تحولات بازار سرمایه اندونزی

سهام اندونزی روز دوشنبه 26 ژانویه با افتی حدود 5 درصد مواجه شد؛ افتی که عمدتاً ناشی از فروش گسترده در بخش کالاها بود و پس از هفته‌ای پرتنش رخ داد که در جریان آن، هشدار شرکت MSCI درباره مسائل مربوط به شفافیت، باعث سقوطی 80 میلیارد دلاری در ارزش بازار شد و به دنبال آن، مقامات ارشد نهادهای ناظر مالی کشور استعفا دادند.

تلاطم در بازار سرمایه  اندونزی

شاخص معیار بورس جاکارتا (Jakarta Composite Index – IHSG) پس از آنکه هفته گذشته نزدیک به 7 درصد سقوط کرده بود (که شدیدترین افت آن در یک سال گذشته محسوب می‌شود)  روز دوشنبه 26 ژانویه نیز حدود 5 درصد کاهش یافت. افت شدید قیمت فلزات گران‌بها، به فضای منفی بازار دامن زد و بر احساسات شکننده سرمایه‌گذاران که از پیش نیز در وضعیت ناپایدار قرار داشتند، فشار بیشتری وارد کرد. سایر بازارهای آسیایی نیز همزمان با اندونزی در مسیر نزولی قرار گرفتند.

به گفته موهیت میرپوری، مدیر صندوق سرمایه‌گذاری در شرکت SGMC Capital در سنگاپورحرکت امروز بازار، بیشتر بازتاب یک فروش گسترده در بازارهای سهام جهانی و نه لزوماً موضوعی خاص درباره اندونزی است. البته واکنش ها در اندونزی بیش از یک اتفاق معمول بود. مقامات اندونزی روز دوشنبه 26 ژانویه با نمایندگان MSCI دیدار کردند. حسن فوزی، رئیس نظارت بر بازار سرمایه در نهاد خدمات مالی اندونزی (OJK)، در گفت‌وگو با خبرنگاران اعلام کرد که این دیدار «خوب» پیش رفته و دو طرف بر ادامه گفت‌وگوها در سطح فنی توافق کرده‌اند. او گفت: طرف MSCI حتی پذیرفت که درباره روش‌شناسی و نحوه محاسبات خود، راهنمایی‌هایی ارائه دهد. حسن فوزی پس از آن به این سمت منصوب شد که سلف او جزو مقاماتی بود که در پی ریزش شدید بازار، روز جمعه 30 ژانویه استعفا دادند. وی افزود: ما توافق کردیم که برای افزایش شفافیت، به‌صورت منظم، پیشرفت‌ها در اجرای تعهدات‌مان را به اطلاع عموم برسانیم. به گفته او، اندونزی همچنین متعهد شده است داده‌های دقیق‌تری درباره مالکیت سهام، به‌ویژه برای سهامداران با بیش از 1 درصد مالکیت ارائه دهد. پاندو شَهریر، یکی از مقامات ارشد صندوق ثروت حاکمیتی «داناتارا اندونزی» که به‌عنوان یکی از فعالان بازار در این نشست حضور داشت، این گفت‌وگوها را «سازنده» توصیف کرد و گفت که OJK در پاسخ به نگرانی‌های MSCI، رویکردی جدی در پیش گرفته است.شرکت MSCI تاکنون به درخواست رویترز برای اظهارنظر پاسخی نداده است. میرپوری از SGMC Capital  نیز گفت: مشخص است که همه دستگاه‌ها درگیر این موضوع شده‌اند و ما نشانه‌های روشنی از عزم سیاست‌گذاران برای رسیدن به یک راه‌حل عملی می‌بینیم.  او در عین حال هشدار داد که انتظار می‌رود بازارها در کوتاه‌مدت همچنان پرنوسان باقی بمانند

روز جمعه 30 ژانویه، شمار زیادی از مقامات اندونزی استعفا دادند؛ اقدامی‌که پس از آن صورت گرفت که MSCI در روز چهارشنبه 28 ژانویه نسبت به شفافیت مالکیت و معاملات سهام در بازار اندونزی ابراز نگرانی کرد و هشدار داد در صورت عدم رفع این مشکلات تا ماه مه، ممکن است بازار اندونزی از جایگاه "بازار نوظهور" به "بازار مرزی تنزل یابد. جفروزنبرگ لیم، رئیس بخش تحقیقات در Maybank Sekuritas، در این باره گفت: سرعت بازگشت خوش‌بینی به بازار، به توانایی دولت در معرفی رهبران معتبر و ارائه یک نقشه‌راه اصلاحی روشن و جامع برای ایجاد بازاری سالم‌تر بستگی دارد. بانک سرمایه‌گذاری نومورا روز یکشنبه، به جمع بانک‌هایی پیوست که رتبه سهام اندونزی را از "وزن بالاتر از بازار" به "خنثی" کاهش داده‌اند؛ اقدامی‌که پیش‌تر توسط یوبی‌اس و گلدمن ساکس نیز انجام شده بود. دنیل تن، مدیر پرتفوی در Grasshopper Asset Management، گفت واکنش اخیر بازار اغراق‌آمیز به نظر نمی‌رسد و انتظار دارد عدم قطعیت دست‌کم تا ماه مه ادامه یابد. او افزود: اگر سرمایه‌گذاران در حال حاضر در این بازار حضور ندارند، بهتر است رویکرد صبر و مشاهده را در پیش بگیرند. سرمایه‌گذاران جهانی در پی افزایش نگرانی‌ها درباره گسترش کسری بودجه دولت توسط رئیس‌جمهور پرابوو سوبیانتو و افزایش نقش دولت در بازارهای مالی، با شتاب در حال خروج از بازار اندونزی هستند. سرمایه‌گذاران همچنین نگران استقلال بانک مرکزی هستند. افزون بر این، برکناری ناگهانی وزیر دارایی اندونزی، سری مولیانی ایندراواتی، در ماه سپتامبر، نگرانی‌ها درباره تضعیف اعتبار مالی کشور را تشدید کرده است؛ اعتباری که طی سال‌ها به‌سختی به دست آمده بود.

جاشوا روت، مدیر پرتفوی درFranklin Templeton، گفت اندونزی طی سال‌های اخیر از منظر سرمایه‌گذاران بازار اوراق بدهی، عموماً بازاری مناسب برای وزن‌دهی بالاتر بوده است؛ موضوعی که به محدودیت کسری بودجه و رشد اقتصادی مناسب بازمی‌گردد. او هشدار داد: اگر این ویژگی‌های مثبت تضعیف شوند، بازار واکنشی شدید نشان خواهد داد؛ همان‌گونه که سال گذشته در بریتانیا شاهد فشار بر بازده اوراق بودیم وی افزود: در مورد اندونزی، احتمالاً این وضعیت تأثیر بسیار بزرگ‌تری بر نرخ ارز خواهد داشت؛ به‌ویژه در شرایطی که جریان سرمایه در سطح جهانی محدودتر شده است. بر اساس داده‌های بورس، سرمایه‌گذاران خارجی طی فاصله روزهای چهارشنبه 28 ژانویه تا جمعه 30 ژانویه، حدود 736 میلیون دلار سهام فروخته‌اند. مجموع فروش خالص خارجی‌ها در کل سال 2025 نیز حدود 1 میلیارد دلار بوده است. علاوه بر انتصاب حسن فوزی، نهاد خدمات مالی اندونزی، روز شنبه 31 ژانویه فریدریکا ویدیاساری دوی را به‌عنوان سرپرست موقت OJK منصوب کرد؛ اقدامی‌که به گفته تحلیلگران می‌تواند به کاهش نگرانی سرمایه‌گذاران کمک کند. همچنین طبق گزارش CNN Indonesia، جفری هندریک، مدیر توسعه کسب‌وکار بورس اندونزی (IDX)، به‌عنوان سرپرست موقت ریاست بورس منصوب شده است.

اقدامات اصلاحی اندونزی

سازمان نظارت بر خدمات مالی اندونزی (OJK) مجموعه‌ای از هشت اقدام اصلاحی را با هدف تسریع اصلاحات در بازار سرمایه این کشور اعلام کرد؛ اصلاحاتی که تمرکز اصلی آن‌ها بر افزایش نقدشوندگی، شفافیت، بهبود حاکمیت شرکتی و تعمیق بازار است. فریدریکا ویدیاساری دوی، رئیس موقت هیئت‌مدیره کمیسیونرهای OJK، روز یکشنبه اول فوریه در جاکارتا اعلام کرد که نخستین اقدام، افزایش حداقل میزان سهام شناور آزاد  (free float)  از 7.5 درصد به 15 درصد است؛ اقدامی‌که بازار سرمایه اندونزی را به استانداردهای جهانی نزدیک‌تر می‌کند. وی توضیح داد که این الزام جدید مربوط به سهام شناور آزاد، بلافاصله برای شرکت‌هایی که عرضه اولیه (IPO) انجام می‌دهند اجرایی خواهد شد، در حالی که شرکت‌های از پیش پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار اندونزی (IDX) دوره‌ای برای تطبیق با این مقررات جدید در اختیار خواهند داشت. دومین اقدام بر تقویت شفافیت در حوزه مالکیت ذی‌نفع نهایی (Ultimate Beneficial Ownership) و روابط وابستگی میان سهامداران متمرکز است؛ اقدامی‌که با هدف افزایش اعتماد سرمایه‌گذاران و ارتقای جذابیت و قابلیت سرمایه‌پذیری بازار انجام می‌شود. در سومین گام، به گفته دوی، OJK  به شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار اندونزی (KSEI) دستور داده است که طبقه‌بندی انواع سرمایه‌گذاران را مطابق با رویه‌های بین‌المللی انجام دهد و سطح شفافیت اطلاعات سهامداری را افزایش دهد؛ به‌گونه‌ای که داده‌های مربوط به مالکیت سهام جزئی‌تر، دقیق‌تر و قابل اتکاتر شوند. چهارمین اقدام با هدف بهبود حاکمیت شرکتی و کاهش تعارض منافع، به تغییر ساختار مالکیت  و مالکیت اوراق بهادار اندونزی (Demutualization) اختصاص دارد؛ فرآیندی که OJK آن را با هماهنگی دولت اجرا خواهد کرد. وی افزود که اقدام بعدی بر اجرای سخت‌گیرانه‌تر مقررات و اعمال مجازات‌ها تمرکز دارد و این موضوع بار دیگر بر تعهد OJK برای برخورد قاطع با تخلفات بازار، از جمله دستکاری معاملات و انتشار اطلاعات گمراه‌کننده تأکید می‌کند. ششمین اقدام بر تقویت حاکمیت شرکتی ناشران متمرکز است و شامل برنامه‌های الزامی و مستمر ارتقای توانمندی برای مدیران، اعضای هیئت‌مدیره و حسابرسان می‌شود. همچنین دریافت گواهی‌نامه حرفه‌ای اجباری برای تهیه‌کنندگان گزارش‌های مالی نیز در این چارچوب قرار دارد. در هفتمین محور اصلاحی، بر تلاش‌های هماهنگ برای تسریع تعمیق بازار سرمایه از منظر طرف تقاضا، طرف عرضه و زیرساخت‌های پشتیبان تأکید شده است. در نهایت، دوی بر تعهد OJK به تقویت هم‌افزایی با تمامی ذی‌نفعان از جمله نهادهای دولتی، نهادهای ناظر، سازمان‌های خودتنظیم‌گر، فعالان صنعت و انجمن‌ها تأکید کرد؛ اقدامی‌که هدف آن حمایت از اصلاحات ساختاری پایدار در بازار سرمایه اندونزی است.

چرا نظر MSCI  چنین واکنش شدیدی را در بازار سرمایه اندونزی ایجاد نمود؟

MSCI  مخفف Morgan Stanley Capital International است و یک شرکت بین‌المللی معتبر محسوب می‌شود که شاخص‌های مرجع بازارهای مالی جهان را طراحی، محاسبه و مدیریت می‌کند و این شاخص‌ها به‌عنوان مبنای اصلی تصمیم‌گیری صندوق‌های سرمایه‌گذاری بین‌المللی، ETFها، بانک‌ها و سرمایه‌گذاران نهادی بزرگ به کار می‌روند، به‌گونه‌ای که تریلیون‌ها دلار سرمایه جهانی به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم بر اساس شاخص‌های  MSCI  در کشورهای مختلف تخصیص می‌یابد. این نهاد بازارها و کشورها را بر پایه مجموعه‌ای از معیارهای مشخص در گروه‌هایی مانند بازارهای توسعه‌یافته، بازارهای نوظهور و بازارهای مرزی طبقه‌بندی می‌کند و برای این طبقه‌بندی عواملی همچون میزان شفافیت در مالکیت سهام، سطح دسترسی و آزادی سرمایه‌گذاران خارجی، درجه نقدشوندگی بازار، سلامت فرآیند کشف قیمت و نبود شواهد از دستکاری بازار یا معاملات هماهنگ و غیررقابتی را به‌طور مستمر ارزیابی و پایش می‌کند.

درک اهمیت نقش MSCI و واکنش سریع اندونزی به هشدار این نهاد، بدون نگاه سیستمی‌به جریان سرمایه جهانی ممکن نیست. MSCI صرفاً یک شاخص آماری یا نهاد تحلیلی نیست، بلکه در عمل به یکی از اصلی‌ترین «مکانیزم‌های تخصیص سرمایه جهانی» تبدیل شده است. حجم بسیار بزرگی از سرمایه‌های بین‌المللی، به‌ویژه سرمایه صندوق‌های شاخصی، ETFها و صندوق‌های بازنشستگی و ثروت حاکمیتی، به‌صورت خودکار و الزام‌آور بر اساس طبقه‌بندی‌ها و وزن‌دهی‌های MSCI حرکت می‌کند. این یعنی تصمیم MSCI نه یک توصیه تحلیلی، بلکه یک محرک مستقیم جریان پول است. بسیاری از این صندوق‌ها طبق اساسنامه و مقررات داخلی خود اجازه ندارند خارج از چارچوب MSCI سرمایه‌گذاری کنند؛ بنابراین هرگونه تغییر رتبه یا هشدار رسمی، بلافاصله به خرید یا فروش اجباری دارایی‌ها منجر می‌شود، حتی اگر مدیران صندوق‌ها شخصاً با تحلیل MSCI موافق نباشند.

درست است که شاخص‌های مهم دیگری مانندFTSE Russell، S&P Dow Jones و Bloomberg Indices نیز وجود دارند، اما تفاوت MSCI در «مقیاس اثرگذاری» آن است. بیشترین وزن سرمایه‌گذاری غیرفعال (Passive Investment)  در بازارهای نوظهور به شاخص‌های MSCI گره خورده و بسیاری از محصولات مالی جهانی، از ETFهای بزرگ گرفته تا سبدهای سرمایه‌گذاری بانک‌های بین‌المللی، مستقیماً از MSCI Emerging   Markets  تبعیت می‌کنند. به همین دلیل، تهدید MSCI برای تنزل جایگاه اندونزی از «بازار نوظهور» به «بازار مرزی» یک هشدار عادی نبود، بلکه به‌منزله فعال شدن یک ماشه سیستمی‌برای خروج سرمایه تلقی شد. چنین تنزلی به معنای حذف یا کاهش شدید وزن اندونزی در پرتفوی‌های جهانی، افت ناگهانی نقدشوندگی، افزایش هزینه تأمین مالی شرکت‌ها و فشار هم‌زمان بر بازار ارز و اوراق بدهی دولت بود؛ اثری که کل اقتصاد نه فقط بورس را درگیر می‌کند.

اهمیت ماجرا زمانی دوچندان شد که MSCI صرفاً به صدور هشدار بسنده نکرد و بخشی از شاخص‌های مرتبط با اندونزی را به‌طور موقت «فریز» کرد؛ یعنی تغییرات بازار را در محاسبات شاخص‌ها اعمال نکرد. این اقدام پیام روشنی به بازارها داد: مشکل اندونزی فقط نوسان یا هیجان کوتاه‌مدت نیست، بلکه مسئله‌ای ساختاری در حوزه شفافیت مالکیت، سلامت کشف قیمت و احتمال معاملات هماهنگ وجود دارد. چنین پیامی‌برای سرمایه‌گذاران نهادی بسیار سنگین است، چون به معنای زیر سؤال رفتن اعتبار نهادی ناظر بازار و سازوکارهای حاکمیت شرکتی است. واکنش سریع و شدید اندونزی نیز دقیقاً از همین نقطه ناشی شد. شرایط اقتصاد جهانی در مقطع هشدار MSCI شکننده بود و جریان سرمایه بین‌المللی به‌شدت محتاط شده بود؛ در چنین فضایی، خروج سرمایه سریع‌تر رخ می‌دهد و بازگرداندن آن بسیار دشوارتر است. هم‌زمان، نگرانی‌های دیگری نیز بر بازار اندونزی سایه انداخته بود؛ از افزایش کسری بودجه و تردید نسبت به استقلال بانک مرکزی گرفته تا تغییر ناگهانی وزیر دارایی و پررنگ‌تر شدن نقش دولت در بازارهای مالی. هشدار MSCI در واقع جرقه‌ای بود که روی مجموعه‌ای از نگرانی‌های انباشته‌شده افتاد و واکنش زنجیره‌ای بازار را فعال کرد.

از سوی دیگر، انتقاد صریح MSCI از ضعف شفافیت مالکیت و احتمال معاملات هماهنگ، مستقیماً اعتبار سازمان خدمات مالی (OJK) و بورس اوراق بهادار اندونزی (IDX) را نشانه گرفت. در چنین شرایطی، استعفاهای سریع مدیران ارشد، نه صرفاً یک تصمیم فردی، بلکه ابزاری برای ارسال سیگنال سیاسی و نهادی به بازار بود؛ سیگنالی مبنی بر اینکه حاکمیت اندونزی مسئله را جدی گرفته و آماده اصلاحات ساختاری است. این واکنش سریع، تلاشی برای مهار بحران اعتماد و جلوگیری از تعمیق خروج سرمایه تلقی می‌شود.

در نهایت، اگرچه شاخص‌های دیگری غیر از MSCI نیز وجود دارند، اما هیچ‌کدام در آن مقطع چنین اثر فوری و گسترده‌ای بر جریان سرمایه نداشتند. اگر نهادی مانند FTSE Russell نیز هم‌زمان هشدار مشابهی صادر می‌کرد، شدت بحران می‌توانست به‌مراتب بیشتر شود. به همین دلیل، می‌توان گفت MSCI در این ماجرا نه فقط یک شاخص، بلکه نقش «سوئیچ اصلی جریان سرمایه جهانی» را ایفا کرد و واکنش سریع اندونزی تلاشی برای جلوگیری از خاموش شدن این سوئیچ به زیان اقتصاد کشور بود.

منابع:

https://en.antaranews.com/news/402454/indonesias-ojk-unveils-8-major-reforms-to-boost-capital-market?

https://en.antaranews.com/news/402454/indonesias-ojk-unveils-8-major-reforms-to-boost-capital-market?utm

https://voi.id/en/amp/555263?utm

https://www.reuters.com/sustainability/boards-policy-regulation/indonesian-stocks-fall-5-after-last-weeks-dramatic-shake-up-80-billion-rout-2026-02-02/?utm

https://www.reuters.com/sustainability/boards-policy-regulation/indonesian-stocks-fall-5-after-last-weeks-dramatic-shake-up-80-billion-rout-2026-02-02/?utm

https://www.thejakartapost.com/business/2026/01/31/heads-roll-at-idx-ojk-as-govt-vows-to-fix-stock-market.html?utm

https://en.antaranews.com/news/402278/ojk-board-chair-resigns-as-moral-responsibility-to-support-recovery?

https://en.antaranews.com/news/402398/indonesias-ojk-weighs-bank-expansion-free-float-hike-amid-volatility?utm

https://en.antaranews.com/news/402390/indonesias-ojk-reshuffles-leadership-after-board-resignations?utm