وضعیت تامین انرژی در اندونزی

اندونزی به عنوان بزرگ‌ترین اقتصاد جنوب شرق آسیا، علی رغم دارا بودن منابع عظیمی چون نیکل، زغال‌سنگ و روغن نخل، به شدت به فرآورده‌های نفتی وارداتی وابسته است. تکیه محض بر بازارهای نفت غرب آسیا، اقتصاد اندونزی را در برابر نوسانات ژئوپلیتیکی آسیب پذیر می‌سازد. برای اجتناب از این امر، دولت طرح‌هایی در راستای تامین امنیت انرژی به اجرا در آورده و یا برای اجرا در آینده تصویب نموده است. این گزارش به بررسی ساختار سبد انرژی، ناترازی‌ سوخت و طرح های دولت اندونزی برای رفع وابستگی نفتی و چالش‌های اجرای این طرح‌ها می‌پردازد.

ترکیب سبد انرژی اندونزی

ترکیب سبد انرژی اندونزی حاکی از وابستگی این کشور به سوخت‌های فسیلی است. بر این اساس زغال‌سنگ با سهم 43 درصد منبع اصلی و ارزان‌قیمت تولید برق، نفت خام و فرآورده‌های نفتی با سهم 31 درصد شریان اصلی بخش ترابری و حمل و نقل، گاز طبیعی با  سهم 16 درصد تأمین‌کننده مصارف صنایع سنگین، پتروشیمی‌ها و برخی نیروگاه‌ها و در نهایت انرژی‌های تجدیدپذیر شامل خورشیدی، بادی، زیست توده، زمین‌گرمایی و هیدروالکتریک 13 درصد سبد انرژی اندونزی را تشکیل می دهند. وابستگی شدید به سوخت  فسیلی که حدود 90 درصد سبد انرژی این کشور را در بر می‌گیرد، اندونزی را در برابر شوک‌های جهانی عرضه ناشی از بحران‌های بین‌المللی آسیب‌پذیر ساخته و انگیزه اصلی جاکارتا برای بازطراحی زنجیره تأمین سوخت به شمار می‌رود.

ناترازی در بخش سوخت

فاصله زیادی میان عرضه داخلی و تقاضا در بخش فرآورده‌های نفتی اندونزی وجود دارد. آمار ناترازی‌ها در بخش‌های کلیدی سوخت به شرح زیر است:

• ناترازی نفت خام و بنزین: تقاضای روزانه اندونزی برای نفت و فرآورده‌های آن به بیش از 1.1 میلیون بشکه در روز رسیده است، در حالی که تولید نفت خام داخلی به دلیل فرسودگی چاه‌ها به حدود 600 هزار بشکه در روز کاهش یافته است. این ناترازی 500 هزار بشکه‌ای در روز، کشور را مجبور به واردات سالانه میلیاردها دلار بنزین و نفت خام کرده است.
• ناترازی گاز مایع (LPG): که عمدتا در بخش خانگی وجود دارد. تقاضای سالانه ال‌پی‌جی در اندونزی حدود 8.5 میلیون تن است، اما ظرفیت تولید پالایشگاه‌های داخلی تنها 2.1 میلیون تن برآورد می‌شود. یعنی اندونزی با ناترازی سالانه 6.4 میلیون تنی (وابستگی 75 درصدی به واردات) مواجه است.
• ناترازی گاز طبیعی: اگرچه اندونزی صادرکننده گاز مایع(LNG) است، اما به دلیل عدم توسعه شبکه لوله‌کشی داخلی، جزیره پرجمعیت جاوه با کمبود گاز برای صنایع مواجه است و بخش عمده گاز استخراج‌شده به دلیل وجود مشکلات لجستیکی صادر می‌شود.

تاثیر امنیت منطقه غرب آسیا بر ناترازی انرژی در اندونزی

بیش از 70 درصد از ال‌پی‌جی وارداتی اندونزی از کشورهای حوزه خلیج فارس (به‌ویژه عربستان سعودی و امارات) تأمین می‌شود و بخش مهمی از فرآورده‌های نفتی وارداتی این کشور نیز از مسیرهای دریایی غرب آسیا عبور می‌کند. در صورت وقوع درگیری در منطقه غرب آسیا و انسداد تنگه هرمز، این ناترازی‌ها بلافاصله خود را در زندگی مردم اندونزی نشان خواهد داد و موجب اختلال بخش پخت‌وپز خانگی میلیون‌ها خانوار و قطع زنجیره تأمین بنزین یارانه‌ای (Pertalite) با اکتان 90 (که 75 درصد سهم بازار بنزین کشور را تشکیل می‌دهد) خواهد شد و در نتیجه احتمال قحطی سوخت در جایگاه‌ها، تورم شدید و ناآرامی‌های اجتماعی افزایش خواهد یافت.

راهکارهای دولت برای تنوع‌بخشی به تامین سوخت

دولت اندونزی برای کاهش وابستگی انرژی به غرب آسیا، دیپلماسی انرژی را در قالب دو توافق با ایالات متحده و روسیه و انجام مذاکره با کشورهای آمریکای لاتین و غرب آفریقا آغاز کرده است:

1. توافق راهبردی 15 میلیارد دلاری با ایالات متحده

اندونزی اخیرا توافق‌نامه‌ای دوجانبه با دولت آمریکا به امضا رسانده است که بر اساس آن جاکارتا متعهد شده تا سقف 15 میلیارد دلار در سال انرژی از آمریکا خریداری کند. این اقدام با هدف کاهش تعرفه صادرات کالاهای اندونزی به آمریکا (از 32 به 19 درصد) و هم‌زمان ایمن‌سازی سبد سوخت انجام شده است. این تعهد سالانه شامل خرید 4.5 میلیارد دلار نفت خام، 3 میلیارد دلار ال‌پی‌جی و 7 میلیارد دلار بنزین تصفیه‌شده است که سهم آمریکا در تأمین ال‌پی‌جی اندونزی را به حدود 70 درصد خواهد رساند. همچنین دولت اندونزی در حال تدوین فرمانی است تا به شرکت‌های آمریکایی اجازه دهد سوخت را مستقیماً به شرکت ملی پرتامینا بفروشند. هم‌زمان، پرتامینا با شرکت هالیبرتون آمریکا قرارداد مدیریت و احیای چاه‌های نفت داخلی را امضا نموده است.

در راستای اجرای این توافقنامه، شرکت ملی پخش و مدیریت انرژی اندونزی (Pertamina Patra Niaga)  در اواسط ماه ژوئیه 2026 یک محموله کلان به حجم 45.9 هزار تن متریک گاز مایع (LPG) را به طور مستقیم از منطقهFreeport  در ایالت تگزاس آمریکا بارگیری و وارد اندونزی نمود. مقامات پرتامینا اعلام کردند که این اقدام بخشی از راهبرد فعال اندونزی برای متنوع‌سازی مبادی تأمین انرژی و کاهش وابستگی به مسیرهای سنتی است تا علی رغم تشدید تنش‌ها و نا امنی خطوط کشتیرانی در غرب آسیا، زنجیره تأمین سوخت خانگی و صنعتی اندونزی بدون وقفه به فعالیت خود ادامه دهد. (Jakarta Globe, 2026)

2. قرارداد بلندمدت 150 میلیون بشکه‌ای با روسیه

در پی سفر آقای پرابوو سوبیانتو رئیس‌جمهور اندونزی به مسکو، جاکارتا رسماً قرارداد خرید 150 میلیون بشکه نفت خام از روسیه را به صورت مرحله‌ای امضا نمود تا از نفت ارزان‌قیمت و تخفیف‌دار روسیه برای استفاده در یارانه‌های سوخت داخلی استفاده کند. برای محافظت از شرکت ملی نفت اندونزی در برابر تحریم‌های غربی علیه روسیه، دولت بر اساس یک فرمان رسمی، فرآیند واردات نفت روسیه را به آژانس دولتی لمیگاس (Lemigas) واگذار کرده است. این قرارداد توسط لمیگاس امضا شد و اولین محموله بزرگ نفت خام روسیه (حدود 770 هزار بشکه) از بندر کوزمینو با موفقیت بارگیری و در بندر بالیک‌پاپان اندونزی تخلیه شده است.

3. مذارکره با بلوک‌های مکمل انرژی در آمریکای لاتین و غرب آفریقا

علاوه بر قراردادهای فوق الذکر با آمریکا و روسیه، پرتامینا در حال پیشبرد مذاکرات بلندمدت با شرکت پتروبراس برزیل (نفت گرید شیرین و سازگار با پالایشگاه‌های داخلی) و شرکت‌های ملی نفت نیجریه و آنگولا با فرمول تهاتر محصولات کشاورزی و خدمات فنی است تا سبد وارداتی خود را از تک‌منبعی و وابستگی به غرب آسیا خارج کند.

سایر اقدامات عملیاتی دولت برای کاهش وابستگی به نفت

دولت اندونزی برای مهار داخلی ناترازی‌های سوخت، مجموعه اقدامات زیر را اجرا نموده است:

• اجرایی شدن طرح گازوئیل ترکیبی B50: اندونزی با تولید سالانه بیش از 46 میلیون تن روغن نخل خام، بزرگترین تولیدکننده جهان است. دولت با اجباری کردن طرح B50، عملاً ناترازی بخش دیزل را به صفر رسانده و واردات گازوئیل فسیلی را متوقف کرده است. (Cabinet Secretariat, 2026)
• تنوع‌بخشی خوراک در پالایشگاه بالیک‌پاپان (Balikpapan): شرکت پرتامینا با سرمایه‌گذاری 7.4 میلیارد دلاری، ظرفیت این پالایشگاه را به 360 هزار بشکه در روز رسانده است تا بتواند به جای نفت غرب آسیا، گستره وسیعی از نفت‌های خام وارداتی جدید را تصفیه کند. (Pertamina, 2025)
• بومی‌سازی زنجیره باتری با اتکا به نیکل: با ممنوعیت صادرات نیکل خام (اندونزی دارنده 22 درصد ذخایر نیکل جهان است)، 15 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری خارجی جذب نموده تا حمل و نقل در کشور با استفاده از خودروهای برقی توسعه یابد. (IEEFA, 2026)
• طرح آزمایشی استفاده از اجاق‌های القایی: برای حل ناترازی ال‌پی‌جی، پروژه جایگزینی کپسول گاز با اجاق برقی القایی با مصرف کمتر نسبت به اجاق های الکتریکی معمولی در فاز اول برای 300 هزار خانوار اجرا شده است. (MEMR, 2025)
• استفاده از سوخت پایه روغن نخل در هوانوردی: استفاده از سوخت پایدار هوانوردی با استفاده از روغن نخل در پروازهای تجاری با موفقیت آغاز شده است. (Ministry of Transportation, 2026)

طرح‌های آینده دولت

دولت اندونزی برای سالهای 2030 تا 2060، طرح های ذیل را در حوزه امنیت انرژی تصویب نموده است:

• 1. تامین 5 درصدی سوخت پایدار هوانوردی (SAF) تا سال 2030
• پیرو هدف گذاری وزارت حمل و نقل برای تجاری‌سازی سوخت پایدار هوانوردی (SAF)، شرکت پرتامینا در حال سرمایه‌گذاری در واحدهای هیدروپروسس (HEFA) در پالایشگاهها می‌باشد تا بتواند روغن نخل تصفیه‌شده و روغن‌های پسماند آشپزی را به سوخت جت 100 درصد استاندارد تبدیل کند و فرودگاه جاکارتا را نیز جهت پذیرش قوانین بین‌المللی مربوط آماده سازد. (Ministry of Transportation, 2026)
• 2. طرح جایگزینی سالانه 2 میلیون موتورسیکلت بنزینی با برقی
• دولت با اعطای مشوق‌های مالی مستقیم (یارانه 7 میلیون روپیه‌ای برای هر دستگاه موتورسیکلت برقی)، قصد دارد با خروج موتورهای بنزینی از چرخه فعالیت، ناترازی بنزین را تا سال 2030 حدود 20 درصد کاهش دهد (IEEFA, 2026)
• 3. پروژه اَبَرشبکه 25 میلیارد دلاری Nusantara Supergrid
• ساختار شبکه برق اندونزی در حال حاضر کاملاً جزیره‌ای و مجزا است. جزیره پرجمعیت و صنعتی جاوه دارای بالاترین تقاضای برق و کمترین پتانسیل انرژی تجدیدپذیر است، در حالی که جزایر سوماترا و کالیمانتان مازاد تولید انرژی دارند اما به مصرف‌کنندگان سایر جزایر متصل نیستند. در پروژه Nusantara Supergrid با احداث کابل‌های دریایی ولتاژ بالای جریان مستقیم (HVDC) شبکه برق یکپارچه شده و نیاز به دیزل‌ژنراتورهای نفتی در جزایر کوچک‌ از بین خواهد رفت. (IEA, 2022)
• 4. برنامه 20 میلیارد دلاری موسوم به JETP برای توقف استفاده از زغال‌سنگ
• موافقتنامه گذار انرژی عادلانه (JETP) با همکاری شرکت های آمریکایی و ژاپنی (که در جریان نشست سران گروه 20 در سال 2022 در اندونزی امضا شد) بزرگترین سرمایه‌گذاری بین‌المللی برای کربن‌زدایی از یک کشور در حال توسعه است. نیروگاه‌های زغال‌سنگ اندونزی در حال حاضر بیش از 60 درصد برق کشور را تأمین می‌کنند. منابع JETP قرار است صرف توقف فعالیت این نیروگاه‌ها پیش از موعد مقرر شود. در فاز بعدی (افق 2040)، این طرح روی تولید تجاری هیدروژن سبز و بکارگیری انرژی هسته‌ای کم‌ظرفیت (SMR) با هدف بی نیازی صنایع سنگین مانند فولاد و سیمان از سوخت‌های فسیلی تمرکز خواهد داشت. (Digilib ITB, 2024)

5. 5. برنامه احداث 100 گیگاوات نیروگاه خورشیدی (PLTS) تا سال 2028: این برنامه در راستای طرح 10 ساله تامین نیاز شرکت برق دولتی اندونزی (PLN) می‌باشد که بر اساس آن قرار است حدود 76 درصد از ظرفیت‌های جدید نیروگاهی کشور تا سال 2034 از منابع تجدیدپذیر تامین شود. (Antara News, 2026)

چالش‌های پیش روی اندونزی در اجرای طرح های آتی تامین انرژی

افزایش سهم ترکیب بیودیزل به 50 درصد (B50) نیازمند اختصاص سالانه حدود 15 میلیون تن روغن نخل خام است در حالی که مطابق آمار انجمن تولید کنندگان روغن نخل اندونزی (GAPKI)  میزان تولید این محصول در سال 2025 حدود 52 میلیون تن ثبت شده است. این امر می‌تواند منجر به بحران عرضه، کمیاب شدن و افزایش شدید قیمت روغن سرخ‌کردنی در بازار داخلی شود (مشابه بحرانی که در سال 2022 رخ داد و دولت ناچار به ممنوعیت موقت صادرات شد). از سوی دیگر برای تأمین هم‌زمان نیاز غذایی و سوختی، نیاز به زمین‌های زراعی جدید است. این موضوع از هم اکنون زمینه ساز از بین بردن جنگل‌های بارانی در مجمع‌الجزایر سوماترا و پاپوآ شده است که مستقیماً با تعهدات بین‌المللی اندونزی در توافقنامه اقلیمی‌پاریس برای توقف جنگل‌زدایی در تناقض خواهد بود.

شبکه تولید برق در اندونزی به زغالسنگ وابسته است و بخش اعظم آن با سوزاندن زغال‌سنگ ارزان داخلی تأمین می‌شود. بنابر این صرف تولید و فروش خودروهای برقی به معنای کاهش واقعی گازهای گلخانه‌ای نیست، زیرا آلودگی تنها از بخشی به بخش دیگر منتقل خواهد شد. همچنین احداث خطوط کابل زیردریایی جریان برق به دلیل قرار گرفتن اندونزی روی حلقه آتشفشانی اقیانوس آرام، با خطر وقوع زلزله‌های زیردریایی و فعالیت‌های آتشفشانی مواجه است و این امر سرمایه‌گذاران بخش خصوصی را برای ورود به این پروژه دچار تردید می نماید.

Antara News, (2026). Indonesia Accelerates 100GW Solar Energy Development. https://en.antaranews.com/news/422101/indonesia-accelerates-100-gw-solar-energy-development

Cabinet Secretariat of the Republic of Indonesia, (2026). Regulations on the implementation of the B50 biodiesel mandate. Indonesian Government Regulation Network. https://setkab.go.id

Digilib ITB, (2024). Vision for Indonesia’s 2050 power generation: Scenarios of hydrogen integration, nuclear energy prospects, and coal phase-out. Bandung Institute of Technology. https://digilib.itb.ac.id

Institute for Energy Economics and Financial Analysis, (2026). Driving the transition: Indonesia's integrated EV ecosystem and fuel subsidy rationalization. IEEFA Energy Policy Studies. https://ieefa.org

International Energy Agency, (2022). Indonesia energy transition outlook. IEA Publications. https://www.iea.org/reports/indonesia-energy-sector-roadmap-to-net-zero-emissions

Jakarta Globe, (2026).  Pertamina Receives LPG Cargo from the US Equivalent to 15.2 Million 3-Kg Cylinders. https://jakartaglobe.id/business/pertamina-receives-lpg-cargo-from-the-us-equivalent-to-152-million-3kg-cylinders

Ministry of Energy and Mineral Resources, (2025). Indonesia’s national energy security roadmap post-2025 crisis. https://www.esdm.go.id

Ministry of Transportation of the Republic of Indonesia, (2026). Operational directives for sustainable aviation fuel (SAF) implementation at international hubs. Civil Aviation Press. https://dephub.go.id

Pertamina, (2025). Sustainability report 2024: Securing energy, fostering green innovation.  https://www.pertamina.com/en/investor-relations/sustainability-report