گزارش جامع وضعیت گردشگری جمهوری آذربایجان: وضعیت موجود، برنامه دولتی توسعه گردشگری ۲۰۳۰–۲۰۲۶ و چشم‌انداز آینده

گردشگری در جمهوری آذربایجان طی یک دهه گذشته از یک فعالیت خدماتی نسبتاً محدود به یکی از محورهای مهم سیاست تنوع‌بخشی اقتصادی کشور تبدیل شده است. این تحول همزمان با توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، افزایش ظرفیت هتل‌ها، توسعه گردشگری باکو، گسترش پروازهای بین‌المللی، بازاریابی خارجی و تلاش برای توسعه مقاصد منطقه‌ای صورت گرفته است. با این حال، مسیر توسعه گردشگری آذربایجان خطی نبوده است.

این کشور در سال ۲۰۱۹ به رکورد تاریخی حدود ۳.۲ میلیون ورود خارجی رسید، سپس همه‌گیری کرونا ضربه شدیدی به بازار وارد کرد و پس از بازیابی، گردشگری در سال ۲۰۲۴ به حدود ۲.۶۳ میلیون ورود خارجی رسید، اما در سال ۲۰۲۵ دوباره با کاهش ۲.۱ درصدی مواجه شد. در چنین شرایطی، تصویب "برنامه دولتی توسعه گردشگری جمهوری آذربایجان برای سال‌های ۲۰۳۰–۲۰۲۶ در ۲۰ اوت ۲۰۲۶ را باید نقطه عطف مهمی در سیاست گردشگری کشور دانست. این نخستین برنامه دولتی جامع و مرحله‌بندی‌شده در این مقیاس است که پس از دوره‌ای که سیاست گردشگری عمدتاً در چارچوب نقشه‌های راه و اسناد راهبردی دنبال می‌شد، یک برنامه اجرایی پنج‌ساله مشخص را در برابر دولت قرار می‌دهد.

 

بخش اول ـ شرح وضعیت گردشگری جمهوری آذربایجان

ساختار گردشگری آذربایجان را می‌توان بر پنج پایه اصلی تعریف کرد:

1. باکو به‌عنوان قطب اصلی گردشگری کشور
2. بازارهای کشورهای همسایه و پساشوروی، به‌ویژه روسیه و ترکیه
3. رشد بازارهای جدید آسیایی و خاورمیانه‌ای
4. گردشگری طبیعت، کوهستان، زمستانی و سلامت در مناطق خارج از باکو
5. تلاش دولت برای تبدیل گردشگری به یکی از موتورهای اقتصاد غیرنفتی.

مزیت اصلی آذربایجان، ترکیب نسبتاً کم‌نظیری از موقعیت جغرافیایی، دسترسی هوایی، میراث فرهنگی، طبیعت متنوع، ساحل خزر، مناطق کوهستانی، مراکز سلامت و آب‌درمانی، غذا و فرهنگ محلی است. اما مشکل اصلی این است که گردشگری آذربایجان هنوز بیش از اندازه به باکو وابسته است و بنا به اشاره بانک جهانی در سال ۲۰۲۶ توسعه مقاصد منطقه‌ای باید به یکی از محورهای اصلی سیاست گردشگری تبدیل شود.

سال ۲۰۱۸؛ نقطه مهم پیش از دوره جدید

در سال ۲۰۱۸ آذربایجان ۲٬۸۴۹٬۵۹۲ ورود خارجی ثبت کرد. از این تعداد، ۲٬۶۰۵٬۳۱۵ نفر، معادل ۹۱.۴ درصد، با هدف گردشگری وارد کشور شده بودند. بازار گردشگری در آن زمان به‌شدت منطقه‌ای بود:

بنابراین ساختار بازار در ۲۰۱۸ کاملاً متفاوت از امروز بود. روسیه به‌تنهایی حدود ۳۰ درصد  گردشگران را تشکیل می‌داد و گرجستان نیز سهم بسیار بزرگی داشت. ترکیه و ایران در رتبه‌های بعدی قرار داشتند. از منظر حمل‌ونقل نیز در آن سال، از ۲.۶ میلیون گردشگر، حدود ۱.۰۷ میلیون نفر از طریق هوا و ۱.۵ میلیون نفر از مسیر زمینی وارد شده بودند. این موضوع اهمیت بالای گردشگری کشورهای همسایه و سفرهای زمینی را نشان می‌دهد.

ترکیب انگیزه سفر در ۲۰۱۸

از مجموع ۲.۶۰۵ میلیون گردشگر:

• حدود ۷۸۷ هزار نفر با هدف تجاری؛
• حدود ۱.۰۴۲ میلیون نفر برای تفریح و استراحت؛
• حدود ۶۵۲ هزار نفر برای دیدار اقوام و دوستان؛
• حدود ۶۳ هزار نفر برای درمان؛
• حدود ۱۵ هزار نفر برای زیارت؛
• حدود ۶.۸ هزار نفر برای خرید؛
• حدود ۳۴ هزار نفر برای ترانزیت[1]

وارد آذربایجان شدند. این آمار نشان می‌دهد گردشگری آذربایجان حتی در سال ۲۰۱۸ نیز فقط «گردشگری تفریحی» نبود و ارتباطات تجاری، خانوادگی و منطقه‌ای سهم بسیار بزرگی داشت.

 سال ۲۰۲۵؛ گردشگری پس از کرونا

در سال ۲۰۲۵ آذربایجان ۲٬۵۷۰٬۲۱۲ خارجی و فرد بدون تابعیت از ۱۸۹ کشور دریافت کرد. این رقم ۲.۱ درصد کمتر از سال ۲۰۲۴ بود. اما نکته مهم‌تر این است که از این تعداد، ۱٬۸۰۴٬۷۵۴ نفر با هدف گردشگری وارد کشور شده بودند. یعنی حدود ۷۰.۲ درصد کل ورودها. در نتیجه، اگر صرفاً تعداد کل ورودها را با ۲۰۱۸ مقایسه کنیم، کاهش حدود ۹.۸ درصدی دیده می‌شود. اما اگر «ورود با هدف گردشگری» را مقایسه کنیم، کاهش حدود ۳۰.۷ درصد است. این تفاوت بسیار مهم است. بخشی از ورودهای خارجی به آذربایجان، به‌خصوص از کشورهای همسایه، ماهیت غیرگردشگری دارد. بازارهای اصلی عبارت بودند از:

این ترکیب یک تحول اساسی را نشان می‌دهد. در فاصله ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۵، وابستگی به بازارهای سنتی کاهش نسبی پیدا کرده و هند، عربستان، پاکستان، چین، رژیم صهیونیستی و آسیای مرکزی اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند. با این حال، دو بازار روسیه و ترکیه همچنان بیش از ۴۱ درصد کل ورود خارجی را به خود اختصاص می‌دهند. بنابراین بازار آذربایجان هنوز از نظر جغرافیایی متنوع نشده است. بانک جهانی نیز در ژوئیه ۲۰۲۶ هشدار داد که سه تا چهار بازار اصلی حدود ۶۶ درصد ورود گردشگران خارجی را تشکیل می‌دهند و این تمرکز، ریسک ساختاری برای صنعت ایجاد می‌کند.

یکی از جالب‌ترین نکات در بررسی دوره ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۵ این است که تعداد ورودها کاهش یافته، اما ظرفیت و درآمد صنعت به‌شدت افزایش یافته است. بر اساس سالنامه رسمی «Tourism in Azerbaijan»:[2]

بنابراین طی این دوره، تعداد شب‌اقامت در هتل‌ها بیش از دو برابر شده و درآمد هتل‌ها نیز بیش از سه برابر شده است. این موضوع نشان می‌دهد که صنعت گردشگری آذربایجان از نظر زیرساخت، ظرفیت اقامتی و درآمدزایی عمیق‌تر شده است. حتی اگر تعداد گردشگران خارجی هنوز به رکورد ۲۰۱۹ بازنگشته باشد. از سوی دیگر، گردشگران خارجی در سال ۲۰۲۵ حدود ۳.۲۵۸ میلیارد منات در کشور هزینه کردند. بزرگ‌ترین بخش هزینه‌ها مربوط به تفریح و گردشگری بود. به‌طور متوسط، با تقسیم هزینه کل بر تعداد گردشگران دارای هدف گردشگری، هزینه سرانه تقریبی حدود ۱٬۸۰۵ منات به دست می‌آید. این مسئله نشان می‌دهد سیاست گردشگری آینده فقط نباید بر «تعداد گردشگران» تمرکز کند، بلکه باید بر مدت اقامت، هزینه سرانه و ارزش اقتصادی هر گردشگر نیز متمرکز باشد.

وضعیت ۲۰۲۶؛ شش ماه نخست

در شش ماه نخست ۲۰۲۶، حدود ۱٬۰۹۱٬۸۶۵ ورود خارجی به آذربایجان ثبت شد. یعنی حدود ۱۰.۳ درصد کمتر از مدت مشابه سال قبل. ساختار بازار در این شش ماه نشان می دهد، اروپا در حال رشد است، اما برخی بازارهای خاورمیانه و جنوب آسیا افت کرده‌اند. ورود از کشورهای عضو اتحادیه اروپا حدود ۹.۳ درصد افزایش یافت و به حدود ۵۴.۴ هزار نفر رسید. ورود از کشورهای CIS نیز ۱.۸ درصد رشد داشت. در مقابل، ورود از بازار موسوم به کشورهای خلیج فارس ۳۱.۴ درصد کاهش یافت. از نظر شیوه ورود نیز ۷۱.۱ درصد از مسیر هوایی، ۲۷.۵ درصد از راه زمینی و ریلی و ۱.۴ درصد از مسیر دریایی وارد شدند.

 

بخش دوم ـ برنامه دولتی توسعه گردشگری جمهوری آذربایجان۲۰۳۰–۲۰۲۶

در ۲۰ اوت ۲۰۲۶، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان «برنامه دولتی توسعه گردشگری جمهوری آذربایجان برای سال‌های ۲۰۳۰–۲۰۲۶ را رسماً تصویب کرد. هدف اعلام‌شده در فرمان، ارائه محصولات گردشگری رقابتی، بهبود مدیریت و تنظیم‌گری، توسعه گردشگری در مناطق، و ایجاد برندینگ و بازاریابی مؤثر است. این سند از این جهت اهمیت دارد که دولت آذربایجان برای نخستین بار یک برنامه جامع، چندساله و اجرایی برای کل صنعت گردشگری تعریف کرده است. پیش از آن سیاست گردشگری عمدتاً بر پایه نقشه‌های راه و اسناد راهبردی بخش‌های مختلف دنبال می‌شد.

هدف کلان برنامه

یکی از مهم‌ترین اهداف اعلام‌شده در فرآیند تدوین برنامه، افزایش تعداد گردشگران به حدود ۵ تا ۶ میلیون نفر در میان‌مدت است. این هدف البته در زمان ارائه پیش‌نویس از سوی آژانس دولتی گردشگری اعلام شده بود و در متن سند مستقیم به این عدد اشاره نشده است. در صورت تحقق این هدف، آذربایجان باید تعداد گردشگران خود را نسبت به سطح ۲۰۲۵ تقریباً دو برابر کند. بنابراین برنامه ۲۰۳۰–۲۰۲۶ را نمی‌توان صرفاً برنامه «بهبود گردشگری» دانست، بلکه هدف آن افزایش مقیاس صنعت گردشگری است.

افزایش دسترسی بین‌المللی

یکی از مهم‌ترین بخش‌های برنامه، موضوع حمل‌ونقل هوایی است. برنامه نیز بر موارد زیر تأکید دارد:

• آزادسازی بیشتر استفاده از فضای هوایی
• افزایش تعداد شرکت‌های هواپیمایی بین‌المللی
• توسعه پروازهای مستقیم
• تقویت اتصال آذربایجان به بازارهای هدف
• کاهش موانع دسترسی گردشگران
• افزایش دسترسی حمل‌ونقلی به مراکز گردشگری منطقه‌ای

این بخش در واقع یکی از کلیدی‌ترین اجزای برنامه است، زیرا دولت آذربایجان به این نتیجه رسیده که بدون افزایش ظرفیت و تنوع ارتباطات هوایی، رسیدن به هدف ۵ تا ۶ میلیون گردشگر بسیار دشوار خواهد بود فرمان ریاست‌جمهوری نیز وزارت توسعه دیجیتال و حمل‌ونقل را مکلف کرده است ظرف سه ماه پیشنهادهای خود را درباره افزایش نقش حمل‌ونقل هوایی در توسعه گردشگری ارائه کند.

سیاست ویزا

یکی از ابزارهای اصلی افزایش تقاضا، گسترش رژیم‌های بدون ویزا و تسهیل ورود است. این موضوع به‌خصوص برای بازارهای هدف آسیایی و خاورمیانه‌ای اهمیت دارد. در مرحله تدوین برنامه، آژانس دولتی گردشگری هفت بازار را به‌عنوان بازارهای اولویت‌دار معرفی کرد:

1. ترکیه
2. ایران
3. عربستان سعودی
4. قزاقستان
5. آلمان
6. چین
7. پاکستان

این فهرست نشان می‌دهد سیاست جدید صرفاً بر روسیه و کشورهای همسایه متکی نیست و تلاش دارد بازارهای اروپا، آسیای مرکزی، شرق آسیا و جنوب آسیا را نیز وارد سبد اصلی گردشگری کند. آذربایجان سعی دارد تا رژیم ویزا را به صورت یکجانبه یا متقابل با 32 کشور بردارد.

انتقال گردشگری از «باکو» به «باکو + مناطق»

یکی از مهم‌ترین تغییرات برنامه، تأکید بر توسعه منطقه‌ای است. مشکل کنونی این است که بخش بزرگی از فعالیت گردشگری در باکو متمرکز شده است. بانک جهانی نیز در سال ۲۰۲۶ دقیقاً همین موضوع را یکی از چالش‌های اصلی صنعت دانسته و توصیه کرده آذربایجان از مدل «پایتخت‌محور» به مدل چندمقصدی حرکت کند. در برنامه جدید، افزایش دسترسی حمل‌ونقلی به مراکز گردشگری منطقه‌ای اهمیت ویژه‌ای دارد. این رویکرد می‌تواند مناطقی مانند: قبا، قوسار، شکی، قبله، لنکران ، نخجوان،مناطق کوهستانی، مناطق آزادشده، سواحل دریای خزر و آستارا را بیشتر وارد زنجیره گردشگری بین‌المللی کند.

تنوع‌بخشی محصولات گردشگری

برنامه جدید می‌خواهد وابستگی گردشگری آذربایجان به گردشگری شهری و تفریحی را کاهش دهد. محورهای اصلی محصولی عبارت‌اند از:

• گردشگری غذایی
• گردشگری سلامت
• گردشگری زمستانی
• گردشگری اکولوژیک
• گردشگری ساحلی

این مجموعه نشان می‌دهد که هدف دولت، تبدیل گردشگری از یک محصول نسبتاً محدود به سبدی از محصولات چهار فصل است.

توسعه مناطق تفریحی و سرمایه‌گذاری

برنامه افزایش سرمایه‌گذاری در مناطق گردشگری و تفریحی را دنبال می‌کند. این بخش شامل:

• توسعه زیرساخت‌های گردشگری
• ایجاد مناطق جدید گردشگری و تفریحی
• افزایش ظرفیت اقامت
• جذب سرمایه خصوصی
• حمایت از پروژه‌های گردشگری
• ایجاد مشوق‌های سرمایه‌گذاری
• توسعه کسب‌وکارهای کوچک و متوسط

فرمان ریاست‌جمهوری نیز دولت را موظف کرده است ظرف سه ماه سازوکار ارائه سند مشوق سرمایه‌گذاری برای پروژه‌های گردشگری را اصلاح و با ویژگی‌های این بخش سازگار کند.

حمایت از بنگاه‌های کوچک و محلی

یکی از نکات قابل توجه برنامه این است که فقط به هتل‌های بزرگ و سرمایه‌گذاری‌های کلان توجه نمی‌کند.

برنامه حمایت از micro and small businesses را نیز دربرمی‌گیرد. این سیاست از نظر توسعه منطقه‌ای اهمیت زیادی دارد، زیرا در بسیاری از مناطق گردشگری آذربایجان، بازیگران اصلی می‌توانند عبارت باشند از:

• اقامتگاه‌های کوچک؛
• خانه‌های بوم‌گردی؛
• رستوران‌های محلی؛
• راهنمایان گردشگری؛
• شرکت‌های تور؛
• تولیدکنندگان صنایع دستی؛
• ارائه‌دهندگان خدمات طبیعت‌گردی؛
• کسب‌وکارهای خانوادگی.

در نتیجه، برنامه می‌تواند گردشگری را به ابزار توسعه اقتصادی مناطق روستایی و کمتر توسعه‌یافته تبدیل کند. جالب آنکه در روز تصویب سند گردشگری ۲۰۳۰–۲۰۲۶، سند دیگری نیز توسط رئیس جمهور آذربایجان در خصوص توسعه کسب و کارهای کوچک و متوسط امضا شد.

 نظام اطلاعات گردشگری

از مهم‌ترین بخش‌های برنامه، ایجاد نظام اطلاعات گردشگری[3] است. هدف این نظام را می‌توان در چند سطح دید:

• جمع‌آوری داده‌های گردشگران؛
• تحلیل بازارهای هدف؛
• شناخت رفتار گردشگر؛
• ثبت تأسیسات گردشگری؛
• بهبود تصمیم‌گیری دولت؛
• ایجاد بانک اطلاعاتی صنعت؛
• پشتیبانی از بازاریابی؛
• ارزیابی عملکرد سیاست‌ها.

این بخش در صورت اجرای درست می‌تواند یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های نهادی صنعت گردشگری آذربایجان باشد.

اصلاح حکمرانی و قانون‌گذاری

یکی از مهم‌ترین بخش‌های فرمان اجرایی برنامه، اصلاح قانون گردشگری است. دولت مکلف شده است ظرف شش ماه بر اساس پیشنهادهای آژانس دولتی گردشگری، پیشنهاد اصلاح قانون «گردشگری» را به رئیس‌جمهور ارائه کند. این موضوع نشان می‌دهد دولت صرفاً به اجرای پروژه‌های عمرانی یا تبلیغاتی اکتفا نکرده و قصد دارد چارچوب حقوقی و نهادی صنعت را نیز اصلاح کند.

 

بخش سوم ـ چشم‌انداز آینده

مهم‌ترین نقطه قوت آذربایجان

مهم‌ترین مزیت آذربایجان این است که کشور از نظر «زیرساخت پایه» از بسیاری از رقبای منطقه‌ای عقب نیست. باکو دارای: هتل‌های بین‌المللی، فرودگاه بین‌المللی، رستوران‌های متنوع، زیرساخت شهری نسبتا مناسب، مراکز خرید، زیرساخت برگزاری رویداد، میراث تاریخی و دسترسی به دریای خزر است. در مناطق نیز ظرفیت‌های کوهستانی، طبیعی، فرهنگی و سلامت وجود دارد. بنابراین مسئله اصلی آذربایجان کمبود «جاذبه» نیست؛ بلکه تبدیل جاذبه به محصول گردشگری قابل فروش و قابل دسترس است.

 مهم‌ترین ضعف: تمرکز جغرافیایی

مهم‌ترین مشکل ساختاری، تمرکز گردشگری در باکو است. اگر گردشگر وارد باکو شود، چند روز در پایتخت بماند و بدون رفتن به مناطق دیگر کشور خارج شود، بخش بزرگی از ارزش اقتصادی بالقوه سفر از دست می‌رود. بنابراین موفقیت برنامه ۲۰۲۶–۲۰۳۰ تا حد زیادی به این بستگی دارد که آیا دولت می‌تواند مدل: باکو توریسم را به: آذربایجان توریسم تبدیل کند یا خیر.

دومین مشکل: وابستگی به چند بازار

روسیه و ترکیه همچنان ستون اصلی بازار گردشگری آذربایجان هستند. این مسئله هم مزیت است و هم خطر. مزیت، زیرا این بازارها نزدیک، بزرگ و دارای دسترسی حمل‌ونقلی مناسب هستند. خطر، زیرا هرگونه تغییر در وضعیت اقتصادی روسیه، روابط سیاسی، ارزش پول، محدودیت‌های سفر، پروازها، وضعیت امنیتی می‌تواند مستقیماً بر تعداد گردشگران اثر بگذارد. به همین دلیل تلاش برنامه برای توسعه چین، آلمان، پاکستان، عربستان، قزاقستان و ایران از نظر راهبردی کاملاً منطقی است.

 سومین مشکل: فاصله با رکورد ۲۰۱۹

با وجود رشد چشمگیر زیرساخت‌ها، آذربایجان هنوز به سطح تاریخی سال ۲۰۱۹ بازنگشته است. در سال ۲۰۱۹ حدود ۳.۲ میلیون گردشگر خارجی وارد کشور شدند. در سال ۲۰۲۵ این رقم حدود ۲.۵۷ میلیون بود. بنابراین برنامه جدید باید دو شکاف را همزمان پر کند: شکاف اول: بازگشت به سطح ۲۰۱۹. شکاف دوم: حرکت از ۳.۲ میلیون به ۵–۶ میلیون. به همین دلیل برنامه ۲۰۲۶–۲۰۳۰ بسیار بلندپروازانه است.

فرصت بزرگ: گردشگری چهار فصل

یکی از نقاط قوت برنامه ۲۰۲۶–۲۰۳۰ همین است. آذربایجان می‌تواند سبد گردشگری خود را چنین تقسیم کند:

 

این مدل می‌تواند مشکل فصلی بودن تقاضا را کاهش دهد. آذربایجان ظرفیت‌های ویژه‌ای در حوزه سلامت و آب‌درمانی دارد. مقاصدی مانند نفتلان و مراکز آب‌درمانی می‌توانند به‌خصوص برای بازارهای روسیه، کشورهای CIS، ترکیه و خاورمیانه توسعه پیدا کنند. گردشگری سلامت مزیت دیگری نیز دارد: معمولاً گردشگر سلامت مدت اقامت طولانی‌تر و هزینه سرانه بالاتری نسبت به گردشگر کوتاه‌مدت دارد. بنابراین توسعه این بخش با هدف افزایش «ارزش هر گردشگر» کاملاً هماهنگ است.

[1] https://www.stat.gov.az/source/tourism/en/bul/Inbound-outbound_tourism%282018%29.pdf

[2] https://stat.gov.az/menu/6/statistical_yearbooks/source/tourism_2025.pdf?utm_source=chatgpt.com 

[3] Tourism Information System