صندوق دولتی نفت جمهوری آذربایجان (SOFAZ)

صندوق دولتی نفت جمهوری آذربایجان، موسوم به SOFAZ مهم‌ترین نهاد مدیریت ثروت نفت و گاز جمهوری آذربایجان است. صندوق در سال ۱۹۹۹ ایجاد شد و فلسفه اصلی آن این است که درآمدهای حاصل از منابع هیدروکربنی کشور، به‌جای مصرف کامل در دوره جاری، به ثروت مالی بلندمدت تبدیل شود و بخشی از آن نیز برای تأمین هزینه‌های توسعه‌ای و بودجه‌ای کشور مورد استفاده قرار گیرد.

SOFAZ  از نظر حقوقی یک نهاد خارج از بودجه و دارای شخصیت حقوقی مستقل است. مدیریت اجرایی آن توسط مدیرعامل انجام می‌شود و فعالیت‌های آن تحت نظارت هیئت نظارت، رئیس‌جمهوری و نهادهای حسابرسی قرار دارد. بودجه سالانه صندوق نیز در چارچوب سازوکارهای قانونی تصویب می‌شود. فلسفه رسمی صندوق بر سه محور استوار است:

1. حفظ ثروت نفت و گاز برای نسل‌های آینده؛
2. استفاده از بخشی از درآمدهای نفتی برای توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور؛
3. کاهش آسیب‌پذیری اقتصاد و بودجه در برابر نوسانات درآمدهای نفت و گاز.

در عمل،SOFAZ  را باید هم‌زمان یک صندوق پس‌انداز نسل‌های آینده، یک صندوق تثبیت مالی و یک منبع مهم تأمین مالی دولت و پروژه‌های راهبردی آذربایجان دانست.

 اندازه صندوق و وضعیت مالی آن

در پایان سال ۲۰۲۵، دارایی‌های SOFAZ به ۷۳.۵۴۱ میلیارد دلار رسید. این رقم در ابتدای سال ۲۰۲۵ حدود ۶۰.۰۳۱ میلیارد دلار بود. بنابراین دارایی‌های صندوق در طول سال حدود ۱۳.۵۱ میلیارد دلار یا ۲۲.۵ درصد افزایش یافت. این رشد در شرایطی اتفاق افتاد که صندوق طی سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۴.۴ میلیارد منات[1] به بودجه دولت انتقال داد. در پایان ژوئن ۲۰۲۶، دارایی صندوق به: ۷۲.۵۹۶ میلیارد دلار رسید. بنابراین در نیمه اول ۲۰۲۶، با وجود درآمدهای قابل توجه، افزایش ارزش برخی دارایی‌ها و ادامه سرمایه‌گذاری‌ها، موجودی صندوق تقریباً ۹۴۵ میلیون دلار کاهش یافت. این کاهش را نباید الزاماً به معنای زیان سرمایه‌گذاری دانست. زیرا صندوق در همین دوره مبالغ قابل توجهی به بودجه دولت انتقال داده و هم‌زمان ترکیب دارایی‌های خود را تغییر داده است. بیش از 36 درصد دارایی‌های صندوق را طلا تشکیل می دهد و نوسان قیمت طلا نیز یکی دیگر از دلایل کاهش ارزش صندوق در ماه‌های اخیر بوده است.

پول چگونه وارد SOFAZ می‌شود؟

منابع درآمدی صندوق بسیار متنوع‌تر از فروش نفت است. طبق مقررات رسمی، مهم‌ترین منابع عبارت‌اند از: فروش سهم دولت از نفت و گاز، پاداش‌های قراردادهای نفت و گاز، درآمدهای ترانزیت نفت و گاز، سود سهام پروژه‌های نفت و گاز و سود حاصل از سرمایه‌گذاری دارایی‌های صندوق. در نظام قراردادهای Production Sharing Agreement – PSA، دولت آذربایجان سهم مشخصی از تولید هیدروکربنها دریافت می‌کند. سهم دولت پس از کسر هزینه‌های مجاز تولید و سایر هزینه‌های قراردادی، در اختیار ساختار دولتی قرار گرفته و بخش مربوط به SOFAZ به صندوق منتقل می‌شود.

در سال ۲۰۲۵ در آمد کل SOFAZ برابر با ۳۷.۵۹۴ میلیارد منات بود. اما نکته مهم این است که همه این رقم پول نقد حاصل از نفت و گاز نبود. از این رقم: ۱۷.۱۶۰ میلیارد منات درآمد بودجه‌ای بود و ۲۰.۴۳۴ میلیارد منات درآمد خارج از بودجه بود که عمدتاً ناشی از تغییر ارزش ارزها و طلا بود. بنابراین بیش از نیمی از افزایش درآمد ثبت‌شده صندوق در سال ۲۰۲۵ ناشی از تغییر ارزش دارایی‌ها بود، نه ورود مستقیم پول نقد از فروش نفت.  همچنین درآمد SOFAZ از قراردادهای نفت و گاز در سال ۲۰۲۵ معادل ۱۰.۲۶۶ میلیارد منات بود. از این رقم :

• فروش نفت و گاز: ۹.۴۹۷ میلیارد منات
• پاداش‌ها و درآمدهای ترانزیتی: ۷۶۵.۷ میلیون منات
• حق استفاده از محدوده‌های قراردادی: ۳.۶ میلیون منات

درآمد صندوق از ACG[2]  حدود ۸.۲۹۳ میلیارد منات و از شاه دنیز حدود ۹۵۸.۸ میلیون منات بود. بنابراین در سال ۲۰۲۵ هنوز ACG منبع اصلی ورود درآمد نفتی به SOFAZ بوده است.

همان طور که ذکر شد در پایان سه‌ماهه اول ۲۰۲۶، دارایی SOFAZ حدود ۷۳.۵ میلیارد دلار بود. Fitch  این رقم را معادل حدود ۹۳.۲ درصد GDP سالانه پیش‌بینی‌شده آذربایجان برآورد کرده است. بنابراین اندازه SOFAZ  در مقایسه با اقتصاد آذربایجان بسیار بزرگ است. به همین دلیل، وضعیت صندوق مستقیماً با:

• نرخ ارز
• بودجه دولت
• اعتبار مالی کشور
• ذخایر ارزی
• توانایی دولت برای تأمین مالی پروژه‌ها، ارتباط دارد.

مصارف صندوق SOFAZ

هزینه‌کرد SOFAZ را می‌توان به چهار گروه اصلی تقسیم کرد:

الف) انتقال به بودجه دولت

ب) تأمین مالی پروژه‌های ملی و راهبردی

ج) سرمایه‌گذاری مالی

د) هزینه‌های عملیاتی صندوق

 انتقال پول به بودجه دولت

مهم‌ترین مصرف منابعSOFAZ، انتقال به بودجه عمومی جمهوری آذربایجان است. در سال ۲۰۲۵  معادل ۱۴.۴۸۱ میلیارد منات از SOFAZ به بودجه دولت منتقل شد. این رقم تقریباً معادل ۹۹ درصد کل هزینه‌های بودجه‌ای SOFAZ در سال ۲۰۲۵ بود. در نتیجه، در سال‌های اخیر SOFAZ عملاً به یکی از ستون‌های اصلی تأمین مالی بودجه آذربایجان تبدیل شده است. طبق آمار رسمی تجمعی صندوق، تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶ مجموع انتقال‌های SOFAZ به بودجه دولت به حدود ۱۷۶.۸ میلیارد منات رسیده است. این عدد نشان می‌دهد که SOFAZ  صرفاً یک صندوق ذخیره ارزی نیست، بلکه طی بیش از دو دهه به یکی از منابع اصلی تأمین مالی دولت تبدیل شده است.

هزینه‌های پروژه‌ای در سال‌های اخیر

در سال ۲۰۲۵، برخلاف دوره‌های گذشته، هزینه‌های پروژه‌ای SOFAZ بسیار محدود بود. در کل سال ۲۰۲۵ حدود ۱۰۵.۵ میلیون منات برای پروژه‌های جاری هزینه شد. از این رقم:

• ۱۸.۶ میلیون منات برای برنامه افزایش رقابت‌پذیری آموزش عالی؛
• ۸۶.۹ میلیون منات برای برنامه آموزش جوانان آذربایجانی در دانشگاه‌های معتبر خارجی

 پروژه‌های مهم داخلی و ملی که SOFAZ تأمین مالی کرده است

در دو دهه گذشته، SOFAZ پروژه‌های بسیار بزرگی را در داخل آذربایجان و همچنین پروژه‌های مرتبط با زیرساخت‌های منطقه‌ای تأمین مالی کرده است. مجموعه رسمی‌پروژه‌های صندوق شامل موارد زیر است:

• بهبود وضعیت اجتماعی آوارگان و پناهندگان داخلی

این یکی از نخستین و بزرگ‌ترین پروژه‌های SOFAZ بود. مجموع هزینه ثبت‌شده حدود ۲.۷ میلیارد منات بوده است.

• خط لوله نفت باکو–تفلیس–جیحان ([3]BTC)

یکی از مهم‌ترین پروژه‌های استراتژیک تأمین‌شده توسط SOFAZ، خط لوله BTC بود. صندوق سهم جمهوری آذربایجان در این پروژه را تأمین مالی کرد. هزینه ثبت‌شده حدود ۲۹۷.۹ میلیون منات است.

• خط انتقال آب اوغوز–قبالا–باکو

SOFAZ برای ساخت خط انتقال آب از مناطق اوغوز و قبالا به باکو نیز منابع اختصاص داد. هزینه نهایی ثبت‌شده حدود ۷۷۹.۶ میلیون منات است.

• راه‌آهن باکو–تفلیس–قارص

SOFAZ  همچنین در ساخت راه‌آهن Baku–Tbilisi–Kars سرمایه‌گذاری کرد. مبلغ ثبت‌شده حدود ۷۴۸.۶ میلیون منات است.

• پالایشگاه STAR در ترکیه

یکی از مهم‌ترین سرمایه‌گذاری‌های خارجی/منطقه‌ای SOFAZ، مشارکت در ساخت پالایشگاه STAR Refinery در ترکیه بود. میزان تأمین مالی ثبت‌شده حدود ۱.۶۶۳ میلیارد منات است.

• کریدور گاز جنوبی

SOFAZ  یکی از منابع اصلی تأمین مالی سهم دولتی آذربایجان در Southern Gas Corridor بود. مبلغ ثبت‌شده حدود ۱.۵۳۰ میلیارد منات است.

• سرمایه شرکت سرمایه‌گذاری آذربایجان

SOFAZ برای تشکیل سرمایه شرکت Azerbaijan Investment Company نیز منابع اختصاص داد. مبلغ ثبت‌شده حدود ۹۰ میلیون منات است. هدف این اقدام ایجاد یک ابزار سرمایه‌گذاری برای توسعه بخش غیرنفتی اقتصاد آذربایجان بود.

در حال حاضر بخش عمده ثروت SOFAZ دیگر در پروژه‌های عمرانی داخلی قرار ندارد. این پول عمدتاً در بازارهای مالی بین‌المللی سرمایه‌گذاری می‌شود. ساختار سرمایه‌گذاری شامل چهار طبقه اصلی درآمد ثابت و بازار پول، سهام، دارایی‌های واقعی شامل املاک و زیرساخت و طلا است. طبق سیاست سرمایه‌گذاری در سال ۲۰۲۶:

• درآمد ثابت: حداقل ۳۰ درصد
• سهام: حداکثر ۲۵ درصد
• دارایی‌های واقعی: حداکثر ۱۰ درصد
• طلا: حداکثر ۳۵ درصد.

ارزش هدف‌گذاری‌شده سبد سرمایه‌گذاری برای ۲۰۲۶ نیز حدود ۶۴.۸ میلیارد دلار است.

در سال‌های اخیر SOFAZ به سمت سرمایه‌گذاری در حوزه زیرساخت‌های خارجی نیز حرکت کرده است. نمونه مهم ایتالیا می‌باشد. در ژوئن ۲۰۲۶، مدیرعامل SOFAZ اعلام کرد ارزش کل سرمایه‌گذاری صندوق در ایتالیا به حدود ۳ میلیارد دلار رسیده است. این سرمایه‌گذاری‌ها عمدتاً در زیرساخت‌های حمل‌ونقل، انرژی و سایر دارایی‌های زیربنایی انجام شده و SOFAZ اعلام کرده قصد دارد این دارایی‌ها را در افق بلندمدت نگهداری کند. ایتالیا چهارمین مقصد بزرگ سرمایه‌گذاری جهانی SOFAZ است.

SOFAZ  در سال‌های اخیر همچنین توجه بیشتری به کشورهای خلیج فارس نشان داده است. یکی از نمونه‌های جدید PAL Cooling Holding  در امارات است. در ژانویه ۲۰۲۶، SOFAZ  همراه با Arab Energy Fund و CVC DIF در ساختار سرمایه‌گذاری مربوط به خرید ۵۰ درصد PAL Cooling Holding مشارکت کرد. PAL دومین اپراتور بزرگ سرمایش منطقه‌ای در امارات است و بیش از ۴۵ هزار مشتری دارد.

علاوه بر موارد فوق در آوریل ۲۰۲۶، SOFAZ  همراه با China Investment Corporation و Indonesia Investment Authority پلتفرم سرمایه‌گذاری Galaxy Orientis را ایجاد کرد. این پلتفرم یک ساختار سرمایه‌گذاری خصوصی با تمرکز بر فرصت‌های بلندمدت میان چین و منطقه ASEAN است. اولین مرحله تأمین سرمایه آن حدود ۵۲۰ میلیون دلار بود و هدف نهایی آن ۱ میلیارد دلار اعلام شده است. این اقدام نشان می‌دهد SOFAZ در حال حرکت به سمت سرمایه‌گذاری مشترک با سایر صندوق‌های ثروت ملی است.

درصد و گستره سرمایه گذاری‌های سوفاز تا اول آوریل ۲۰۲۶ به ترتیب زیر است:

• اروپا: ۲۵.۹ درصد
• آمریکای شمالی: ۲۶.۵ درصد
• آسیا: ۸ درصد
• خاورمیانه: ۱.۴ درصد
• استرالیا و نیوزیلند: ۰.۹ درصد
• آمریکای لاتین: ۰.۱ درصد
• سازمان‌های مالی بین‌المللی: ۱.۶ درصد
• طلا: ۳۵.۶ درصد

 

[1] هر 1.7 منات معادل یک دلار است.

[2] Azəri-Çıraq-Günəşli

[3] Baku–Tbilisi–Ceyhan