عملکرد بخش معادن استخراجی پاکستان در سال مالی ۲۰۲۶

براساس گزارش منتشره توسط وزارت دارایی پاکستان، بخش معدن و استخراج در سال مالی ۲۰۲۶ رشد متوسط ۰.۴ درصدی را ثبت کرد، در حالی که در سال مالی قبل ۳.۷ درصد کاهش یافته بود. این نخستین رشد مثبت این بخش پس از چهار سال متوالی کاهش محسوب می‌شود؛ آخرین بار در سال مالی ۲۰۲۱ رشد مثبت در بخش معدن ثبت شده بود. این بهبود نشان‌دهنده احیای تدریجی فعالیت‌های معدنی در شرایط تثبیت نسبی اقتصاد و افزایش تقاضای صنعتی است.

عملکرد تولید مواد معدنی اصلی در سال مالی ۲۰۲۶ متفاوت بود. بیشترین رشد در تولید منیزیت با ۱۶۴.۸ درصد، نمک سنگی با ۱۰۹.۹ درصد، گچ با ۶۷.۰ درصد، سنگ آهن با ۴۱.۵ درصد، اخرا با ۳۱.۷ درصد، سنگ آهک با ۲۵.۱ درصد و زغال‌سنگ با ۶.۵ درصد ثبت شد. در مقابل، تولید گوگرد ۶۸.۰ درصد کاهش یافت و پس از آن کرومیت با ۵۱.۳ درصد، سنگ صابون با ۲۴.۷ درصد، باریت با ۲۰.۷ درصد، گاز طبیعی با ۳.۷ درصد و نفت خام با ۰.۶ درصد کاهش قرار داشتند. این عملکرد متفاوت نشان‌دهنده روندهای گوناگون در بخش‌های مختلف معدنی، هم‌زمان با بهبود تدریجی فعالیت‌های کلی استخراج است.

دولت بر تسریع توسعه بخش معدن و استخراج از طریق اصلاحات سیاستی، تقویت نهادهای مرتبط و افزایش ارزش افزوده در بخش‌های کلیدی معدنی تمرکز دارد. در چارچوب تسهیل سرمایه‌گذاری شورای تسهیل سرمایه‌گذاری ویژه (SIFC)، معدن و مواد معدنی به‌عنوان یکی از بخش‌های راهبردی برای جذب سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی، بهبود هماهنگی‌های نظارتی و آزادسازی ظرفیت‌های معدنی کشور در مقیاس بزرگ، در اولویت قرار گرفته‌اند.

طی دوره ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۶، تلاش‌ها برای ارزش‌افزایی و نوسازی در بخش سنگ‌های قیمتی و سنگ‌های تزئینی از طریق اقدامات شرکت توسعه سنگ‌های قیمتی و جواهرات پاکستان (PGJDC) و شرکت توسعه سنگ پاکستان (PASDEC) تقویت شد. در حوزه سنگ‌های قیمتی، یک کمیته عالی‌رتبه توصیه‌های خود را برای تدوین سیاست ملی سنگ‌های قیمتی نهایی کرد و این سیاست در ژانویه ۲۰۲۶ به‌صورت اصولی به تصویب رسید. این سیاست شامل ایجاد سازمان توسعه سنگ‌های قیمتی و جواهرات، سازوکارهای صدور گواهی و ضمانت، صندوق نوآوری، پلتفرم تجارت الکترونیکی و مراکز اختصاصی سنگ‌های قیمتی در گلگت-بلتستان و آزاد جامو و کشمیر است. PGJDC همچنین خدمات آموزشی و درجه‌بندی سنگ‌های قیمتی را در مرکز خود در لاهور احیا کرد و از این طریق به توسعه مهارت‌ها و افزایش ارزش افزوده کمک کرده است.

در بخش سنگ مرمر و گرانیت، PASDEC طی دوره ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۶ به ترویج استخراج مکانیزه و توسعه صنعتی ادامه داد. این شرکت از طریق طرح‌های تأمین ماشین‌آلات با یارانه، تجهیزات مکانیزه استخراج را برای بیش از ۲۵ معدن فراهم کرد و معادن مکانیزه نمونه را نیز برای نمایش فناوری‌ها و روش‌های نوین استخراج توسعه داد. این اقدامات به افزایش بهره‌وری، کاهش ضایعات، افزایش تولید بلوک‌های مربعی با کیفیت صادراتی و ترویج استفاده از روش‌های مکانیزه در معادن کمک کرده است. علاوه بر این، شهر مرمر ریسالپور با ۸۲ کارخانه فعال و ۴۸ کارخانه در حال توسعه، همچنان به حمایت از صنعتی‌شدن، ایجاد اشتغال و توسعه منطقه‌ای در مناطق کمترتوسعه‌یافته کمک می‌کند.

هر استان دارای اداره یا نهاد تخصصی مسئول معادن و مواد معدنی است که وظیفه نظارت بر اکتشاف و ترویج سرمایه‌گذاری در منابع معدنی آن استان را بر عهده دارد. این نهادها نقش مهمی در بهره‌برداری از ظرفیت‌های معدنی استان‌ها ایفا می‌کنند و بر استفاده کارآمد و پایدار از این منابع نظارت دارند. در سال‌های اخیر نیز تلاش‌هایی در سراسر استان‌ها برای استفاده از روش‌های علمی در اکتشاف و بهره‌برداری از منابع معدنی صورت گرفته است. مهم‌ترین اقدامات انجام‌شده طی دوره ژوئیه تا مارس سال مالی ۲۰۲۶ در ادامه آمده است.

الف) ابتکارات عمده پنجاب

در سال مالی ۲۰۲۶، توجه ویژه‌ای به توسعه و ترویج نمک صورتی، که به دلیل کیفیت خود در بازارهای جهانی شناخته شده است، صورت گرفت. در این دوره ۴۱ بلوک برای استخراج نمک سنگی شناسایی شد و حراج بلوک‌های خالی نیز ۴۷۰ میلیون روپیه درآمد برای خزانه عمومی ایجاد کرد. علاوه بر این، طرح توسعه سالانه (ADP) برای سال مالی ۲۰۲۶-۲۰۲۷، با قابلیت تمدید تا سال ۲۰۳۳، تحت عنوان «طرح تأمین مالی ارزش افزوده وزیر ارشد پنجاب برای نمک صورتی» با هزینه ۱٬۵۴۰ میلیون روپیه معرفی شد. هدف این طرح تسهیل ارزش‌افزایی در بخش نمک سنگی و ارتقای صنعت نمک محلی برای تولید محصولات با کیفیت صادراتی است. در چارچوب این طرح، تسهیلات کم‌بهره تا سقف ۵۰ میلیون روپیه با نرخ بهره صفر درصد برای شرکت‌های موجود و جدید در نظر گرفته شده است.

کابینه ایالتی طرح ایجاد منطقه فرآوری مواد معدنی در قائدآباد، شهرستان خوشاب، را تصویب کرده است. هدف این طرح، تسریع صنعتی‌شدن، ارتقای کنترل کیفیت محصولات نمک سنگی و جذب سرمایه‌گذاری خارجی از طریق توسعه فعالیت‌های معدنی و فرآوری است.

اداره معادن و مواد معدنی پنجاب، بانک پنجاب را برای دریافت وجوه مربوط به مناقصه‌ها به کار گرفته است تا از طریق پرداخت‌های الکترونیکی، مشارکت پیشنهاددهندگان و سرمایه‌گذاران بالقوه تسهیل شود. از این پس متقاضیان می‌توانند بدون مراجعه حضوری به ادارات، پس از ثبت‌نام در سامانه حراج الکترونیکی، در مناقصه‌ها شرکت کنند.

همچنین، برای تسهیل امور دارندگان امتیازات و مجوزهای معدنی، دو خدمت جدید با همکاری هیئت فناوری اطلاعات پنجاب در پورتال e-Biz دولت راه‌اندازی شده است: صدور گواهی تسویه عوارض مربوط به امتیازات معدنی و ارائه درخواست آنلاین برای تمدید اجاره معادن. این خدمات، فرآیند تسویه عوارض و تمدید امتیازات معدنی را سریع‌تر و آسان‌تر خواهد کرد.

طرح‌های ADP

اداره معادن و مواد معدنی پنجاب طرح‌های زیر را در چارچوب ADP در حال اجرا دارد:

• ساخت سامانه جمع‌آوری آب شور (Catch Water) در منطقه سرگودها؛
• تأمین فناوری پهپاد برای نقشه‌برداری؛
• خودکارسازی و یکپارچه‌سازی سامانه‌های موجود اداره مدیرکل در یک پلتفرم متمرکز؛
• اجرای ابتکارات «پاک و سبز» در دفاتر میدانی اداره معادن و مواد معدنی پنجاب در خوشاب، میانوالی، سرگودها و چکوال؛
• استفاده از پهپاد برای نظارت و نقشه‌برداری با هدف مدیریت کارآمد معادن در مناطق غنی از مواد معدنی پنجاب؛
• ارائه خدمات مشاوره‌ای برای بررسی و ارزیابی بیشتر پنج بلوک طلای آبرفتی در منطقه اتک، از مرحله طبقه‌بندی اولیه تا طبقه‌بندی دقیق‌تر، همراه با تعیین ذخیره و طراحی طرح استخراج؛
• اجرای طرح تأمین مالی ارزش افزوده وزیر ارشد پنجاب برای نمک صورتی.

ب) ابتکارات عمده سند

دولت سند به‌منظور توسعه پایدار بخش معدن، از طریق طرح‌های در حال اجرا و پیشنهادی، بر تقویت ظرفیت نهادی، گسترش نقشه‌برداری و توسعه فعالیت‌های اکتشافی تمرکز کرده است.

طرح اول: تقویت و نوسازی اداره معادن و توسعه مواد معدنی

• ایجاد آزمایشگاه آزمایش مواد معدنی؛
• خرید تجهیزات زمین‌شناسی و آزمایشگاهی برای فعالیت‌های اکتشافی؛
• خرید وسایل نقلیه برای نظارت میدانی و استفاده افسران.

طرح دوم: مطالعه مشخصات مواد معدنی شناسایی‌شده برای برآورد ذخایر در سند

این مطالعه با هدف تعیین کمیت و کیفیت ذخایر معدنی موجود و شناسایی مواد معدنی جدید در استان انجام می‌شود. داده‌ها و اطلاعات حاصل از مطالعه می‌تواند زمینه جذب سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی را فراهم کند و در اختیار سرمایه‌گذاران بخش عمومی و خصوصی قرار گیرد. همچنین، انتشار نقشه‌ها و گزارش‌های مربوط به منابع معدنی شناسایی‌شده سند می‌تواند فعالیت‌های بخش دولتی و خصوصی را در این حوزه توسعه دهد. این مطالعه همچنین ظرفیت افزایش درآمد از استخراج، بازاریابی و دریافت حق امتیاز مواد معدنی، ایجاد فرصت‌های اقتصادی و اشتغال برای جوامع محلی، افزایش ظرفیت بهره‌برداران کوچک معدنی و معرفی روش‌های نوین استخراج برای کاهش هدررفت منابع را بررسی خواهد کرد.

ج) ابتکارات عمده بلوچستان

پروژه اتوماسیون: قرارداد همکاری با شرکت مشترک Jazz Pakistan و CG World Technologies برای ارائه خدمات زیرساخت ابری، توافق‌نامه سطح خدمات (SLA)، مجوزهای مورد نیاز و آموزش با موفقیت اجرا شده است. استقرار این سامانه در دفتر مرکزی در حال انجام است تا دیجیتالی‌شدن عملیات اداره تضمین شود. این اداره همچنین دامنه اینترنتی مورد نیاز برای پورتال خود را خریداری کرده و انتظار می‌رود سامانه در ماه‌های آینده فعال شود. این ابتکار موجب تقویت مدیریت داده‌ها، افزایش شفافیت و بهبود تصمیم‌گیری از طریق دسترسی به اطلاعات به‌روز خواهد شد.

واحدهای آزمایش سیار: اداره توسعه معادن و مواد معدنی بلوچستان پروژه‌ای با عنوان «تأمین واحدهای آزمایش سیار» را برای اداره معادن و مواد معدنی بلوچستان در مناطق خضدار، هاب و چاغی، با هزینه برآوردی ۹۰ میلیون روپیه آغاز کرده است. در چارچوب این پروژه، سه واحد آزمایش سیار تهیه و در محل مستقر شده‌اند. این واحدها برای نمونه‌برداری و آزمایش مواد معدنی در محل مورد استفاده قرار می‌گیرند و به افزایش شفافیت در حمل‌ونقل مواد معدنی، تأیید کیفیت مواد معدنی در مبدأ و نظارت بر وسایل نقلیه حمل مواد معدنی کمک می‌کنند. در نتیجه، امکان کاهش نشت درآمدی و افزایش رعایت مقررات فراهم خواهد شد.

تکمیل مطالعه امکان‌سنجی پروژه سیاه‌دیک: شرکت معدنی کوه سلطان، یک سرمایه‌گذاری مشترک میان شرکت چینی MCC، شرکت منابع معدنی بلوچستان (BMRL) متعلق به دولت بلوچستان، شرکت معدنی ماری و شرکت معدنی سنجرانی، مطالعه امکان‌سنجی پروژه مس سیاه‌دیک را تکمیل کرده است. بر اساس این مطالعه، این پروژه ظرفیت تولید سالانه ۳۹۹.۳ هزار تن کنسانتره مس را خواهد داشت و عمر معدن بیش از ۲۷ سال برآورد شده است.

قانون بهداشت و ایمنی معادن بلوچستان ۲۰۲۶: دولت بلوچستان، با هماهنگی دولت فدرال، پیش‌نویس قانون جدید بهداشت و ایمنی معادن بلوچستان ۲۰۲۶ را نهایی کرده است. این قانون جایگزین قانون معادن سال ۱۹۲۳ خواهد شد و چارچوبی مدرن برای نظارت بر فعالیت‌های معدنی، ارتقای استانداردهای بهداشت و ایمنی شغلی و حفاظت از نیروی کار معدن ایجاد خواهد کرد و در نهایت به ایمن‌تر و پایدارتر شدن فعالیت‌های معدنی کمک می‌کند.

بررسی منابع جغرافیایی بلوچستان: پروژه بررسی منابع جغرافیایی بلوچستان به‌عنوان یکی از ابتکارات مهم برای شناسایی مناطق دارای ظرفیت معدنی در سراسر استان آغاز شده است. در مرحله نخست، دو بلوک برای بررسی دقیق و نقشه‌برداری زمین‌شناسی شناسایی شده‌اند. این پروژه به ارزیابی علمی منابع، جذب سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی مبتنی بر شواهد برای توسعه بخش معدن کمک خواهد کرد.

سازمان تسهیل سرمایه‌گذاری معدنی (MIFA): نخستین جلسه MIFA در ۲۲ آوریل ۲۰۲۶ برگزار شد. در این جلسه، بازنگری نرخ‌های حق امتیاز و سایر پارامترهای صدور مجوز با هدف بهبود فضای سرمایه‌گذاری در بخش معدن مورد بحث قرار گرفت. پیشنهادهای مطرح‌شده در دست بررسی است و در جلسات بعدی نهایی خواهد شد.

مجوزهای اکتشاف: شش سند مالکیت معدنی به نهادهای دولتی و خصوصی در مناطق مختلف بلوچستان، به‌ویژه واشوک، چاغی و قلعه سیف‌الله، برای انجام فعالیت‌های اکتشافی و معدنی اعطا شده است. انتظار می‌رود این توافق‌ها به توسعه بخش معدن، ایجاد فرصت‌های شغلی برای جوامع محلی و افزایش درآمد دولت بلوچستان کمک کنند.

د) ابتکارات عمده خیبر پختونخوا

۱۶ پست بازرسی مشترک در ۱۴ منطقه و در نقاط راهبردی ایجاد شده است. این پست‌ها به سامانه‌های نظارتی دیجیتال مجهز شده‌اند تا حمل‌ونقل مواد معدنی را رصد کنند، از گزارش‌دهی کمتر از میزان واقعی جلوگیری کنند و نظارت مؤثر بر فعالیت‌های معدنی را تضمین کنند.

همچنین، اقدامات نظارتی و اجرایی از طریق بازرسی‌های منظم و اجرای دقیق قوانین و مقررات معدن تشدید شده است. واحدهای میدانی به‌صورت ماهانه بازرسی‌هایی را برای اطمینان از رعایت قوانین و جلوگیری از فعالیت‌های غیرقانونی معدنی انجام می‌دهند.

در مجموع، این بخش طی دوره ژوئیه تا مارس ۲۰۲۶ مبلغ ۹٬۴۰۳.۱۹ میلیون روپیه درآمد ایجاد کرد که بیانگر بهبود مدیریت و عملکرد بخش است. همچنین، ۴٬۶۸۲ سند معدنی مطابق رویه‌های قانونی برای متقاضیان واجد شرایط صادر شد که نشان‌دهنده افزایش کارایی، شفافیت و تسهیل سرمایه‌گذاری در این بخش است.

از دیگر دستاوردهای مهم این دوره، حراج موفقیت‌آمیز بلوک D فسفات در منطقه ابوت‌آباد بود که بالاترین پیشنهاد آن به ۲.۷۵ میلیارد روپیه رسید. این نتیجه نشان‌دهنده اعتماد قابل توجه سرمایه‌گذاران و ظرفیت اقتصادی منابع معدنی استان است.