رشد تجارت درون‌منطقه‌ای کشورهای آسیای مرکزی در بازه ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵

حجم تجارت متقابل کشورهای آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۵ به ۱۲٫۳ میلیارد دلار رسیده که نسبت به سال ۲۰۲۰ تقریباً دو برابر افزایش یافته است. این روند نشان‌دهنده تقویت همگرایی اقتصادی منطقه و شکل‌گیری تدریجی آسیای مرکزی به‌عنوان یک بازار منطقه‌ای مستقل با پیوندهای اقتصادی داخلی فزاینده است.

در این میان، قزاقستان با سهم ۵۴ درصدی همچنان بازیگر اصلی تجارت درون‌منطقه‌ای محسوب می‌شود و ازبکستان در رتبه دوم قرار دارد. ترکمنستان نیز با رشد قابل‌توجه صادرات، حضور فعال‌تری در تجارت منطقه‌ای پیدا کرده است. قرقیزستان و تاجیکستان نیز اگرچه سهم کمتری دارند، اما در برخی حوزه‌های صادراتی رشد قابل‌توجهی ثبت کرده‌اند.

رشد تجارت منطقه‌ای حاصل دو عامل اصلی بوده است: نخست، پایین بودن سطح پایه تجارت درون‌منطقه‌ای در سال‌های گذشته و دوم، تقویت همکاری‌های اقتصادی دوجانبه و اجرای اقدامات تسهیل تجارت میان کشورهای منطقه.

برآوردهای تحلیلگران بانک توسعه اوراسیا نشان می‌دهد که ظرفیت افزایش تجارت درون‌منطقه‌ای آسیای مرکزی تا سال ۲۰۲۹ حدود ۴ میلیارد دلار دیگر خواهد بود که معادل تقریباً یک‌سوم حجم فعلی تجارت منطقه‌ای است.

قزاقستان

قزاقستان همچنان بزرگ‌ترین مشارکت‌کننده در تجارت متقابل منطقه است و بیش از نیمی از کل صادرات کالا درون منطقه، معادل ۵۴ درصد، را در اختیار دارد. ارزش کل صادرات این کشور در تجارت منطقه‌ای به ۶٫۶ میلیارد دلار رسیده است.

بازار اصلی صادراتی قزاقستان ازبکستان است، اما سریع‌ترین رشد صادرات این کشور به قرقیزستان ثبت شده که تقریباً سه برابر شده و به ۱٫۷ میلیارد دلار رسیده است.

مهم‌ترین کالاهای صادراتی قزاقستان:

• محصولات غلاتی: ۱۸٪
• فلزات آهنی: ۱۳٪
• نفت و فرآورده‌های نفتی: ۸٪
• روغن آفتابگردان: ۷٪
• نوشیدنی‌ها: ۳٪

ازبکستان

ازبکستان با سهم ۲۶ درصدی از تجارت درون‌منطقه‌ای، در جایگاه دوم قرار دارد. حجم صادرات این کشور به ۳٫۲ میلیارد دلار رسیده است.

بیشترین رشد صادرات ازبکستان به قزاقستان بوده که ۲٫۱ برابر افزایش یافته است.

مهم‌ترین کالاهای صادراتی ازبکستان:

• وسایل نقلیه و قطعات آن‌ها: ۱۴٪
• سبزیجات و میوه‌ها: ۱۱٪
• محصولات پلاستیکی: ۵٪
• کودهای شیمیایی: ۴٪
• پوشاک: ۳٪

ترکمنستان

ترکمنستان مشارکت خود را در تجارت درون‌منطقه‌ای به‌طور چشمگیری افزایش داده است. حجم صادرات این کشور ۲٫۸ برابر شده و به ۱٫۳ میلیارد دلار رسیده و سهم آن از تجارت منطقه‌ای به ۱۱ درصد افزایش یافته است.

بازار اصلی صادراتی ترکمنستان، ازبکستان است که حدود ۸۰ درصد کالاهای صادراتی این کشور به آن ارسال می‌شود.

مهم‌ترین کالاهای صادراتی ترکمنستان:

• گاز طبیعی: ۷۰٪
• برق: ۸٪

قرقیزستان

قرقیزستان به سایر کشورهای آسیای مرکزی کالاهایی به ارزش ۰٫۹ میلیارد دلار صادر کرده و سهمی معادل ۷ درصد از تجارت منطقه‌ای دارد.

صادرات این کشور به ازبکستان ۲٫۷ برابر افزایش یافته و به ۰٫۴ میلیارد دلار رسیده است.

مهم‌ترین کالاهای صادراتی قرقیزستان:

• فلزات گران‌بهای خام: ۳۷٪
• زغال‌سنگ: ۱۱٪
• محصولات پلاستیکی: ۹٪
• محصولات لبنی: ۴٪

تاجیکستان

تاجیکستان ۳ درصد از صادرات درون‌منطقه‌ای را تأمین می‌کند که معادل ۰٫۴ میلیارد دلار است.

مهم‌ترین کالاهای صادراتی تاجیکستان:

• سنگ معدن روی: ۲۴٪
• سنگ معدن سرب: ۲۲٪
• مس: ۵٪
• برق: ۴٪

عوامل رشد تجارت درون منطقه ای

رشد تجارت متقابل کشورهای آسیای مرکزی تحت تأثیر دو عامل کلیدی بوده است:

۱. پایین بودن سطح پایه تجارت منطقه‌ای

در سال‌های گذشته سهم تجارت درون‌منطقه‌ای از کل تجارت خارجی منطقه با جهان کمتر از ۵ درصد بود. بنابراین حتی افزایش‌های نسبی محدود نیز به رشد چشمگیر در آمار کل منجر شده است.

۲. تقویت همکاری‌های اقتصادی و تسهیل تجارت

کشورهای منطقه طی سال‌های اخیر همکاری‌های اقتصادی دوجانبه خود را توسعه داده و اقدامات متعددی در زمینه تسهیل فرآیندهای تجاری اجرا کرده‌اند. این روند در افزایش شاخص تسهیل تجارت سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نیز منعکس شده است.

چشم‌انداز آینده تجارت منطقه‌ای

رشد سریع تجارت متقابل نشان می‌دهد که آسیای مرکزی به‌تدریج در حال تبدیل شدن به یک بازار منطقه‌ای مستقل با ارتباطات اقتصادی داخلی قوی‌تر است.

با این حال، سطح فعلی تجارت تنها بخشی از ظرفیت واقعی منطقه را نشان می‌دهد. حذف بیشتر موانع تجاری، بهبود اتصال حمل‌ونقل و توسعه همکاری‌های صنعتی می‌تواند به شکل قابل‌توجهی حجم تجارت درون‌منطقه‌ای را افزایش دهد.

بر اساس محاسبات تحلیلگران بانک توسعه اوراسیا (EABR) با استناد به داده‌های UNCTAD-WTO، ظرفیت افزایش تجارت درون‌منطقه‌ای آسیای مرکزی تا سال ۲۰۲۹ حدود ۴ میلیارد دلار برآورد شده که معادل تقریباً یک‌سوم حجم فعلی تجارت منطقه‌ای است.

تحولات اخیر نشان‌دهنده ورود آسیای مرکزی به مرحله جدیدی از همگرایی اقتصادی منطقه‌ای است. افزایش حجم تجارت متقابل، تنوع نسبی کالاهای صادراتی و توسعه همکاری‌های دوجانبه، زمینه‌ساز شکل‌گیری بازاری منطقه‌ای با ظرفیت رشد بالا شده است.

در صورت ادامه روند تسهیل تجارت، توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و تعمیق همکاری‌های صنعتی، آسیای مرکزی می‌تواند طی سال‌های آینده سهم بیشتری از تجارت و زنجیره‌های ارزش منطقه‌ای و بین‌المللی را به خود اختصاص دهد.

منبع: بانک توسعه اوراسیایی https://t.me/eabr_bank/1266