دیاسپورای پاکستان و نقش آنها در اقتصاد این کشور

پاکستان در سال‌های اخیر با چالش‌های اقتصادی و اجتماعی متعددی روبه‌رو بوده است. از یک سو، این کشور از جمعیت جوان و نیروی انسانی گسترده‌ای برخوردار است و هر سال شمار زیادی از جوانان وارد بازار کار می‌شوند؛ از سوی دیگر، ظرفیت اقتصاد داخلی برای ایجاد فرصت‌های شغلی متناسب با حجم نیروی کار موجود محدود است. این عدم توازن موجب شده است بخش قابل توجهی از نیروی کار، به‌ویژه جوانان، با محدودیت در دسترسی به فرصت‌های شغلی و درآمدی مناسب مواجه باشند.

بر اساس «سیاست ملی مهاجرت و رفاه ۲۰۲۶» وزارت امور پاکستانی‌های خارج از کشور و توسعه منابع انسانی، نیروی کار پاکستان از ۷۰ میلیون نفر فراتر رفته است. از همین رو، مهاجرت نیروی کار به خارج از کشور یکی از سازوکارهای اصلی جذب بخشی از این نیروی انسانی و تأمین معیشت میلیون‌ها خانواده پاکستانی محسوب می‌شود.

اشتغال پاکستانی‌ها در خارج از کشور، افزون بر تأمین درآمد برای خانواده‌ها، از منظر اقتصاد ملی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا درآمدهای حاصل از اشتغال آنان و انتقال این منابع به پاکستان، یکی از مهم‌ترین منابع ورود ارز به این کشور به شمار می‌رود.

شمار پاکستانی‌های مقیم خارج از کشور

بر اساس «سیاست ملی مهاجرت و رفاه ۲۰۲۶»، بیش از ۱۱ میلیون پاکستانی در نقاط مختلف جهان زندگی و کار می‌کنند. بیشترین تمرکز این جمعیت در کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس قرار دارد؛ این منطقه به‌تنهایی حدود ۵۱.۳۳ درصد از مجموع پاکستانی‌های مقیم خارج را در خود جای داده است. پس از کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، اروپا از دیگر مناطق اصلی استقرار پاکستانی‌هاست.

این جامعه بزرگ پاکستانی‌های خارج از کشور از طریق ارسال حواله‌های مالی، سرمایه‌گذاری، انتقال دانش و مشارکت اقتصادی، در توسعه کشور نقش ایفا می‌کند

  سهم خیبرپختونخوا در مهاجرت نیروی کار

خیبرپختونخوا یکی از مهم‌ترین مناطق تأمین‌کننده نیروی کار مهاجر پاکستان محسوب می‌شود. بر اساس آمار اداره مهاجرت و اشتغال خارج از کشور، از سال ۱۹۸۱ تا اوت ۲۰۲۵، مجموعاً ۳٬۵۷۵٬۹۵۴ نفر از این ایالت برای اشتغال در خارج از کشور ثبت شده‌اند؛ رقمی‌که حدود یک‌چهارم مجموع ۱۳٬۸۸۵٬۸۱۶ نفر ثبت‌شده در سراسر پاکستان طی همین دوره را تشکیل می‌دهد.

بر پایه همین آمار، در سال ۲۰۲۴ تعداد ۱۸۷٬۱۰۳ نفر از خیبرپختونخوا برای اشتغال در خارج از کشور ثبت شدند و در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۵ این رقم به ۱۲۸٬۵۹۰ نفر رسید.

آمار رسمی موجود درباره خیبرپختونخوا عمدتاً بر مبنای ثبت نیروی کار مهاجر است و نمی‌توان آن را معادل شمار دقیق تمامی ساکنان فعلی این ایالت در خارج از کشور دانست؛ با این حال، این ارقام جایگاه قابل توجه خیبرپختونخوا در روند مهاجرت نیروی کار پاکستان را به‌روشنی نشان می‌دهد.

مقاصد اصلی نیروی کار پاکستانی

بازارهای کار کشورهای حوزه خلیج فارس مهم‌ترین مقصد نیروی کار پاکستانی هستند. بر اساس داده‌های اداره مهاجرت و اشتغال خارج از کشور، در فاصله سال‌های ۱۹۷۱ تا ژانویه ۲۰۲۵، حدود ۵۱ درصد از پاکستانی‌های ثبت‌شده برای اشتغال خارجی به عربستان سعودی، حدود ۳۱ درصد به امارات متحده عربی و حدود ۸ درصد به عمان اعزام شده‌اند.

این تمرکز نشان می‌دهد بازار کار کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، به‌ویژه عربستان سعودی و امارات متحده عربی، همچنان مهم‌ترین مقصد نیروی کار پاکستانی است. دلیل اصلی این گرایش، سهولت نسبی دریافت روادید و فرصت‌های بیشتر برای نیروی کار با سطح تحصیلات پایین‌تر در این کشورهاست. وزارت امور پاکستانی‌های خارج از کشور بر توسعه مسیرهای قانونی و منظم مهاجرت نیروی کار به این کشورها تأکید کرده است.

مقایسه میان ایالت‌ها و شهرها

پنجاب از نظر جمعیت بزرگ‌ترین ایالت پاکستان است و به همین نسبت، بیشترین شمار مهاجران کاری کشور را نیز به خود اختصاص می‌دهد. از سال ۱۹۷۱ تا پایان سال ۲۰۲۲، در سطح ایالت‌ها، ۶٬۰۷۶٬۹۲۷ نفر از پنجاب، ۳٬۶۲۷٬۵۱۵ نفر از خیبرپختونخوا، ۱٬۱۰۸٬۹۸۱ نفر از سند، ۱۲۶٬۶۹۰ نفر از بلوچستان، ۷۳٬۲۴۷ نفر از آزاد جامو و کشمیر و ۲۶٬۴۷۵ نفر از سایر مناطق برای اشتغال به خارج از کشور اعزام شده‌اند.

در ۱۱ ماه نخست سال ۲۰۲۲ (ژانویه تا نوامبر)، ۴۲۴٬۶۷۹ نفر از پنجاب، ۲۴۴٬۵۹۹ نفر از خیبرپختونخوا، ۵۴٬۴۳۷ نفر از سند، ۲۷٬۰۵۰ نفر از آزاد کشمیر، ۷٬۳۷۲ نفر از بلوچستان، ۵٬۹۳۴ نفر از اسلام‌آباد و یک‌هزار و ۱۰۱ نفر از سایر مناطق اعزام شدند. کمترین میزان مهاجرت کاری در این دوره مربوط به پایتخت فدرال، اسلام‌آباد، بوده است.

در سطح شهرها، در همین بازه زمانی، سیالکوت با ۳۸٬۷۷۵ نفر بیشترین شمار مهاجران کاری را داشته و پس از آن دیره غازی‌خان با ۳۳٬۶۱۱ نفر قرار گرفته است. لاهور با ۲۰٬۳۰۳ نفر، کراچی با ۱۷٬۷۳۴ نفر، پیشاور با ۱۴٬۶۴۷ نفر و کویته با یک‌هزار و ۸۳۳ نفر در رده‌های بعدی قرار داشتند. از سال ۱۹۷۱ تاکنون نیز کراچی با ۶۳۷٬۰۹۰ نفر، سیالکوت با ۵۳۲٬۹۲۱ نفر، لاهور با ۴۳۶٬۱۹۴ نفر، راولپندی با ۴۲۵٬۲۸۴ نفر، گوجرانواله با ۴۱۴٬۶۰۲ نفر، پیشاور با ۲۲۷٬۴۰۳ نفر، اسلام‌آباد با ۸۹٬۳۷۸ نفر و کویته با ۲۶٬۱۴۹ نفر، بیشترین شمار تجمعی مهاجران کاری را در میان شهرهای کشور به خود اختصاص داده‌اند.

ترکیب نیروی کار مهاجر بر اساس حرفه و سطح مهارت

بر اساس آمار اداره مهاجرت و اشتغال خارج از کشور، در میان مهاجران کاری پاکستانی، شمار کارگران ساده و رانندگان بیش از سایر گروه‌های شغلی است. در میان نیروی کار ماهر و تحصیل‌کرده نیز مکانیک‌ها، حسابداران، مهندسان، پزشکان، معلمان و هنرمندان حضور دارند.

بر اساس آمار، نیروی کار غیرماهر همچنان بیشترین سهم را در جریان مهاجرت کاری پاکستان دارد. در ۱۱ ماه نخست سال ۲۰۲۲، از میان اعزام‌شدگان، ۳۳۱٬۵۱۱ نفر غیرماهر، ۳۲۰٬۰۵۶ نفر باتجربه، ۷۸٬۳۲۰ نفر نیمه‌ماهر، ۱۸٬۸۵۶ نفر بسیار باتجربه و ۱۶٬۴۲۹ نفر دارای تحصیلات عالی بوده‌اند. از سال ۱۹۷۱ تاکنون نیز ۵٬۲۵۴٬۷۴۲ نفر غیرماهر، یک‌هزار و ۱۴۹٬۸۹۹ نفر نیمه‌ماهر و ۲۵۰٬۰۰۰ نفر دارای تحصیلات عالی برای اشتغال به خارج از کشور اعزام شده‌اند.

مؤسسه اقتصاد توسعه پاکستان (PIDE) در سال ۲۰۲۲ نظرسنجی‌ای درباره گرایش شهروندان پاکستانی به مهاجرت و ترک کشور منتشر کرد. بر اساس این نظرسنجی، حدود ۳۷ درصد از کل جمعیت کشور تمایل به خروج از پاکستان داشتند که ۶۲ درصد آنان را جوانان تشکیل می‌دادند. این تمایل در میان جمعیت شهری با ۴۰ درصد اندکی بیشتر از جمعیت روستایی با ۳۶ درصد بود.

بر اساس این یافته‌ها، ۴۹ درصد از مردان و ۲۶ درصد از زنان کشور خواهان مهاجرت بودند. در میان ایالت‌ها، پنجاب تنها ایالتی بود که اکثریت پاسخ‌دهندگان آن (۴۷ درصد) با ارزیابی نسبتاً مثبت از شرایط اقتصادی و سیاسی، ماندن در کشور را ترجیح دادند. در مقابل، ۴۴ درصد از پاسخ‌دهندگان آزاد جامو و کشمیر و ۴۲ درصد از پاسخ‌دهندگان بلوچستان و گلگت-بلتستان تمایل خود را به ترک کشور ابراز کردند. ساکنان اسلام‌آباد کمترین گرایش به مهاجرت را داشتند؛ ۷۳ درصد آنان ابراز رضایت از وضعیت کشور و ترجیح برای ماندن کردند.

حواله‌های مالی و نقش آن در اقتصاد پاکستان

حواله مالی پاکستانی‌های شاغل در خارج از کشور یکی از مهم‌ترین منابع ورود ارز به پاکستان است. بر اساس اعلام بانک مرکزی پاکستان، حواله‌های مالی کارگران در سال مالی ۲۰۲۴-۲۰۲۵ با رشد ۲۶.۶ درصدی نسبت به سال قبل، از حدود ۳۰.۲۵ میلیارد دلار در سال مالی ۲۰۲۳-۲۰۲۴ به ۳۸.۳ میلیارد دلار افزایش یافت که بالاترین رقم ثبت‌شده در تاریخ این کشور است.

بانک مرکزی پاکستان اعلام کرده است که این رشد به بهبود مازاد حساب درآمدهای ثانویه و تقویت ذخایر ارزی کشور کمک کرده است. افزایش تقاضای نیروی کار در کشورهای مهم میزبان، به‌ویژه کشورهای حوزه خلیج فارس، در کنار اقدامات دولت و بانک مرکزی برای هدایت حواله‌های به کانال‌های رسمی، از عوامل مؤثر بر رشد این درآمدها بوده است.

در نمودار فوق درآمدهای پاکستان از دیاسپورا در بازه زمانی 2021 تا 2026 بر اساس داده‌های بانک مرکزی آن کشور به خوبی نشان دهنده نقش این درآمدها در حیات اقتصادی کشور پاکستان است. رقم درآمد ناشی از حواله‌های بانکی از سال 2021 تا 2026 روند افزایشی داشته است که احتمالا نشان دهنده افزایش مهاجرین این کشور باشد. برای اینکه اهمیت این درآمد را متوجه شویم باید به کل بودجه 18877 میلیارد روپیه ای پاکستان توجه کنیم که با نرخ تسعیر 280 روپیه به ازای هر دلار مبلغی در حدود 65 میلیارد دلار می‌شود

منابع و مآخذ

۱. وزارت امور پاکستانی‌های خارج از کشور و توسعه منابع انسانی، دولت پاکستان، «National Emigration and Welfare Policy 2026 – Approved»، مصوب ۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶.

۲. بانک مرکزی پاکستان (State Bank of Pakistan)، آمار و گزارش‌های Workers' Remittances و گزارش سالانه وضعیت اقتصاد پاکستان، به‌ویژه داده‌های سال‌های مالی ۲۰۲۳-۲۰۲۴ و ۲۰۲۴-۲۰۲۵.

۳. وزارت امور پاکستانی‌های خارج از کشور و توسعه منابع انسانی، دولت پاکستان، صفحه معرفی، شرح وظایف و Year Book رسمی وزارتخانه.

۴. اداره مهاجرت و اشتغال خارج از کشور پاکستان (Bureau of Emigration & Overseas Employment)، آمار ثبت نیروی کار پاکستانی برای اشتغال در خارج از کشور، شامل آمار استانی، شهری، حرفه‌ای و سالانه دوره ۱۹۷۱ تا ۲۰۲۵.

۵. بانک مرکزی پاکستان، مجموعه آماری Workers' Remittances، شامل آمار تاریخی حواله‌های مالی سال‌های ۲۰۱۵-۲۰۱۶ تا ۲۰۲۴-۲۰۲۵.

۶. وزارت امور پاکستانی‌های خارج از کشور و توسعه منابع انسانی، دولت پاکستان، اطلاعات رسمی مربوط به ساختار، نهادهای وابسته و مدیریت وزارتخانه.

۷. مؤسسه اقتصاد توسعه پاکستان (Pakistan Institute of Development Economics – PIDE)، نظرسنجی افکار عمومی درباره گرایش به مهاجرت، ۲۰۲۲.

۸. بانک مرکزی پاکستان، آمار ماهانه و کشوربه‌کشور Workers' Remittances برای سال ۲۰۲۲.

۹.https://mag.dunya.com.pk/demo.php/special-report/4817/2022-12-25

۱۰ . https://jang.com.pk/news/1545260

۱۱. https://www.urdunews.com/node/905253

۱۲. https://ummat.net/981017/

13. https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.CD.DT