مرحله دوم انقلاب سلولهای خورشیدی پاکستان از نصب پنل تا ذخیرهسازی انرژی
بازار انرژی خورشیدی پاکستان پس از چند سال رشد انفجاری، وارد مرحلهای تازه از بلوغ شده است. هرچند واردات پنلهای خورشیدی کاهش یافته، اما این موضوع بیش از آنکه نشانه افت بازار باشد، بیانگر کاهش سرعت رشد و تغییر جهت سرمایهگذاری از نصب پنل به سمت ذخیرهسازی انرژی با استفاده از باتری است. بخش قابل توجهی از پنلهای وارداتی نیز در سامانههای مستقل از شبکه، بهویژه در واحدهای صنعتی، تجاری و کشاورزی، مورد استفاده قرار میگیرند که نشاندهنده افزایش گرایش به خودتأمینی انرژی است. در بخش کشاورزی نیز انرژی خورشیدی به مهمترین منبع تأمین برق چاههای آبیاری تبدیل شده و وابستگی به سوختهای فسیلی را کاهش داده است.با این حال، گسترش نیروگاههای خورشیدی خارج از شبکه، ضمن کاهش هزینه انرژی برای مصرفکنندگان، درآمد شرکتهای توزیع برق را کاهش داده و چالشهایی برای پایداری مالی و فنی شبکه سراسری ایجاد کرده است. از این رو، آینده بازار انرژی خورشیدی پاکستان بیش از آنکه به توسعه پنلها وابسته باشد، به گسترش سامانههای ذخیرهسازی، اصلاح ساختار صنعت برق و مدیریت آثار این تحول بر شبکه وابسته خواهد بود.
واردات پنلهای خورشیدی پاکستان در سه سال گذشته همواره در صدر اخبار قرار داشت. هر بار که آمار جدید گمرک منتشر میشد، رکورد تازهای به ثبت میرسید؛ مگاواتهای بیشتر، کانتینرهای بیشتر و خانوارهای بیشتری که برای تأمین برق خود به انرژی خورشیدی روی میآوردند و وابستگیشان به شبکه برق کاهش مییافت. اما اکنون این روند شتاب گذشته را از دست داده است. آنچه امروز در بازار مشاهده میشود، یک تحول تازه است که نشانههای آن از چند ماه قبل در آمارها نمایان شده بود.
واردات پنلهای خورشیدی از مرحله کاهش سرعت عبور کرده و وارد دورهای از افت محسوس شده است. طی پنج ماه نخست سال ۲۰۲۶، پاکستان در مجموع ۴ هزار و ۵۷۴ مگاوات پنل خورشیدی وارد کرد، در حالی که این رقم در مدت مشابه سال ۲۰۲۵ به ۱۱ هزار و ۷۸۱ مگاوات میرسید؛ یعنی کاهش قابل توجه ۶۱ درصدی. ارزش این واردات نیز تقریباً با همین نسبت افت کرده و از ۱.۱۲ میلیارد دلار به ۵۱۴ میلیون دلار رسیده است که نشاندهنده کاهش ۵۴ درصدی است. با این حال، این ارقام به معنای کوچک شدن بازار انرژی خورشیدی نیست. تا پایان ماه مه ۲۰۲۶، مجموع واردات تجمعی پنلهای خورشیدی پاکستان از مرز ۵۵ هزار و ۷۰۰ مگاوات گذشته و همچنان هر ماه بر این ظرفیت افزوده میشود. بنابراین، آنچه کاهش یافته، سرعت رشد بازار است، نه اندازه آن. بازار همچنان در حال گسترش است، اما با آهنگی بهمراتب کندتر از سالهای گذشته.
چهار سال پیش، پاکستان هر وات پنل خورشیدی را با قیمتی کمتر از ۳۰ سنت وارد میکرد، اما امروز این رقم به حدود یکسوم کاهش یافته و به حدود ۱۰ تا ۱۲ سنت برای هر وات رسیده است. در واقع، قیمت ماژولهای خورشیدی از سال ۲۰۱۷ تاکنون بیش از ۷۰ درصد افت کرده و همین کاهش قیمت، یکی از مهمترین عوامل گسترش سریع انرژی خورشیدی در کشور بوده است.
با این حال، اکنون پنل خورشیدی به کالایی نسبتاً استاندارد و کمحاشیه تبدیل شده است. بنابراین، تکرار موج بیسابقه واردات سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ ــ زمانی که تنها در یک سال مالی بیش از ۱۴ هزار مگاوات پنل وارد کشور شد ــ دیگر چندان محتمل به نظر نمیرسد. دلیل اصلی نیز این است که قیمت پنلها به سطوحی نزدیک شده که تولیدکنندگان فضای چندانی برای کاهش بیشتر آن ندارند و در صورت افت بیشتر، ادامه تولید و صادرات برای آنها صرفه اقتصادی نخواهد داشت.
در نگاه نخست، کاهش واردات پنل ممکن است این تصور را ایجاد کند که تقاضا برای انرژی خورشیدی رو به اشباع است؛ یعنی بخش بزرگی از متقاضیان اولیه نیاز خود را تأمین کردهاند، بسیاری از پشتبامهای مناسب در شهرها به پنل مجهز شدهاند و فرصتهای آسان بازار تا حد زیادی مورد استفاده قرار گرفته است. اما اگر آمار واردات را دقیقتر بررسی کنیم، تصویر متفاوتی نمایان میشود. نشانه این تغییر را میتوان در رشد چشمگیر واردات باتریهای لیتیوم-یون مشاهده کرد. ارزش واردات این باتریها از تنها ۴۲ میلیون دلار در سال مالی ۲۰۲۳ به ۲۸۰ میلیون دلار در سال مالی ۲۰۲۶ افزایش یافته است. نکته قابل توجهتر اینکه تنها در سهماهه چهارم سال مالی ۲۰۲۶، نیمی از کل واردات باتری همان سال انجام شده است؛ موضوعی که نشان میدهد بازار ذخیرهسازی انرژی به سرعت در حال رونق گرفتن است و تمرکز بازار بهتدریج از صرف نصب پنلهای خورشیدی به سمت توسعه سامانههای ذخیرهسازی انرژی در حال حرکت است.
همینجا است که داستان واقعی آغاز میشود. مرحله نخست توسعه بازار انرژی خورشیدی در پاکستان، بر افزایش سریع ظرفیت نصب متمرکز بود؛ یعنی نصب هرچه بیشتر پنلهای خورشیدی با کمترین هزینه ممکن تا مصرفکنندگان بتوانند از افزایش مداوم تعرفههای برق، بهویژه در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، در امان بمانند. اما اکنون این مرحله بهتدریج به پایان خود نزدیک شده است. بخش عمده متقاضیانی که نصب سامانه خورشیدی برایشان از نظر اقتصادی توجیه داشت، تاکنون این کار را انجام دادهاند و در نتیجه، رشد بازار دیگر مانند گذشته پرشتاب نیست. اکنون بازار وارد مرحلهای جدید شده است؛ مرحلهای که در آن، اولویت دیگر صرفاً تولید برق نیست، بلکه ذخیرهسازی آن است. به عبارت دیگر، تمرکز از کاهش وابستگی به شبکه برق در ساعات روز، به سمت دستیابی به استقلال بیشتر از شبکه و حتی در برخی موارد، بینیازی کامل از آن تغییر کرده است.
آمارها نیز این تغییر را تأیید میکنند. تا پایان سال مالی ۲۰۲۵، مجموع واردات پنلهای خورشیدی پاکستان به حدود ۴۷ هزار و ۲۰۰ مگاوات رسیده بود، اما ظرفیت رسمی ثبتشده در قالب سامانههای «نتمترینگ» تنها ۶ هزار و ۴۸۵ مگاوات اعلام شد. این بدان معناست که دستکم ۸۶ درصد از پنلهای واردشده هرگز بهعنوان یک سامانه رسمی متصل به شبکه و دارای مجوز نتمترینگ ثبت نشدهاند. این اختلاف چشمگیر نشان میدهد که بخش بزرگی از پنلهای خورشیدی یا در سامانههای خارج از شبکه (Off-grid) مورد استفاده قرار گرفتهاند، یا بدون ثبت رسمی نصب شدهاند، یا برای مصارفی به کار رفتهاند که نیازی به اتصال و فروش برق به شبکه سراسری نداشتهاند.
البته بخشی از فاصله میان حجم پنلهای وارداتی و ظرفیت ثبتشده در سامانه نتمترینگ را میتوان با عواملی مانند موجودی انبارها یا تأخیر در نصب تجهیزات توضیح داد. اما بخش قابل توجهی از این اختلاف به سامانههایی مربوط میشود که اساساً قرار نبوده به شبکه برق متصل شوند؛ از جمله نیروگاههای خورشیدی خودتأمین در واحدهای تجاری و صنعتی، سامانههای هیبریدی مجهز به باتری و اینورتر، و تأسیسات خارج از شبکه در مناطقی که امکان استفاده از نتمترینگ وجود ندارد. رشد سریع واردات باتریهای لیتیوم-یون نیز نشان میدهد که سهم این نوع سامانهها نهتنها کاهش نیافته، بلکه بهطور پیوسته در حال افزایش است.
این نتیجهگیری بر پایه گمانهزنی نیست، بلکه از کنار هم قرار دادن دو روند آماری به دست میآید: از یک سو، سرعت رشد واردات پنلهای خورشیدی بهطور محسوسی کاهش یافته و از سوی دیگر، واردات باتریها با شتاب در حال افزایش است. چنین جابهجایی در ترکیب بازار، در بسیاری از صنایع نشانه بلوغ بازار است، نه افول آن.
داستان انرژی خورشیدی پاکستان در فاصله سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴، بیش از هر چیز حول محور دسترسی به برق ارزان از طریق نصب پنلهای خورشیدی میچرخید. اما آمارهای جدید نشان میدهد که این بازار اکنون وارد مرحلهای تازه و پختهتر شده است؛ مرحلهای که در آن، پرسش اصلی دیگر این نیست که چه کسی میتواند پنل خورشیدی نصب کند، بلکه این است که چه کسی میتواند برق تولیدشده را ذخیره و در زمان نیاز مصرف کند. رونق واردات پنل، برق ارزان در ساعات روز را برای بسیاری از مصرفکنندگان پاکستانی فراهم کرد، اما رشد پرشتاب واردات باتریها ــ هرچند هنوز از نظر ارزش بازار با پنلها قابل مقایسه نیست ــ نشان میدهد که رقابت و سرمایهگذاری آینده بر سر ذخیرهسازی انرژی و تأمین برق پس از غروب خورشید خواهد بود.
تحول دیگر افزایش سهم انرژی خورشیدی از تامین برق چاههای آب کشاورزی است. نتایج هفتمین سرشماری کشاورزی پاکستان در سال ۲۰۲۴ نشان میدهد که انرژی خورشیدی اکنون به مهمترین منبع تأمین برق چاههای آبیاری کشور تبدیل شده است. بر اساس آمار اداره آمار پاکستان (PBS)، از مجموع ۱.۸۳ میلیون چاه آبیاری، بیش از ۹۱۲ هزار حلقه چاه با انرژی خورشیدی کار میکنند؛ رقمیکه از تعداد چاههای دیزلی (حدود ۵۱۴ هزار حلقه) و برقی متصل به شبکه (حدود ۳۹۶ هزار حلقه) بیشتر است. این تحول بیانگر استقبال گسترده کشاورزان از سامانههای خورشیدی در سالهای اخیر است؛ روندی که عمدتاً به دلیل افزایش هزینه سوخت و برق و همزمان کاهش قابل توجه قیمت پنلهای خورشیدی شکل گرفته است. از نظر استانی نیز، پنجاب با اختلاف بیشترین سهم را در استفاده از چاههای خورشیدی دارد و انرژی خورشیدی در سند نیز به منبع اصلی تأمین برق چاهها تبدیل شده است. در مقابل، بلوچستان همچنان وابستگی زیادی به چاههای دیزلی دارد و استفاده از سامانههای خورشیدی در این استان هنوز محدود است.
این تحول میتواند وابستگی بخش کشاورزی پاکستان به سوختهای فسیلی و واردات انرژی را کاهش دهد، اما در عین حال نگرانیهایی را نیز درباره برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی ایجاد کرده است؛ زیرا کاهش هزینه تأمین انرژی، محدودیت اقتصادی پمپاژ آب را تا حد زیادی از میان برده و ممکن است به افزایش مصرف آب در برخی مناطق منجر شود.
- Pakistan’s solar revolution: phase-two in full swing, https://www.brecorder.com/news/40429166/pakistans-solar-revolution-phase-two-in-full-swing
-Solar power now runs half of Pakistan's 1.83m tubewells, https://mettisglobal.news/Solar-power-now-runs-half-of-Pakistans-183m-tubewells-61713
- Net metering reforms and grid challenges amid Pakistan’s solar rise, https://ieefa.org/resources/net-metering-reforms-and-grid-challenges-amid-pakistans-solar-rise