وضعیت حملونقل بار در ایتالیا
بر اساس گزارش مرکز آمار ایتالیا -Istat-که در فوریه ۲۰۲۶ منتشر شده است، حملونقل بار در ایتالیا همچنان به شدت به جاده وابسته است، در حالی که راهآهن نقش مکمل و عمدتاً بینالمللی دارد. بر اساس این گزارش، در سال ۲۰۲۴ جادهها ۹۲٫۱ درصد از کل تناژ بار (۱٬۱۱۰٫۵ میلیون تن) را به خود اختصاص دادهاند، در حالی که سهم راهآهن تنها ۷٫۹ درصد (۹۴٫۶ میلیون تن) است. این نابرابری با رشد ۲۹٫۶ درصدی جادهها در دهه اخیر (۲۰۱۴–۲۰۲۴) در مقایسه با رشد ۱۳٫۸ درصدی راهآهن تشدید شده است. اتحادیه اروپا از طریق پیمان سبز- European Green Deal- به دنبال انتقال حداقل ۳۰ درصد از بارهای جادهای با مسافت بیش از ۳۰۰ کیلومتر به ریل یا مسیرهای آبی تا سال 2030 است.
مرکز آمار ایتالیا -Istat- در گزارشی به بررسی وضعیت حملونقل کالا در ایتالیا طی سال ۲۰۲۴ پرداخته است و بر تسلط جادهها در جابهجایی داخلی و نقش کلیدی راهآهن در مسیرهای بینالمللی تأکید میکند. آمارها نشاندهنده تمرکز شدید فعالیتهای لجستیکی در مناطق شمالی این کشور است که بخش عمدهای از تولید ناخالص داخلی را به خود اختصاص دادهاند. طبق اهداف اتحادیه اروپا، تلاشهایی برای توسعه حملونقل ترکیبی و انتقال بار از جاده به ریل صورت گرفته است، اما رشد جادهای همچنان با سرعتی دو برابر راهآهن پیش میرود. در این میان، کانتینرها و واحدهای بارگیری استاندارد بیشترین سهم را در سیستمهای ریلی دارند، در حالی که بخش جادهای به شدت به شرکتهای پیمانکاری وابسته است. این گزارش ضمن بررسی وضعیت حمل و نقل جاده ای به جایگاه ایتالیا در میان قدرتهای اروپایی و نیاز به سرمایهگذاریهای زیرساختی برای کاهش شکافهای منطقهای اشاره دارد.
سهم حملونقل جادهای و ریلی در اقتصاد ایتالیا
در ایتالیا، تفاوت بسیار چشمگیری بین سهم حملونقل جادهای و ریلی وجود دارد، به طوری که سیستم جادهای شیوه غالب جابهجایی کالا در اقتصاد این کشور محسوب میشود. جزئیات این تفاوتها بر اساس آمارهای سال ۲۰۲۴ به شرح زیر است:
- سهم کلی در جابهجایی بار: حملونقل جادهای حاکمیت مطلق بر بازار دارد و ۹۲٫۱ درصد از کل تناژ بار جابهجا شده (معادل ۱٬۱۱۰٫۵ میلیون تن) را به خود اختصاص داده است. از نظر شاخص «تن-کیلومتر» (که فعالیت حملونقل را دقیقتر نشان میدهد)، سهم جاده ۸۶٫۹ درصد از کل است. حملونقل ریلی سهم بسیار محدودتری دارد و تنها ۷٫۹ درصد از وزن کالاهای جابهجا شده (معادل ۹۴٫۶ میلیون تن) را شامل میشود.
- تفاوت در حملونقل داخلی در مقابل بینالمللی: جاده برای حملونقل داخلی تقریباً تمام نیازهای ایتالیا را پوشش میدهد ریلی برای حملونقل بینالمللی نقش پررنگتری دارد و ۶۲٫۳ درصد از کل تناژ بار ریلی ایتالیا (۳۷٫۷ درصد داخلی و مابقی بینالمللی) به جابهجاییهای فرامرزی اختصاص دارد، در حالی که این رقم برای جاده بسیار ناچیز است.
|
شیوه حملونقل
|
داخلی (هزار تن)
|
- بینالمللی(هزار تن)
|
کل (هزار تن)
|
|
ریلی
|
۳۵,۷۰۶
|
۵۸,۸۹۸
|
۹۴,۶۰۴
|
|
جادهای
|
۱,۰۸۴,۲۴۹
|
۲۶,۲۴۳
|
۱,۱۱۰,۴۹۲
|
|
مجموع
|
۱,۱۱۹,۹۵۵
|
۸۵,۱۴۱
|
۱,۲۰۵,۰۹۶
|
- تمرکز جغرافیایی و ارتباط با تولید ناخالص داخلی (GDP): هر دو شیوه حملونقل به شدت در شمال ایتالیا متمرکز هستند، جایی که ۵۶٫۴ درصد از تولید ناخالص داخلی کشور تولید میشود و قطب صنعتی ایتالیا است. ۸۲ درصد از کالاهای ریلی از این منطقه منشأ میگیرند و ۶۸٫۲ درصد از کالاهای جادهای نیز مبدأیی در استانهای شمالی دارند.
- روند رشد و توسعه: در فاصله سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۴، حجم جابهجایی در بخش جادهای ۲۹٫۶ درصد رشد داشته است که بیش از دو برابر نرخ رشد بخش ریلی (۱۳٫۸ درصد) در همین مدت است. بازار ریلی از انحصار دولتی خارج شده و تعداد شرکتهای فعال در آن از ۱۶ اپراتور در سال ۲۰۰۴ به ۲۴ شرکت در سال ۲۰۲۴ رسیده است.
- نوع کالاهای جابهجا شده: ریلی عمدتاً بر کالاهای گروه ۱۹ (مانند کانتینرها و کالاهای غیرقابل شناسایی) متمرکز است که ۵۹ درصد از حجم بار ریلی را تشکیل میدهند. جادهای تنوع کالایی بیشتری دارد، اما محصولات غذایی، نوشیدنی و دخانیات با ۱۸ درصد، بزرگترین گروه کالایی در جادهها هستند.
تحولات ساختاری بازار و شرکتهای حملونقل ایتالیا
آزادسازی بازار ریلی و ظهور اپراتورهای چندگانه همزمان با تحول در مدلهای جادهای از سال ۲۰۰۴ رخ داده است. از زمان آغاز آزادسازی بازار، تعداد اپراتورهای فعال ریلی از ۱۶ شرکت در سال ۲۰۰۴ به ۲۴ شرکت در سال ۲۰۲۴ رسیده است.
برونسپاری در بخش جادهای روند محسوسی به سمت حملونقل برای شخص ثالث- اوپراتور حرفه ای- (Conto terzi) در مقابل حملونقل برای خود (Conto proprio) مشاهده میشود. شرکتها برای کاهش هزینهها و مدیریت زنجیره تأمین، خدمات خود را به اپراتورهای حرفهای واگذار کردهاند. سهم جابهجایی برای حساب خود در بخش جادهای از ۱۰٫۱ درصد در سال ۲۰۰۶ به تنها ۴٫۶ درصد در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است. در حملونقل با مسافت طولانی (بیش از ۳۰۰ کیلومتر)، ۹۸٫۲ درصد جابهجاییها توسط شرکتهای حملونقل حرفهای انجام میشود.
|
مدل حملونقل جادهای
|
سال ۲۰۰۶ (سهم درصد)
|
سال ۲۰۲۴ (سهم درصد)
|
تغییرات (واحد درصد)
|
|
خود (شخص)
|
۱۰.۱٪
|
۴.۶٪
|
۵.۵-
|
|
اپراتورهای حرفهای شخص ثالث یا
|
۸۹.۹٪
|
۹۵.۴٪
|
۵.۵+
|
گذار از مدل حملونقل برای خود به سمت شخص ثالث ، فراتر از یک جابهجایی در مالکیت ناوگان، نشاندهنده بازتعریف «بلوغ عملیاتی» در زنجیره تأمین است. این برونسپاری با هدف تبدیل هزینههای ثابت به متغیر و بهرهگیری از صرفهجویی ناشی از مقیاس صورت گرفته است.
تحلیل لایههای مسافتی، این تخصصگرایی را بهتر تبیین میکند: در مسیرهای کوتاه (زیر ۵۰ کیلومتر) سهم حساب شخصی هنوز ۲۳٫۱ درصد است، اما در مسیرهای طولانی (بالای ۳۰۰ کیلومتر) که پیچیدگی مدیریت هزینه و بازگشت بار افزایش مییابد، این سهم به رقم ناچیز ۱٫۸ درصد سقوط میکند. این گذار نشانه قطعی بلوغ بازار و تمرکز صنایع بر فعالیت اصلی خود است.
تمرکز جابجایی کالا در شمال ایتالیا
تفاوت در جریان جابجایی کالا در مناطق مختلف ایتالیا با حضور قطبهای لجستیکی و زیرساختهای بندری در ارتباط است و شمال ایتالیا از این نظر نسبت به سایر مناطق برتری دارد. در مناطق جنوبی و جزایر ایتالیا، سهم حملونقل ریلی به دلیل کمتر بودن تراکم شبکه راهآهن بسیار پایین است (برای مثال سهم جابهجاییهای داخلی ریلی در جزایر تنها ۱٫۳ درصد است). در مقابل، شبکه توسعهیافته در شمال، امکان جابهجایی انبوه کالا را فراهم میکند. بیشترین حجم تبادل کالا در ایتالیا مربوط به مسیرهای بین مناطق شمالی است. به عنوان مثال، جریان کالا بین لمباردیا و امیلیا-رومانیا با بیش از ۲۱٫۵ میلیون تن و بین پیمونته و لمباردیا با بیش از ۲۰٫۶ میلیون تن، شلوغترین مسیرهای حملونقل کالا در این کشور هستند. به طور کلی، ساختار تولیدی، پیکربندی جغرافیایی و وجود زیرساختهای پیشرفته، شمال ایتالیا را به قلب تپنده جابجایی کالا در این کشور تبدیل کرده است.
برنامههای توسعه و سرمایهگذاری برای جبران این نابرابری، زیرساختهای ریلی جنوب ایتالیا را در اولویت طرح ملی بازیابی و تابآوری ایتالیا - PNRR- قرار دادهاند. هدف اصلی این برنامه، پر کردن شکاف سرزمینی و تقویت یکپارچگی شبکه ریلی در مناطق جنوبی برای بهبود اتصال آنها به سایر نقاط کشور و اروپا است. به طور خلاصه، زیرساختهای ریلی در جنوب ایتالیا در حال حاضر پاسخگوی نیازهای اقتصادی منطقه نیست و دولت ایتالیا از طریق طرحهای ملی در تلاش است تا با سرمایهگذاری گسترده، این عقبماندگی تاریخی را جبران کند.
حملونقل ترکیبی ریل و جاده در ایتالیا
حملونقل ترکیبی (اینترمودال) ریل و جاده در ایتالیا به فرآیندی گفته میشود که در آن بخش عمده و طولانی سفر از طریق راهآهن انجام شده و مسافتهای کوتاه ابتدایی و انتهایی توسط وسایل نقلیه جادهای طی میشود. در این سیستم، کالاها درون واحدهای بارگیری استاندارد قرار میگیرند که بدون باز شدن، بین قطار و کامیون جابهجا میشوند. جزئیات نحوه اجرای این سیستم در ایتالیا به شرح زیر است:
- واحدهای بارگیری : کالاها در این سیستم با استفاده از کانتینرها و سواپبادیها جابهجا میشوند که رایجترین واحدهای بارگیری هستند. سواپبادیها نیز واحدهای قابل جداسازی و انبارش هستند که ابعاد آنها برای انطباق با خودروهای جادهای بهینه شده است. نیمتریلرهای غیرهمراه (Semirimorchi non accompagnati) در حال رشد است و سهم آن در حملونقل ترکیبی ریلی از ۷٫۶ درصد در سال ۲۰۰۴ به ۱۹٫۸ درصد در سال ۲۰۲۴ رسیده است. در این روش، تریلر کامیون بدون کشنده (کله کامیون) بر روی واگن قطار سوار میشود.
- اهمیت و سهم در بازار: حملونقل ترکیبی نقش بسیار حیاتی در بخش ریلی ایتالیا ایفا میکند و سهم آن از کل وزن کالاهای جابهجا شده در سیستم ریلی ایتالیا، از ۴۵٫۸ درصد در سال ۲۰۰۴ به ۵۹٫۲ درصد در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته است. این رشد نشاندهنده حرکت مداوم ایتالیا به سمت استفاده از واحدهای بارگیری استاندارد به جای روشهای سنتی حمل بار است.
- عملکرد عملیاتی: یکی از ویژگیهای اصلی این سیستم در ایتالیا این است که محمولهها درون کانتینر یا تریلر باقی میمانند و در ایستگاههای تبادلی، کل واحد بارگیری از قطار به کامیون (یا بالعکس) منتقل میشود بدون اینکه محتویات آن تخلیه یا باز شود. بخش عمدهای از این جابهجاییها در طبقهبندی آماری تحت عنوان «گروه ۱۹» (کالاهای غیرقابل شناسایی و کانتینرها) قرار میگیرند که حدود ۴۹ درصد از شاخص تن-کیلومتر ریلی ایتالیا را به خود اختصاص دادهاند.
اهداف «پیمان سبز» اروپا برای تغییر سیستم حملونقل کالا
اهداف «پیمان سبز» اروپا -European Green Deal- و استراتژی تحرک هوشمند و پایدار بر تغییر بنیادین شیوه جابهجایی کالا برای دستیابی به پایداری بیشتر تمرکز دارند. تغییر شیوه حملونقل با هدف انتقال ترافیک کالا از جادهها به سمت شیوههای حملونقل سازگارتر با محیطزیست، یعنی راهآهن و مسیرهای آبی داخلی، و هدفگذاری کمیکه تا سال ۲۰۳۰ حداقل ۳۰ درصد از حملونقل جادهای بار با مسافتهای بیش از ۳۰۰ کیلومتر باید به شبکه ریلی یا مسیرهای آبی منتقل شود، از مهمترین اهداف این طرحها در بخش حملونقل است. ارتقای حملونقل ترکیبی (اینترمودال) از طریق واحدهای بارگیری استاندارد (مانند کانتینرها و سواپبادیها) تأکید دارد که میتوانند بدون باز شدن، بین قطار و کامیون جابهجا شوند. در ایتالیا، همانطور که ذکر شد سهم این نوع حملونقل در بخش ریلی از ۴۵٫۸ درصد در سال ۲۰۰۴ به ۵۹٫۲ درصد در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته است که نشاندهنده حرکت در مسیر تحقق این اهداف است. این اقدامات در چارچوب تلاش برای کاهش وابستگی به جاده در جابهجاییهای طولانیمدت و ایجاد یک سیستم تحرک هوشمند و پایدار در سراسر اتحادیه اروپا دنبال میشود.
چالشهای اصلی در انتقال بار از جاده به ریل
با وجود اهداف تعیینشده در «پیمان سبز» اروپا برای انتقال ۳۰ درصد از بارهای جادهای (با مسافت بیش از ۳۰۰ کیلومتر) به ریل، چندین چالش ساختاری و عملکردی در ایتالیا مانع از تحقق سریع این هدف میشود:
- شکاف زیرساختی و نابرابری منطقهای: تراکم پایین شبکه یکی از چالشهای اساسی است؛ کمبود زیرساختهای ریلی در مقایسه با سایر کشورهای اروپایی وجود دارد و تراکم شبکه ریلی در ایتالیا ۵٫۶ کیلومتر به ازای هر ۱۰۰ کیلومتر مربع است، در حالی که این رقم در آلمان ۱۰٫۸ کیلومتر است. عقبماندگی جنوب ایتالیا و جزایر، شبکه ریلی را به شدت ضعیف و محدود کرده است، به طوری که سهم جابهجاییهای ریلی داخلی در جزایر تنها ۱٫۳ درصد است.
- حاکمیت مطلق جاده در مسافتهای داخلی: بخش جادهای در جابهجاییهای داخلی ایتالیا ۹۶٫۸ درصد از تناژ بار را به خود اختصاص داده است. این موضوع نشان میدهد که ریل هنوز نتوانسته است به عنوان یک جایگزین رقابتی برای شبکه توزیع داخلی عمل کند. حملونقل جادهای برای جابهجاییهای کوتاه و میانبرد انعطافپذیری بسیار بالاتری دارد، در حالی که ریل عمدتاً برای جابهجاییهای بینالمللی (با سهم ۶۲٫۳ درصد) استفاده میشود.
- تفاوت در سرعت رشد: در یک دهه اخیر (۲۰۱۴–۲۰۲۴)، رشد بخش جادهای ۲۹٫۶ درصد بوده که بیش از دو برابر نرخ رشد بخش ریلی (۱۳٫۸ درصد) است. این روند نشان میدهد که علیرغم سیاستهای زیستمحیطی، تمایل بازار به سمت حملونقل جادهای در حال افزایش است.
- چالشهای لجستیکی و مدیریت زنجیره تأمین: بسیاری از شرکتها ترجیح میدهند خدمات خود را به اپراتورهای حرفهای جادهای برونسپاری کنند تا کل زنجیره تأمین (شامل انبارداری و لجستیک) را مدیریت کرده و هزینهها را کاهش دهند. ریل در ارائه این خدمات یکپارچه «درب به درب» با چالش روبروست. تمرکز کالایی بخش ریلی به شدت بر کالاهای خاص (مانند فلزات یا کانتینرها) متمرکز است. در مقابل، جاده محصولات متنوعتری مانند مواد غذایی و نوشیدنی را حمل میکند که نیاز به توزیع مویرگی و سریع دارند.
- محدودیتهای عملیاتی حملونقل ترکیبی: اگرچه حملونقل ترکیبی در حال رشد است (۵۹٫۲ درصد از بار ریلی)، اما هنوز به زیرساختهای تبادلی پیشرفتهای نیاز دارد تا کانتینرها و نیمتریلرها بدون بازگشایی و با سرعت بالا بین ریل و جاده جابهجا شوند. دولت ایتالیا برای مقابله با این چالشها، از طریق «طرح ملی بازیابی و تابآوری -PNRR- بر سرمایهگذاری در زیرساختهای جنوب و نوسازی شبکه ریلی تمرکز کرده است.
وضعیت حملونقل کالا در ایتالیا در مقایسه با سایر کشورهای اروپایی
ایتالیا در حوزه حملونقل کالا یکی از بازیگران اصلی اتحادیه اروپا محسوب میشود، اما در مقایسه با کشورهای پیشرو، همچنان وابستگی شدیدی به جاده دارد و در رتبههای میانی قدرتهای اقتصادی اروپا قرار میگیرد. بر اساس آمارهای سال ۲۰۲۴، وضعیت این کشور در مقایسه با سایر کشورهای اروپایی به شرح زیر است:
- جایگاه در حملونقل ریلی (رتبه چهارم اروپا): ایتالیا در بخش جابهجایی ریلی کالا (بر اساس شاخص تن-کیلومتر)، ۶٫۱ درصد از کل سهم اتحادیه اروپا را در اختیار دارد که این کشور را در رتبه چهارم قرار میدهد. کشورهای پیشرو آلمان با ۳۳٫۶ درصد، لهستان با ۱۵٫۴ درصد و فرانسه با ۸٫۶ درصد در رتبههای اول تا سوم بالاتر از ایتالیا هستند. تراکم زیرساختی عملکرد ریلی ایتالیا با توجه به تراکم شبکه آن قابل توجه است و ایتالیا ۵٫۶ کیلومتر خط آهن به ازای هر ۱۰۰ کیلومتر مربع مساحت دارد که از فرانسه (۴٫۳) بیشتر، اما از لهستان (۶٫۳) و بهویژه آلمان (۱۰٫۸) بسیار کمتر است.
- جایگاه در حملونقل جادهای (رتبه پنجم اروپا): در بخش جادهای، ناوگان ایتالیا ۸٫۲ درصد از کل فعالیت حملونقل جادهای اتحادیه اروپا را انجام میدهد که رتبه پنجم را برای این کشور به ارمغان آورده است. کشورهای پیشرو لهستان (۱۹٫۷ درصد)، آلمان (۱۵ درصد)، اسپانیا (۱۴٫۵ درصد) و فرانسه (۹٫۳ درصد) بالاتر از ایتالیا قرار دارند. شبکه بزرگراهی تراکم اتوبانهای ایتالیا ۲٫۵ کیلومتر به ازای هر ۱۰۰ کیلومتر مربع است. در این شاخص، ایتالیا از فرانسه (۱٫۸) و لهستان (۰٫۶) وضعیت بهتری دارد، اما نسبت به آلمان (۳٫۷) و اسپانیا (۳٫۱) در رده پایینتری قرار میگیرد.
- تمرکز بر حملونقل بینالمللی: یکی از شباهتهای ایتالیا با ساختار کلان اروپا، نقش راهآهن در جابهجاییهای فرامرزی است. در ایتالیا ۶۲٫۳ درصد از حجم بار ریلی مربوط به مسیرهای بینالمللی است، در حالی که جادهها کاملاً در تسلط بخش داخلی (۹۷٫۶ درصد) هستند. به طور خلاصه، ایتالیا اگرچه در میان ۵ قدرت برتر لجستیکی اروپا قرار دارد، اما در مقایسه با کشورهایی مانند آلمان (در زیرساخت و حجم ریل) و لهستان (در حجم ناوگان جادهای) در رتبههای بعدی قرار گرفته است.
محصولاتی با بیشترین سهم در حملونقل کالا
بر اساس آمارهای سال ۲۰۲۴، نوع محصولاتی که در سیستم حملونقل ایتالیا جابهجا میشوند، بسته به شیوه حمل (ریلی یا جادهای) تفاوت چشمگیری دارند. در حالی که بخش ریلی به شدت بر کالاهای کانتینری و صنعتی متمرکز است، بخش جادهای تنوع بیشتری داشته و عمدتاً محصولات مصرفی را جابهجا میکند.
- بیشترین سهم در حملونقل ریلی: بخش ریلی تمرکز بالایی بر چند گروه کالایی خاص دارد. گروه ۱۹ (کالاهای غیرقابل شناسایی و کانتینرها) شامل کانتینرها و سواپبادیها است و با اختلاف زیاد، رتبه اول را دارد. این کالاها ۵۹ درصد از وزن کل بارهای ریلی (۵۵٫۸ میلیون تن) و ۴۹ درصد از شاخص تن-کیلومتر را به خود اختصاص دادهاند. فلزات و محصولات فلزی (گروه ۱۰) با اختصاص ۱۲٫۷ درصد از تناژ بار، در رتبه دوم قرار دارد. این بخش در سال ۲۰۲۴ رشد قابل توجهی (۶ درصد در وزن) نسبت به سال قبل داشته است. محصولات کشاورزی، جنگلداری و ماهیگیری (گروه ۰۱) ۷٫۴ درصد از وزن کل بارهای ریلی را شامل میشوند.
- بیشترین سهم در حملونقل جادهای: حملونقل جادهای ساختار متنوعتری دارد، اما گروههای زیر بیشترین سهم را دارند. محصولات غذایی، نوشیدنی و دخانیات (گروه ۴) اصلیترین گروه کالایی در جادهها هستند. این گروه ۱۸ درصد از فعالیت حملونقل جادهای (بر اساس تن-کیلومتر) و ۱۴٫۱ درصد از وزن کل کالاها (۱۵۶٫۹ میلیون تن) را تشکیل میدهد. پسماندها و مواد خام ثانویه (گروه ۱۴) زبالههای شهری و صنعتی سهم مهمی در ترافیک جادهای دارند و ۱۰٫۲ درصد از تناژ بار جادهای را به خود اختصاص دادهاند. سایر گروههای مهم مانند محصولات معدنی (گروه ۳) و محصولات کانی غیرفلزی (گروه ۹) نیز سهمهای قابل توجهی در جابهجاییهای جادهای دارند.
مرجع
HTTPS://WWW.ILSOLE24ORE.COM/ART/TRASPORTO-MERCI-ITALIA-GOMMA-DOMINA-ANCORA-FERROVIA-APPENA-L-8PERCENTO-AIXVLNZB
https://www.istat.it/wp-content/uploads/2026/02/Statistica-Focus_Il-trasporto-di-merci-su-strada-e-su-ferrovia_Anno-2024.pdf