دولت صربستان در چارچوب برنامه توسعه صربستان ۲۰۳۵، یک استراتژی ۱۴.۴ میلیارد یورویی را برای گذار تدریجی به انرژی‌های سبز تدوین کرده است

وزیر انرژی صربستان در گفتگو با مجله کورد تاکید می‌کند دولت صربستان در چارچوب برنامه توسعه صربستان ۲۰۳۵، یک استراتژی ۱۴.۴ میلیارد یورویی را برای گذار تدریجی به انرژی‌های سبز تدوین کرده است که هدف آن ایجاد تعادل میان کربن‌زدایی، حفظ رقابت‌پذیری صنعتی و تامین امنیت انرژی بار پایه (Baseload) است. در واکنش به قوانین سخت‌گیرانه اتحادیه اروپا و مکانیسم موازنه مرز کربن (CBAM)، این کشور مالیات اولیه و پایینی (۴ یورو به ازای هر تن) بر انتشار گازهای گلخانه‌ای وضع کرده تا از شوک‌های اقتصادی به شهروندان و صنایع وابسته به زغال‌سنگ جلوگیری کند. محورهای اصلی این استراتژی بر اصلاح و نوسازی ساختاری شرکت ملی برق (EPS)، افزایش ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر به بیش از ۱۲۰۰ مگاوات، نوسازی نیروگاه‌های تلمبه‌ذخیره‌ای، و همچنین بستر‌سازی برای ورود به حوزه‌های نوین مانند انرژی هسته‌ای و هیدروژن استوار است تا صربستان را به یک هاب انرژی پایدار در جنوب شرقی اروپا تبدیل کند. از دیدگاه تحلیل استراتژیک، رویکرد صربستان یک <گذار محافظه‌کارانه و واقع‌بینانه> است؛ چرا که این کشور به درستی درک کرده است که قطع ناگهانی وابستگی به زغال‌سنگ بدون جایگزین‌های پایدار، امنیت شبکه برق و زیرساخت‌های حیاتی (مانند دیتاسنترها و صنایع هوش مصنوعی) را به خطر می‌اندازد. شکاف عمیق میان قیمت کربن صربستان (۴ یورو) و اتحادیه اروپا (۷۰ یورو) نشان‌دهنده یک چالش جدی در فرآیند ادغام اروپایی است؛ این سیاست اگرچه در کوتاه‌مدت از صنایع داخلی محافظت می‌کند، اما در میان‌مدت با اجرای کامل CBAM، صادرات صربستان به اروپا را با جریمه‌های سنگین مواجه خواهد کرد. نقطه قوت این برنامه، تنوع‌بخشی هوشمندانه به سبد انرژی (ترکیب گاز، هسته‌ای و هیدروژن) و تلاش برای بهبود رتبه اعتباری EPS جهت جذب سرمایه‌های بین‌المللی و اوراق قرضه سبز است، هرچند موفقیت نهایی آن کاملاً به حل ناسازگاری‌های ساختاری میان بازار برق صربستان و قوانین نظارتی اتحادیه اروپا بستگی دارد.

دوبراوکا جدوویچ هاندانویچ، وزیر معدن و انرژی صربستان: هیچ گذار سبزی بدون انرژی پایدار ممکن نیست

با سخت‌گیرانه‌تر شدن قوانین اقلیمی اروپا، صربستان تلاش می‌کند تا میان کربن‌زدایی، امنیت انرژی و رقابت‌پذیری صنعتی تعادل برقرار کند. دستور کار سبز اروپا و معرفی مکانیسم بازتنظیم مرز کربن[1] (CBAM)، سوالات جدیدی را برای کشورهایی که هنوز به شدت به زغال‌سنگ متکی هستند، ایجاد کرده است. برای صربستان، گذار انرژی دیگر صرفاً یک مسئله اقلیمی نیست، بلکه موضوع رقابت‌پذیری صنعتی، پایداری سرمایه‌گذاری و ثبات بلندمدت سیستم انرژی نیز هست. دوبراوکا جدوویچ هاندانویچ، وزیر معدن و انرژی صربستان، در مصاحبه با مجله کورد (CorD)، به تشریح چالش‌های کربن‌زدایی، نقش شرکت برق صربستان (EPS)، تأمین مالی این گذار و جایگاه صربستان در ساختار آینده انرژی اروپا می‌پردازد.

صربستان چگونه برنامه‌ریزی کرده است تا پس از معرفی CBAM، میان کربن‌زدایی و حفظ رقابت‌پذیری صنعتی تعادل ایجاد کند؟

  صربستان از سیاست‌های اقلیمی جهانی و به تدریج اروپایی پیروی می‌کند. به دلیل سهم بالای زغال‌سنگ در سبد انرژی کشور، صربستان باید فرآیند کربن‌زدایی و تغییرات در قیمت‌گذاری کربن را با دقت مدیریت کند. رشد منابع انرژی تجدیدپذیر متغیر باید با ظرفیت‌های ادغام سیستم و جایگزینی تدریجی زغال‌سنگ با سایر اشکال انرژی پایه (انرژی بار پایه) از جمله نیروگاه‌های گازسوز، انرژی هسته‌ای و در صورت نیاز، هیدروژن همسو شود. مکانیسم CBAM که اتحادیه اروپا از طریق آن به دنبال حفاظت از صنعت خود است، مشوق اجرای اقداماتی خواهد بود که می‌تواند کربن‌زدایی پایدار را در صربستان نیز سرعت ببخشد. برای حمایت از این فرآیند، صربستان اجرای قانون مالیات بر انتشار گازهای گلخانه‌ای (GHG) را با قیمت اولیه چهار یورو به ازای هر تن دی‌اکسید کربن (CO₂) آغاز کرده است که به مراتب کمتر از قیمت فعلی سیستم تجارت انتشار اتحادیه اروپا (EU ETS) یعنی حدود ۷۰ یورو به ازای هر تن است.

حفظ قیمت پایین کربن به جلوگیری از افزایش ناگهانی هزینه‌های انرژی برای شهروندان کمک می‌کند و در عین حال رقابت‌پذیری صنعتی، امنیت انرژی و ثبات عملیاتی شرکت‌های انرژی را حفظ می‌نماید. انتظار می‌رود صربستان تا زمان پیوستن به اتحادیه اروپا، برای ادغام در سیستم [2]EU ETS آمادگی لازم را کسب کند. با این حال، ما هنوز راهکاری برای کشورهایی با سهم بالای زغال‌سنگ نمی‌بینیم که بتواند ناسازگاری میان اجرای CBAM و عملکرد بازارهای برق متصل به هم را برطرف کند. این امر ابهاماتی را در خصوص پیوند بازارها با اتحادیه اروپا ایجاد می‌کند؛ موضوعی که همچنان یکی از اهداف کلیدی ادغام در اروپا و سیاست مشترک انرژی اتحادیه اروپا به شمار می‌رود.

صربستان چگونه می‌تواند یک مدل تأمین مالی پایدار برای گذار انرژی تضمین کند؟ — تأمین مالی پایدار گذار انرژی نیازمند ترکیبی از منابع مالی شامل دولت، نهادهای مالی بین‌المللی، بانک‌های تجاری و منابع خود شرکت‌های انرژی است. این رویکرد در برنامه توسعه «صربستان ۲۰۳۵» نیز گنجانده شده است؛ برنامه‌ای که هدف آن افزایش امنیت انرژی کشور، اتصال بهتر به بازارهای اروپایی و منطقه‌ای و تثبیت جایگاه آن به عنوان یک هاب انرژی پایدار در جنوب شرقی اروپا است. ارزش کل برآورد شده پروژه‌های تحت این برنامه برای دوره ۲۰۲۸–۲۰۳۵ حدود ۱۴.۴ میلیارد یورو است و شامل تأمین مالی بودجه‌ای، وام‌ها و سرمایه‌گذاری‌های خود شرکت‌ها می‌شود.انتظار می‌رود شرکت برق صربستان (EPS)  تا پایان سال رتبه اعتباری خود را دریافت کند که این امر می‌تواند دسترسی آن به بازارهای سرمایه، از جمله انتشار اوراق قرضه سبز را بهبود بخشد. همزمان، دولت در تلاش است تا مدل گذاری را طراحی کند که به طور چشمگیری سطح زندگی شهروندان یا رقابت‌پذیری اقتصاد داخلی را تضعیف نکند.

تحول شرکت‌های انرژی دولتی چقدر برای موفقیت گذار سبز صربستان اهمیت دارد؟

 بدون شرکت‌های انرژی قوی و پایدار، بخش انرژی قدرتمندی وجود نخواهد داشت. شرکت EPS تاکنون بیشترین پیشرفت را در فرآیند اصلاحات داشته و برای سومین سال متوالی عملیات پایدارتری را ثبت کرده و در عین حال به سرمایه‌گذاری در ظرفیت‌های تولید جدید ادامه داده است.در کنار واحد حرارتی جدید ۳۵۰ مگاواتی در کاستولاتس (Kostolac)، شرکت EPS سبد تولید خود را از طریق ظرفیت‌های جدید انرژی سبز تقویت کرده است، در حالی که نیروگاه برق‌آبی تلمبه‌ذخیره‌ای باژینا باشتا (Bajina Bašta) برای نخستین بار در بیش از چهار دهه گذشته احیا و نوسازی شده است.

تکمیل تأسیسات گوگردزدایی در نیروگاه‌های TENT A و TENT B نیز باعث کاهش انتشار آلاینده‌های مضر در بزرگترین نیروگاه‌های حرارتی صربستان شده است. علاوه بر این، از دولت خواسته شده است تا تا ۸۰ درصد از سرمایه‌گذاری‌های EPS در منابع انرژی تجدیدپذیر را به عنوان اعتبار مالیاتی به رسمیت بشناسد. این اقدام امکان کربن‌زدایی سریع‌تر را از طریق یک مدل گذار پایدارتر از نظر مالی فراهم می‌کند.

صربستان مزیت رقابتی خود را در فرآیند گذار سبز در کجا می‌بیند؟

توسعه ظرفیت‌های تولید، نه تنها پیش‌نیازی برای رشد صنعتی است، بلکه برای تحول گسترده‌تر اقتصاد به سمت فناوری‌های جدید و هوش مصنوعی نیز ضروری است. بدون ظرفیت‌های پایدار انرژی، توسعه زیرساخت‌هایی مانند مراکز داده (دیتاسنترها) که مصرف برق آن‌ها روز به روز اهمیت بیشتری می‌یابد، غیرممکن است. برنامه «صربستان ۲۰۳۵» سرمایه‌گذاری حدود ۶.۵ میلیارد یورویی را در ظرفیت‌های تولید جدید پیش‌بینی کرده است که شامل نیروگاه‌های گازسوز، پروژه‌های برق‌آبی تلمبه‌ذخیره‌ای بیستریتسا (Bistrica) و جردآپ ۳ (Đerdap 3) و همچنین بیش از ۱.۲ گیگاوات ظرفیت جدید انرژی تجدیدپذیر می‌شود. به موازات آن، سرمایه‌گذاری‌های کلانی در شبکه‌های انتقال و توزیع برنامه‌ریزی شده است.صربستان همچنین توسعه یک برنامه ملی هسته‌ای را آغاز کرده که در حال حاضر در مرحله اولیه خود قرار دارد. هدف این است که تمام مطالعات لازم تا اواسط سال آینده تکمیل شود تا دولت بتواند تصمیمی آگاهانه در خصوص اجرای برنامه هسته‌ای اتخاذ کند.

آیا گذار سبز در حال حاضر چشم‌انداز سرمایه‌گذاری صربستان را تغییر داده است؟

 گذار انرژی از هم‌اکنون ساختار سرمایه‌گذاری در بخش انرژی صربستان را تحت تأثیر قرار داده است. چهار سال پیش، صربستان کمی‌بیش از ۴۰۰ مگاوات ظرفیت بادی و خورشیدی داشت، در حالی که امروز — با احتساب مصرف‌کنندگان تولیدکننده (prosumers) — ظرفیت کشور به بیش از ۱۲۰۰ مگاوات رسیده است. این رشد عمدتاً نتیجه اصلاحات رگولاتوری و حراج‌های حق‌الکسب بازار (market premium auctions) است که درها را برای مشارکت قوی‌تر بخش خصوصی در سرمایه‌گذاری‌های انرژی تجدیدپذیر باز کرده است. هدف صربستان این است که تا سال ۲۰۳۰ تقریباً از هر دو مگاوات‌ساعت برق تولیدی، یک مگاوات‌ساعت از منابع انرژی سبز تأمین شود.

هیدروژن با چه سرعتی می‌تواند به بخشی از سیستم انرژی صربستان تبدیل شود؟

صربستان به دنبال آن است که بخشی از گذار هیدروژنی اروپا باشد و در حال حاضر با حمایت اتحادیه اروپا و شرکای بین‌المللی، روی توسعه یک چارچوب رگولاتوری و پروژه‌های آزمایشی کار می‌کند. اصلاحات قانون انرژی که در سال ۲۰۲۴ تصویب شد، امکان ادغام سیستماتیک هیدروژن را در توسعه بخش انرژی کشور فراهم کرد. همزمان، پروژه‌های نمایشی در حال توسعه هستند، از جمله همکاری با بانک توسعه KfW آلمان و یک پروژه در مؤسسه وینچا (Vinča). با این وجود، توسعه اقتصاد هیدروژنی همچنان در مراحل اولیه خود قرار دارد و نیازمند سرمایه‌گذاری بلندمدت و ادغام عمیق‌تر با بازار انرژی اروپا خواهد بود.

 منبع:

https://cordmagazine.com/interview/dubravka-djedovic-handanovic-no-green-transition-without-stable-energy/

[1] سیستم CBAM یک مالیات بر کربن است که اتحادیه اروپا بر کالاهای وارداتی آلاینده (مثل فولاد و برق) وضع می‌کند تا قیمت آن‌ها با کالاهای تولید اروپا هم‌سطح شود. این مکانیسم مانع از فرار کارخانه‌های اروپایی به کشورهای دیگر می‌شود و شرکای تجاری را مجبور می‌کند برای حفظ صادرات خود، صنایعشان را پاک‌سازی کنند.

[2] سیستم تجارت انتشار اتحادیه اروپا (European Union Emissions Trading System) یا به اختصار EU ETS، یک بازار کربن پیشرو است که در سال ۲۰۰۵ راه‌اندازی شد. این سیستم به عنوان یکی از ابزارهای اصلی اتحادیه اروپا برای مبارزه با تغییرات اقلیمی و کاهش گازهای گلخانه‌ای به شمار می‌رود.  هدف اصلی این طرح، کاهش انتشار گازهای آلوده‌کننده از طریق مجبور کردن صنایع به پرداخت هزینه برای ردپای کربنی خود است.