قزاقستان در مسیر ایجاد اکوسیستم ملی هوش مصنوعی؛ آغاز مرحله‌ای نوین از تحول دیجیتال

دولت جمهوری قزاقستان، از طریق وزارت هوش مصنوعی و توسعه دیجیتال، برنامه‌ای گسترده و راهبردی را برای تحول عمیق فناوری و توسعه اقتصاد دیجیتال کشور آغاز کرده است. این برنامه که در چارچوب سال دیجیتالی‌سازی و هوش مصنوعی اجرا می‌شود، یکی از مهم‌ترین پروژه‌های ملی این کشور در دهه اخیر محسوب می‌شود و مستقیماً بر اساس دستورات رئیس‌جمهور، قاسم ژومارت توقایف، تدوین شده است.

سال ۲۰۲۶ به‌عنوان نقطه آغاز اجرای مجموعه‌ای از اقدامات بنیادین در حوزه تحول دیجیتال شناخته می‌شود. در همین راستا، دولت قزاقستان اجرای یک برنامه جامع شامل ۸ محور راهبردی و ۱۰۰ ابتکار عملیاتی را در دستور کار قرار داده است. این برنامه، طیف گسترده‌ای از اقدامات از جمله دیجیتالی‌سازی خدمات دولتی، استقرار مدل نوین GovTech 3.0، توسعه زیرساخت‌های مخابراتی، حمایت نظام‌مند از صنعت فناوری اطلاعات و اجرای پروژه‌های تحول‌آفرین در بخش‌های مختلف اقتصادی را در بر می‌گیرد.

زیربنای این تحول، راهبرد ملی «Digital Qazaqstan» تا سال ۲۰۲۹ است که با هدف یکپارچه‌سازی سیاست‌های تحول دیجیتال و توسعه کاربردهای هوش مصنوعی در تمامی‌بخش‌های اقتصاد تدوین شده است. بر اساس برآوردهای دولت، اجرای کامل این راهبرد می‌تواند تا پایان سال ۲۰۲۹ به‌طور متوسط سالانه حدود ۱٫۵ واحد درصد به رشد تولید ناخالص داخلی کشور بیفزاید. همچنین پیش‌بینی می‌شود طی سه سال آینده بین ۱۰٫۵ تا ۱۶٫۵ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در پروژه‌های مرتبط با این برنامه جذب شود.

در همین چارچوب، شهر شیمکنت میزبان مجمع بین‌المللی Digital Qazaqstan 2026 بود؛ رویدادی که به مهم‌ترین سکوی گفت‌وگو درباره آینده اقتصاد دیجیتال و تحول مبتنی بر هوش مصنوعی در قزاقستان تبدیل شد. این نشست با حضور نمایندگان دولت، بخش خصوصی، سرمایه‌گذاران و متخصصان بین‌المللی و با شعار «Industry 5.0؛ قدرت هم‌افزایی» برگزار شد و چشم‌انداز توسعه فناوری‌های نوین در کشور را ترسیم کرد.

 

ایجاد زیرساخت حقوقی و نهادی برای توسعه هوش مصنوعی

یکی از مهم‌ترین اقدامات دولت قزاقستان در مسیر توسعه هوش مصنوعی، ایجاد چارچوب قانونی و نهادی منسجم برای مدیریت این فناوری بوده است. در همین راستا، این کشور نخستین قانون اختصاصی هوش مصنوعی در منطقه را تصویب کرده است؛ قانونی که الزامات مربوط به شفافیت الگوریتم‌ها، مدیریت ریسک و حفاظت از حقوق شهروندان را در کاربردهای حساس هوش مصنوعی از جمله حکمرانی، آموزش، سلامت و خدمات اجتماعی تعیین می‌کند.

در ادامه این روند، در تاریخ ۹ ژانویه ۲۰۲۶ «قانون جامع دیجیتال» (Digital Code) نیز به تصویب رسید؛ سندی که گذار قزاقستان از اجرای پروژه‌های پراکنده دیجیتال به سمت یک نظام یکپارچه تحول دیجیتال را رسمیت بخشید.

از مهم‌ترین نوآوری‌های این قانون می‌توان به رسمیت شناختن حقوق دیجیتال شهروندان اشاره کرد. بر اساس این قانون، افراد حق دارند حذف، ناشناس‌سازی یا محدودسازی پردازش داده‌های شخصی خود را مطالبه کنند و استفاده از فناوری‌های شناسایی بیومتریک تنها در مواردی مجاز است که قانون به‌صراحت آن را پیش‌بینی کرده باشد.

در سطح راهبری نیز، «شورای توسعه هوش مصنوعی» که در سال ۲۰۲۵ به دستور رئیس‌جمهور تشکیل شده بود، مسئولیت هدایت سیاست‌های بلندمدت کشور در این حوزه را بر عهده دارد. ترکیب این شورا متشکل از چهره‌های برجسته جهانی در حوزه هوش مصنوعی، علوم رایانه، دانشگاهی و صنعت است و دومین نشست آن در حاشیه رویداد بین‌المللی GITEX AI Kazakhstan 2026 برگزار شد.

 

ارتقای جایگاه جهانی و توسعه زیرساخت‌های محاسباتی

دولت قزاقستان معتقد است که تحقق استقلال فناوری بدون ایجاد زیرساخت‌های قدرتمند پردازشی امکان‌پذیر نیست. از این رو، توسعه ظرفیت‌های محاسباتی به یکی از اولویت‌های اصلی سیاست دیجیتال کشور تبدیل شده است.

براساس ارزیابی‌های بین‌المللی، قزاقستان اکنون در میان کشورهای پیشرو منطقه از نظر میزان به‌کارگیری فناوری‌های هوش مصنوعی قرار گرفته و اکوسیستم فناوری اطلاعات این کشور نیز در میان سریع‌ترین اکوسیستم‌های نوظهور جهان طبقه‌بندی شده است.

یکی از مهم‌ترین دستاوردها، راه‌اندازی ابررایانه ملی Alem.Cloud است که بر پایه سرورهای پیشرفته HPE Cray و شتاب‌دهنده‌های NVIDIA H200 ساخته شده و در رتبه‌بندی جهانی TOP500 جایگاه ۱۰۴ را به دست آورده است. علاوه بر آن، ابررایانه تجاری شرکت Kazakhtelecom نیز در رتبه ۱۲۲ جهان قرار گرفته و ظرفیت پردازشی کشور را به‌طور قابل توجهی افزایش داده است.

دولت همچنین اجرای پروژه‌ای عظیم با عنوان «دره مراکز داده» (Data Center Valley) را آغاز کرده است؛ پروژه‌ای که ظرفیت آن دست‌کم یک گیگاوات خواهد بود و با سرمایه‌گذاری بالغ بر ۱۰ میلیارد دلار توسعه می‌یابد.

در همین چارچوب، توافق‌نامه‌هایی با شرکت Firebird برای ایجاد مرکز تحقیق و توسعه Firebird Labs Kazakhstan و توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی در کشور امضا شده است.

 

سرمایه انسانی؛ محور اصلی اقتصاد هوش مصنوعی

دولت قزاقستان توسعه نیروی انسانی را زیربنای اقتصاد مبتنی بر هوش مصنوعی می‌داند و طی سال‌های اخیر برنامه‌های آموزشی متعددی را در تمامی سطوح اجرا کرده است.

در قالب برنامه AI-SANA، دوره‌های آموزشی متعددی برای کارکنان دولت، مدیران محلی و دستگاه‌های اجرایی برگزار شده است. همچنین حدود ۱۰۰ مدیر ارشد دولتی در برنامه AI Governance 500 آموزش دیده‌اند و بیش از ۸۰۰ کارمند دولت و کارآفرین نیز در برنامه AI Leaders که با همکاری دانشگاه استنفورد، OpenAI Academy و Silkroad Innovation Hub اجرا می‌شود، مشارکت کرده‌اند.

از دیگر اقدامات مهم می‌توان به برگزاری مسابقه ملی AI Governance Cup اشاره کرد که طی آن ۱۸۴ پروژه هوش مصنوعی در حوزه‌های خدمات عمومی، اقتصاد، سیاست اجتماعی، امنیت و مدیریت منطقه‌ای مورد ارزیابی قرار گرفت.

در ۲۴ آوریل ۲۰۲۶ نیز مرکز بین‌المللی هوش مصنوعی alem.ai افتتاح شد؛ مجموعه‌ای ۲۲ هزار متر مربعی که طی هشت طبقه، امکاناتی همچون موزه هوش مصنوعی، سینمای AI، مراکز آموزش کودکان، مدارس برنامه‌نویسی، مراکز توسعه بازی، دانشگاه پژوهشی هوش مصنوعی، پردیس استارتاپی و آزمایشگاه‌های شرکت‌های بزرگ فناوری را در خود جای داده است.

دولت همچنین اعلام کرده است که دانشگاه تخصصی هوش مصنوعی از سپتامبر آغاز به کار خواهد کرد و تمامی دانشگاه‌های کشور به سمت مدل AI Enabled University حرکت می‌کنند. علاوه بر این، ۲۰۰ هزار معلم به نسخه آموزشی ChatGPT دسترسی یافته‌اند.

 

پلتفرم ملی هوش مصنوعی و تحول دیجیتال در حکمرانی

یکی از ارکان اصلی راهبرد هوش مصنوعی قزاقستان، ایجاد پلتفرم ملی هوش مصنوعی است؛ بستری یکپارچه که به‌عنوان هسته فناوری اکوسیستم ملی AI عمل می‌کند. این پلتفرم، محیطی متمرکز برای طراحی، آزمایش، استقرار و توسعه راهکارهای مبتنی بر هوش مصنوعی فراهم کرده و دسترسی توسعه‌دهندگان، دستگاه‌های اجرایی و بخش خصوصی را به منابع پردازشی، مدل‌های زبانی بزرگ (LLMs) و ابزارهای توسعه نرم‌افزارهای هوشمند تسهیل می‌کند.

هم‌زمان، دولت استفاده از عامل‌های هوشمند (AI Agents) و دستیارهای دیجیتال را در بخش‌های مختلف خدمات عمومی آغاز کرده است. این سامانه‌ها در حوزه‌هایی همچون پاسخگویی به درخواست‌های شهروندان، ارائه مشاوره حقوقی، خدمات درمانی، پشتیبانی از کارکنان دولت و خودکارسازی فرآیندهای اداری به‌کار گرفته شده‌اند.

یکی از نمونه‌های موفق این تحول، دستیار هوشمند eGov AI است که تاکنون بیش از دو میلیون درخواست شهروندان را پردازش کرده و موجب کاهش قابل توجه مراجعات به مراکز تماس و دفاتر خدمات دولتی شده است. دولت در نظر دارد با توسعه eGov AI و مدل زبانی AlemGPT، تعامل شهروندان با خدمات عمومی را به مکالمه‌ای طبیعی و هوشمند تبدیل کند؛ به‌گونه‌ای که کاربران بدون نیاز به جست‌وجوی دستی، خدمات مورد نیاز خود را از طریق گفت‌وگو دریافت کنند.

کاربردهای عملی هوش مصنوعی در دولت تنها به خدمات شهروندی محدود نمی‌شود. از جمله پروژه‌های اجرایی می‌توان به ثبت خودکار قرائت کنتورهای گاز، سامانه‌های کمک‌یار پزشکان عمومی، ارائه خدمات مشاوره حقوقی هوشمند و ابزارهای پشتیبان تصمیم‌گیری برای کارکنان دولت اشاره کرد.

در حوزه دولت الکترونیک نیز قزاقستان جایگاه قابل توجهی به دست آورده است. این کشور اکنون در رتبه بیست‌وچهارم جهان در شاخص دولت الکترونیک سازمان ملل قرار دارد. بیش از ۹۰ درصد خدمات دولتی به‌صورت کاملاً الکترونیکی ارائه می‌شوند و نزدیک به ۹۶ درصد آنها از طریق تلفن همراه قابل دریافت هستند.

همچنین تاکنون ۳۹ نوع سند دیجیتال جایگزین اسناد کاغذی شده‌اند. تنها از ابتدای سال ۲۰۲۵ بیش از ۵۱ میلیون خدمت دولتی به‌صورت الکترونیکی ارائه شده است. علاوه بر این، دولت برای ۷۲ حوزه اقتصادی نقشه‌های تحول دیجیتال تدوین کرده و مدل یکپارچه Smart Region را برای مدیریت هوشمند استان‌ها و مناطق کشور به اجرا گذاشته است.

 

توسعه صنعت فناوری اطلاعات، استارتاپ‌ها و اقتصاد دیجیتال

رشد اکوسیستم فناوری اطلاعات یکی از مهم‌ترین محورهای برنامه تحول دیجیتال قزاقستان به شمار می‌رود. در حال حاضر بیش از دو هزار شرکت فناور در پارک فناوری Astana Hub فعالیت می‌کنند و شبکه این اکوسیستم شامل ۲۰ مرکز منطقه‌ای و ۴ مرکز بین‌المللی است.

در پایان سال ۲۰۲۵، صادرات خدمات فناوری اطلاعات کشور به ۱٫۱ میلیارد دلار رسید که نشان‌دهنده افزایش رقابت‌پذیری شرکت‌های قزاقستانی در بازارهای بین‌المللی است. در همین سال نیز نخستین یونیکورن فناوری کشور با نام Higgsfield.ai شکل گرفت که نقطه عطفی در توسعه زیست‌بوم نوآوری قزاقستان محسوب می‌شود.

صندوق سرمایه‌گذاری Astana Hub Ventures نیز سرمایه‌گذاری در چندین استارتاپ نوآور را آغاز کرده و در نخستین مرحله جذب سرمایه، بیش از ۱۱۵ میلیون دلار منابع مالی جذب کرده است. همچنین برنامه Digital Nomad Residency تاکنون بیش از ۷۰۰ درخواست از متقاضیانی از ۳۰ کشور جهان دریافت کرده است.

بر اساس برنامه‌های دولت، تا سال ۲۰۳۰ تعداد متخصصان حوزه هوش مصنوعی به ۱۰ هزار نفر خواهد رسید و صادرات خدمات فناوری اطلاعات نیز به ۵ میلیارد دلار افزایش خواهد یافت.

در حوزه اقتصاد دیجیتال، دولت هم‌زمان اصلاحات گسترده‌ای را در صنعت دارایی‌های دیجیتال و فناوری بلاک‌چین اجرا کرده است. ساده‌سازی مقررات استخراج رمزارز، راه‌اندازی دفتر Solana Super Team KZ و مقابله با هزاران وب‌سایت فاقد مجوز از جمله این اقدامات است.

یکی از مهم‌ترین رویدادهای سال ۲۰۲۶ نیز انجام نخستین تراکنش رسمی مبتنی بر دارایی‌های دیجیتال از طریق همکاری میان Binance Kazakhstan و Alatau City Bank بود؛ اقدامی‌که آغاز مرحله‌ای جدید در توسعه زیرساخت‌های مالی دیجیتال کشور به شمار می‌رود.

 

نوآوری در بخش واقعی اقتصاد، شهر هوشمند، مخابرات و صنایع هوافضا

دولت قزاقستان توسعه هوش مصنوعی را تنها به حوزه فناوری اطلاعات محدود نکرده، بلکه راهبرد خود را بر نفوذ این فناوری در تمامی‌بخش‌های اقتصادی و صنعتی متمرکز کرده است. بر همین اساس، پروژه‌های متعددی در حوزه‌های کشاورزی، حمل‌ونقل، مدیریت شهری، مخابرات و صنایع هوافضا در حال اجراست.

یکی از نمونه‌های شاخص، استفاده از فناوری بارورسازی هوشمند ابرها (Artificial Rain Technologies) است که قزاقستان را به نخستین کشور منطقه در بهره‌گیری عملیاتی از این فناوری تبدیل کرده است. این پروژه با هدف مقابله با کمبود منابع آبی و افزایش بهره‌وری کشاورزی اجرا می‌شود.

در حوزه شهرهای هوشمند نیز، پروژه Astana Smart City وارد مرحله جدیدی شده است. سامانه‌های تحلیل تصویری مبتنی بر هوش مصنوعی (AI Video Analytics) برای پایش ترافیک، شناسایی تخلفات رانندگی و افزایش ایمنی شهری مورد استفاده قرار گرفته‌اند. این سامانه‌ها قادرند حجم انبوهی از داده‌های تصویری را به‌صورت بلادرنگ تحلیل کرده و اطلاعات لازم را در اختیار نهادهای مسئول قرار دهند.

حمل‌ونقل هوشمند نیز از دیگر محورهای تحول دیجیتال کشور است. دولت اعلام کرده است که در نیمه دوم سال ۲۰۲۶، نخستین پروژه آزمایشی تاکسی خودران با همکاری شرکت‌های Yandex Qazaqstan و inDrive آغاز خواهد شد. علاوه بر این، در منطقه Alatau City نخستین پرواز نمایشی تاکسی هوایی برقی AutoFlight Prosperity با موفقیت انجام شده است؛ اقدامی‌که نشان‌دهنده ورود قزاقستان به حوزه حمل‌ونقل هوایی هوشمند است.

در بخش زیرساخت‌های ارتباطی نیز طی سه سال گذشته بیش از یک تریلیون تنگه سرمایه‌گذاری انجام شده است. این سرمایه‌گذاری موجب افزایش ۱۹ درصدی مشترکان اینترنت ثابت، رشد ۱۲ درصدی کاربران تلفن همراه و افزایش ۷۵ درصدی سرعت اینترنت موبایل شده است.

همچنین دولت برنامه حذف تدریجی شبکه‌های نسل سوم (3G) و توسعه گسترده شبکه‌های نسل جدید را دنبال می‌کند. بر اساس برنامه‌ریزی انجام‌شده، تا پایان سال ۲۰۲۷ بیش از سه هزار روستا به اینترنت پرسرعت متصل خواهند شد و پوشش فیبر نوری کشور به بیش از پنج هزار سکونتگاه خواهد رسید. هدف نهایی، دستیابی به ۹۹ درصد پوشش اینترنت پرسرعت در سراسر کشور است.

یکی دیگر از پروژه‌های نوآورانه، اجرای طرح Digital Nauryz برای ارائه اینترنت ماهواره‌ای در قطارهای مسافربری است. پس از اجرای موفق آزمایشی این طرح، قرارداد تجهیز ۱۲۰ قطار به اینترنت ماهواره‌ای OneWeb منعقد شده و دولت در حال آماده‌سازی زیرساخت لازم برای بهره‌برداری تجاری از فناوری Direct-to-Cell است.

در حوزه صنایع فضایی نیز، در تاریخ ۳۰ آوریل ۲۰۲۶ پرتاب موفق موشک Soyuz-5 (Sunkar) از مجتمع فضایی بایترک در پایگاه فضایی بایکونور انجام شد؛ رویدادی که توانمندی قزاقستان در توسعه زیرساخت‌های فضایی ملی را به نمایش گذاشت.

 

همکاری‌های بین‌المللی و تثبیت جایگاه قزاقستان در حکمرانی جهانی هوش مصنوعی

تحول دیجیتال قزاقستان تنها به توسعه داخلی محدود نشده و این کشور تلاش کرده است جایگاه خود را به‌عنوان یکی از بازیگران فعال عرصه جهانی هوش مصنوعی تثبیت کند.

در همین راستا، رئیس‌جمهور قاسم ژومارت توقایف در ۱۷ ژوئیه ۲۰۲۶ طی سخنرانی خود در کنفرانس جهانی هوش مصنوعی شانگهای، چشم‌انداز قزاقستان را با شعار «هوش مصنوعی برای خیر همگان و در خدمت همه» معرفی کرد.

وی در این سخنرانی تأکید کرد که توسعه هوش مصنوعی باید در چارچوب حکمرانی مسئولانه، عدالت اجتماعی و منافع عمومی صورت گیرد. او همچنین دستاوردهای کشور از جمله تصویب قوانین تخصصی هوش مصنوعی، توسعه شهر دیجیتال آکتائو و ایجاد زیرساخت‌های ملی هوش مصنوعی را به‌عنوان نمونه‌هایی از این رویکرد معرفی کرد.

قزاقستان همچنین پیشنهاد کرده است که نشست افتتاحیه سازمان جهانی همکاری در حوزه هوش مصنوعی در شهر آستانه برگزار شود و دفتر منطقه‌ای این سازمان برای آسیای مرکزی نیز در این کشور مستقر گردد.

از سوی دیگر، قرار است مرکز آسیا ـ اقیانوسیه راهکارهای دیجیتال برای توسعه پایدار وابسته به کمیسیون اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل (ESCAP) در شهر آلماتی فعالیت خود را آغاز کند؛ اقدامی‌که جایگاه بین‌المللی قزاقستان در حوزه حکمرانی دیجیتال را بیش از پیش تقویت خواهد کرد.

 

حرکت قزاقستان به سوی حاکمیت فناوری و اقتصاد مبتنی بر هوش مصنوعی

تحولات سال‌های اخیر نشان می‌دهد که قزاقستان توسعه هوش مصنوعی را صرفاً به‌عنوان یک پروژه فناورانه دنبال نمی‌کند، بلکه آن را به محور اصلی سیاست‌های توسعه اقتصادی، افزایش بهره‌وری و تقویت حاکمیت ملی تبدیل کرده است.

راهبرد دولت بر این اصل استوار است که هوش مصنوعی می‌تواند ساختار اقتصاد آینده را متحول کند. از این‌رو، سرمایه‌گذاری گسترده در زیرساخت‌های پردازشی، توسعه مراکز داده، تصویب قوانین تخصصی، حمایت از نوآوری، آموزش نیروی انسانی و گسترش همکاری با شرکت‌های پیشرو جهانی، همگی در قالب یک برنامه منسجم دنبال می‌شوند.

قزاقستان با اتکا به ظرفیت‌های انرژی، شبکه حمل‌ونقل، زیرساخت‌های ارتباطی و سیاست‌های حمایتی، در تلاش است تا جایگاه خود را به‌عنوان قطب منطقه‌ای فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی تثبیت کند. توسعه ابررایانه‌های ملی، ایجاد اکوسیستم‌های نوآوری، گسترش خدمات دولت هوشمند و جذب سرمایه‌گذاری‌های بین‌المللی، بخشی از این راهبرد بلندمدت محسوب می‌شوند.

در این چارچوب، هوش مصنوعی نه به‌عنوان یک فناوری مستقل، بلکه به‌عنوان ابزاری راهبردی برای ارتقای کیفیت حکمرانی، توسعه صنایع ملی، حفاظت از داده‌ها، افزایش بهره‌وری اقتصادی و بهبود کیفیت زندگی شهروندان مورد استفاده قرار گرفته است.

از دیگر اقدامات مهم دولت، راه‌اندازی رسمی «تنگه دیجیتال» در ۱۸ ژوئیه ۲۰۲۶ به‌عنوان نسخه دیجیتالی پول ملی قزاقستان است که گام مهمی در توسعه اقتصاد دیجیتال و نظام پرداخت نوین کشور به شمار می‌رود.

در مجموع، گزارش نشان می‌دهد که قزاقستان با اتخاذ رویکردی جامع، توسعه هوش مصنوعی را بر پنج محور اصلی استوار کرده است:

• تدوین قوانین و ایجاد نهادهای تخصصی برای حکمرانی هوش مصنوعی؛
• توسعه زیرساخت‌های پردازشی، مراکز داده و توان محاسباتی ملی؛
• سرمایه‌گذاری گسترده در آموزش، پژوهش و تربیت نیروی انسانی؛
• به‌کارگیری هوش مصنوعی در دولت، صنعت، حمل‌ونقل، سلامت و خدمات عمومی؛
• گسترش همکاری‌های بین‌المللی و تبدیل کشور به یکی از بازیگران نوظهور اقتصاد دیجیتال در منطقه.

به این ترتیب، قزاقستان در تلاش است تا با ترکیب سیاست‌گذاری، سرمایه‌گذاری و نوآوری، جایگاه خود را به‌عنوان یکی از رهبران تحول دیجیتال و هوش مصنوعی در آسیای مرکزی تثبیت کرده و نقش پررنگ‌تری در اقتصاد دیجیتال جهانی ایفا کند.

https://www.inform.kz/ru/kazahstan-sozdaet-natsionalnuyu-ai-ekosistemu-klyuchevie-itogi-tsifrovogo-razvit-4c9e98a1