور مالیاتی تانزانیا (TRA) اتخاذ شده، با هدف کاهش قیمت، کاهش هزینه‌های تولید و تعادل‌بخشی به بازار مصالح ساختمانی به اجرا درآمده است که یک مداخله مستقیم برای تنظیم بازار و مهار تورم در بخش مسکن و زیرساخت است.

حجم فعلی تولید سیمان در تانزانیا

صنعت سیمان تانزانیا طی سال‌های اخیر رشد چشمگیری را تجربه کرده است. بر اساس آخرین داده‌های رسمی منتشرشده در سال 2026، هم‌اکنون 15 کارخانه سیمان در این کشور فعال هستند که مجموع ظرفیت اسمی (نصب‌شده) آن‌ها به 13.6 میلیون تن در سال می‌رسد اما حجم تولید واقعی سیمان در کشور حدود 10.3 میلیون تن است که از میزان تقاضای داخلی با حجم تقریباً 8.5 میلیون تن، فراتر رفته است. این در حالی است که با وجود مازاد تولید روی کاغذ، تمرکز جغرافیایی کارخانه‌ها در مناطق ساحلی (مانند دارالسلام، تانگا و متوارا) و هزینه‌های سنگین حمل‌ونقل زمینی، همواره عرضه به مناطق مرکزی و غربی کشور را با چالش روبه‌رو کرده است.

تولید سیمان در تانزانیا بر پایه ترکیبی از کلینکر تولید داخل و کلینکر وارداتی استوار است اما بخش عمده و اصلی این صنعت با تکیه بر ظرفیت‌های بومی و تولید داخل اداره می‌شود. بر اساس ساختار عملیاتی، واحدهای تولید سیمان در این کشور به دو گروه مجزا تقسیم می‌گردند: بیش از نیمی از کارخانه‌های فعال سیمان در تانزانیا به‌صورت یکپارچه فعالیت می‌کنند. این واحدها با در اختیار داشتن معادن سنگ‌آهک و خاک رس، فرآیند پخت و تولید کلینکر موردنیاز خود را به‌طور کامل در کوره‌های داخلی انجام می‌دهند. علاوه بر این، شماری از شرکت‌های فعال در این بخش نیز در حال احداث خطوط جدید پخت کلینکر هستند تا میزان وابستگی باقیمانده صنعت به واردات را به حداقل برسانند. در مقابل، گروهی از کارخانه‌های سیمان در تانزانیا فاقد کوره پخت کلینکر بوده و صرفاً به‌عنوان واحد آسیاب فعالیت دارند. این کارخانه‌ها برای تداوم خط تولید خود، کلینکر موردنیاز را یا از محل مازاد تولید کارخانه‌های بزرگ داخلی خریداری می‌کنند و یا از طریق واردات از بازارهای خارجی تامین می‌نمایند. اصلی­ترین تولیدکنندگان سیمان در تانزانیا، شرکت­‌های زیر هستند:

• سیمان پرتلند تانزانیا (Twiga Cement): زیرمجموعه گروه‌ هایدلبرگ با در اختیار داشتن نزدیک به 26 درصد از سهم بازار؛
• صنایع سیمان دانگوته (Dangote Cement): بزرگ‌ترین کارخانه تانزانیا مستقر در متوارا با در اختیار داشتن نزدیک به 23 درصد از سهم بازار؛
• سیمان سیمبا (Simba Cement) و سیمان تمبو (Tembo Cement): از بازیگران باسابقه و کلیدی در تامین نیاز سیمان مناطق شمالی و جنوب غرب کشور.

هرچند تانزانیا در تولید سیمان به خودکفایی نسبی رسیده اما کارخانه‌های سیمانی که فاقد خط تولید کلینکر هستند، همچنان به واردات کلینکر و انواع خاص سیمان (مانند سیمان سفید و پرتلند ترکیبی) نیاز دارند. بر اساس آمارهای موجود، شرکت‌هایی همچون Amsons Industries Tanzania، در زمره واردکنندگان کلینکر و سیمان به کشور قرار دارند که بخش عمده آن از مصر، پاکستان و امارات (کلینکر و سیمان سفید) تامین می‌شود.

علل وضع معافیت مالیاتی و فرصت‌­های بازار

وضع این قانون و حذف تعرفه‌های وارداتی ریشه در مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی دارد:

- جهش قیمت‌ها: طی ماه‌های اخیر، قیمت سیمان در بازار داخلی تانزانیا رشد داشته و از میزان تورم عمومی جامعه فراتر رفته است؛

- اختلال در تولید داخل: توقف‌های فنی برخی کارخانه‌های بزرگ تولید کلینکر در داخل، عرضه مواد اولیه را محدود و هزینه تولید را برای کارخانه‌های وابسته بالا برده است؛

- افزایش هزینه‌های لجستیک و انرژی: افزایش قیمت سوخت و هزینه حمل‌ونقل جاده‌ای، قیمت تمام‌شده سیمان را در مناطق دوردست افزایش داده است؛

- ایجاد فضای رقابتی و شکستن انحصار: دولت با حذف مالیات بر سیمان وارداتی و کلینکر، عملاً حاشیه امن تولیدکنندگان داخلی را برداشت تا با تسهیل واردات ارزان‌تر، تولیدکنندگان و توزیع‌کنندگان داخلی را ناچار به تعدیل قیمت‌ها و پایبندی به نرخ‌های مصوب کند.

بر اساس قوانین سازمان سرمایه‌گذاری و مناطق ویژه اقتصادی تانزانیا، سرمایه‌گذاران خارجی علاقمند به سرمایه­‌گذاری در مناطق ویژه اقتصادی این کشور، از مجموعه­‌ای از مشوق‌های قانونی و مالیاتی شامل معافیت صددرصدی حقوق ورودی برای ماشین‌آلات و تجهیزات خط تولید، معافیت ده ساله مالیات بر درآمد، امکان انتقال صددرصدی اصل سرمایه و سود حاصل از سرمایه‌گذاری به خارج، حق اجاره زمین تا 99 سال و ... بهره‌مند می‌شوند. با توجه به وضع مالیات صفر بر واردات کلینکر و سیمان و همزمان، تسهیلات اعطایی به سرمایه‌­گذاران خارجی، برنامه‌­ریزی برای صادرات و حضور در بازار تولید داخل می­‌تواند فرصت جذابی باشد که ذیلاً طی دو دسته فرصت‌­های کوتاه‌­مدت و بلندمدت تقسیم­‌بندی شده‌­اند:

1) فرصت‌های فوری صادراتی (کوتاه‌مدت)

• تامین کلینکر فله برای واحدهای آسیاب‌کننده: دست‌کم چهار تا پنج واحد تولیدی در تانزانیا فاقد خط پخت کلینکر بوده و مستقیماً به واردات وابسته‌اند. با حذف مالیات واردات کلینکر، تامین نیاز این کارخانه‌ها از طریق بنادر دارالسلام و تانگا از مزیت رقابتی بالایی برخوردار شده است؛
• صادرات سیمان پرتلند: لغو تعرفه‌های گمرکی، مسیر صادرات سیمان پرتلند معمولی برای تنظیم بازار و همچنین برخی انواع سیمان‌ها (مانند سیمان سفید، سیمان چاه نفت و سیمان مقاوم در برابر سولفات) را که تولید داخلی محدودی دارند، برای تامین نیاز پروژه‌های زیرساختی هموار کرده است؛
• عرضه مواد شیمیایی ساختمان و افزودنی‌های بتن: شتاب گرفتن پروژه‌های عمرانی و حمل‌ونقل، تقاضا برای روان‌کننده‌ها، افزودنی‌های بتن، عایق‌های رطوبتی و چسب‌های صنعتی را افزایش داده است؛
• تامین تجهیزات صنعتی، قطعات یدکی و نسوزهای کوره: با توجه به اینکه توقف‌های فنی و تعمیراتی کوره‌های کارخانه‌های بزرگ یکی از عوامل اصلی افت عرضه اخیر بود، تامین اقلام مصرفی و فنی خطوط تولید، بازار روبه‌رشدی است.

2) فرصت‌های سرمایه‌گذاری (بلندمدت)

• احداث خط تولید کلینکر و یکپارچه‌سازی زنجیره تامین: توسعه ظرفیت‌های تولید سیمان و کلینکر در اولویت دولت قرار دارد. بهره‌مندی تانزانیا از ذخایر غنی سنگ‌آهک، گچ و خاک رس، بستر مناسبی را برای سرمایه‌گذاری از مرحله استخراج معدن تا پخت کوره با هزینه تمام‌شده پایین فراهم کرده است؛
• تولید مصالح ساختمانی (کاشی، سرامیک و ...): احداث کارخانه‌های تولید کاشی و سرامیک، بلوک‌های سبک و محصولات بتنی در نزدیکی قطب‌های تولید سیمان از توجیه اقتصادی برخوردار است؛
• تولید و صادرات به کشورهای محصور در خشکی: موقعیت تانزانیا به‌عنوان دروازه ترانزیت شرق و مرکز آفریقا، امکان دسترسی بدون تعرفه گمرکی (در چارچوب اتحادیه‌های EAC و SADC) را به بازار همسایگان فراهم می‌آورد. سرمایه‌گذاری تولیدی در این کشور، صادرات مستقیم سیمان و کلینکر به بازارهای واردکننده‌ای نظیر رواندا، بوروندی، اوگاندا و جمهوری دموکراتیک کنگو را تسهیل می‌کند.

منابع:

- dailynews.co.tz/relief-on-cement-prices/

- ippmedia.co.tz/the-guardian/news/local-news/read/pm-tax-relief-on-imported-cement-and-raw-materials-to-stabilise-prices-2026-11-09-104807

- www.cemnet.com/News/story/182422/tanzania-announces-cement-import-tax-relief.html

- cwgrp.com/cemweeknew/news/markets-competition/tanzania-removes-taxes-on-cement-and-clinker-imports

- www.tanzaniainvest.com/cement#cement-production-and-capacity

- masterexim.com/tanzanias-clinker-imports-fuel-cement-growth/