تحول صادرات خدمات قزاقستان؛ حرکت تدریجی از مزیت ترانزیتی به اقتصاد دیجیتال و صادرات دانش
بر اساس داده‌های ارائه‌شده، قزاقستان در سال ۲۰۲۵ مجموعاً ۱۲.۸ میلیارد دلار خدمات صادر کرده است. ساختار صادرات خدمات کشور همچنان به‌شدت تحت تأثیر موقعیت جغرافیایی آن قرار دارد. بخش حمل‌ونقل با ۵.۷ میلیارد دلار بزرگ‌ترین گروه صادراتی بوده و ۴۴.۸ درصد کل صادرات خدمات را به خود اختصاص داده است. از این رقم، حدود ۴.۵ میلیارد دلار مربوط به خدمات حمل بار بوده است. با وجود جایگاه مسلط حمل‌ونقل، نرخ رشد بالاتر بخش‌های دیجیتال نشان می‌دهد وزن نسبی صادرات خدمات مبتنی بر فناوری در حال افزایش است. در مجموع، ساختار صادرات خدمات قزاقستان در حال عبور از اتکای غالب به حمل‌ونقل و مزیت جغرافیایی به سمت ترکیبی متنوع‌تر از لجستیک، گردشگری، فناوری اطلاعات و خدمات مبتنی بر دانش است. چنانچه قزاقستان بتواند رشد اکوسیستم فناوری خود را از آستانه و آلماتی به سایر مناطق کشور گسترش دهد و همزمان سرمایه‌گذاری در آموزش، زیرساخت دیجیتال و خدمات تخصصی را افزایش دهد، صادرات خدمات می‌تواند به یکی از مهم‌ترین ابزارهای تنوع‌بخشی اقتصاد، کاهش وابستگی به منابع طبیعی و افزایش رقابت‌پذیری بین‌المللی این کشور تبدیل شود.
حمل‌ونقل؛ همچنان ستون اصلی صادرات خدمات
موقعیت قزاقستان در تقاطع مسیرهای اصلی تجاری اوراسیا، مهم‌ترین مزیت این کشور در حوزه صادرات خدمات حمل‌ونقل است.
دو محور اصلی:
- مسیرهای شرق ـ غرب؛
- مسیرهای شمال ـ جنوب؛
ظرفیت بالایی برای توسعه خدمات لجستیکی، حمل‌ونقل و انبارداری ایجاد کرده‌اند.
بر همین اساس، توسعه زیرساخت‌های لجستیکی به‌ویژه انبارداری می‌تواند نقش مهمی در استمرار رشد این بخش داشته باشد.
بانک توسعه اوراسیا برآورد کرده است که آسیای مرکزی به حدود ۲ میلیون مترمربع فضای انبار جدید نیاز دارد و حجم سرمایه‌گذاری مورد نیاز در این حوزه می‌تواند به ۱.۵ میلیارد دلار برسد.
ظرفیت سه قطب لجستیکی
بر اساس ارزیابی اقتصاددان ارشد بانک توسعه اوراسیا، قزاقستان به دلیل موقعیت جغرافیایی خود از ظرفیت ویژه‌ای برای توسعه زیرساخت‌های انبارداری برخوردار است.
سه شهر:
به‌عنوان گره‌های اصلی دارای ظرفیت برای توسعه انبارداری معرفی شده‌اند.
توسعه این مراکز می‌تواند قزاقستان را از یک مسیر عبور کالا به سمت یک مرکز ارائه خدمات لجستیکی و توزیعی در آسیای مرکزی و اوراسیا سوق دهد.
رشد خدمات دیجیتال
مهم‌ترین تحول در صادرات خدمات قزاقستان، رشد سریع خدمات مخابراتی، رایانه‌ای و اطلاعاتی است.
صادرات این گروه در سال ۲۰۲۵ با ۳۵.۶ درصد رشد به ۱.۴ میلیارد دلار رسید.
این نرخ رشد به‌مراتب بالاتر از رشد بخش حمل‌ونقل است و نشان می‌دهد موتورهای جدیدی برای توسعه صادرات خدمات در حال شکل‌گیری هستند.
سه گروه اصلی شامل:
- حمل‌ونقل؛
- خدمات مرتبط با سفر؛
- خدمات مخابراتی، رایانه‌ای و اطلاعاتی؛
در مجموع نزدیک به ۷۸ درصد کل درآمد صادرات خدمات قزاقستان را ایجاد کرده‌اند.
عبور صادرات خدمات رایانه‌ای از مرز یک میلیارد دلار
یکی از مهم‌ترین نقاط عطف صادرات خدمات قزاقستان در سال ۲۰۲۵، عبور صادرات خدمات رایانه‌ای از مرز یک میلیارد دلار بود.
صادرات این خدمات با رشد ۳۶ درصدی به حدود ۱.۱ میلیارد دلار رسید.
از این رقم، ۳۶۷.۶ میلیون دلار مربوط به استخراج دارایی‌های دیجیتال بوده است.
حتی پس از حذف این بخش، صادرات خدمات رایانه‌ای به ۷۷۵.۱ میلیون دلار می‌رسد که نشان‌دهنده گسترش فعالیت‌های واقعی فناوری اطلاعات و خدمات نرم‌افزاری است.
تحقق زودتر از موعد هدف صادرات فناوری اطلاعات
رشد خدمات رایانه‌ای با هدف‌گذاری رسمی دولت قزاقستان همخوانی دارد.
رئیس‌جمهور قزاقستان در سخنرانی وضعیت کشور در سال ۲۰۲۳ هدف دستیابی به ۱ میلیارد دلار صادرات خدمات فناوری اطلاعات تا سال ۲۰۲۶ را تعیین کرده بود.
آمار سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد این هدف عملاً یک سال زودتر از موعد تعیین‌شده محقق شده است.
این موضوع نشان‌دهنده شتاب گرفتن توسعه بخش فناوری اطلاعات و افزایش ظرفیت شرکت‌های قزاق برای حضور در بازارهای خارجی است.
نقش Astana Hub در توسعه صادرات فناوری
یکی از عوامل اصلی رشد صادرات فناوری اطلاعات، فعالیت Astana Hub است.
شرکت‌های عضو این مرکز در سال ۲۰۲۵ حدود:
۶۸۱ میلیون دلار صادرات خدمات فناوری اطلاعات
به ۱۱۱ کشور داشته‌اند.
این مجموعه اکنون بیش از ۱۷۰۰ شرکت را در خود جای داده و به مهم‌ترین بستر توسعه اکوسیستم فناوری و صادرات خدمات دیجیتال قزاقستان تبدیل شده است.
گسترش بازارهای صادراتی شرکت‌های عضو Astana Hub نشان‌دهنده افزایش حضور فناوری قزاقستان در بازارهای بین‌المللی است.
تمرکز جغرافیایی صادرات فناوری
با وجود رشد سریع صادرات خدمات دیجیتال، ظرفیت این بخش همچنان به‌شدت در دو شهر متمرکز است.
در سال ۲۰۲۵:
- بیش از ۹۰ درصد صادرات خدمات رایانه‌ای از آستانه انجام شده است؛
- آستانه و آلماتی در مجموع بیش از ۹۶ درصد صادرات خدمات رایانه‌ای کشور را به خود اختصاص داده‌اند.
این تمرکز به توسعه اکوسیستم فناوری در آستانه، فعالیت Astana Hub و راه‌اندازی مرکز بین‌المللی هوش مصنوعی Alem.ai مرتبط است.
از سوی دیگر، این وضعیت نشان می‌دهد توسعه صادرات دیجیتال هنوز به شکل متوازن در سراسر کشور توزیع نشده است.
خدمات سفر؛ دومین بخش بزرگ صادرات خدمات
خدمات مرتبط با سفر در سال ۲۰۲۵ با ۱۲.۴ درصد رشد به ۲.۹ میلیارد دلار رسید.
رشد این بخش عمدتاً ناشی از هزینه‌کرد اتباع خارجی در قزاقستان برای مواردی از جمله:
- گردشگری؛
- آموزش؛
- خدمات پزشکی؛
- سفرهای شخصی.
بوده است.
این بخش پس از حمل‌ونقل، دومین منبع بزرگ درآمد صادراتی خدمات قزاقستان محسوب می‌شود.
عملکرد صادرات خدمات در سه‌ماهه نخست ۲۰۲۶
روند مثبت صادرات خدمات در سال ۲۰۲۶ نیز ادامه یافته است.
در سه‌ماهه نخست سال:
این آمار نشان می‌دهد صادرات خدمات با سرعتی بیشتر از واردات در حال رشد است و در نتیجه، کسری تجارت خدمات کاهش یافته است.
تغییر ساختار صادرات خدمات
مجموع داده‌ها نشان‌دهنده یک تغییر تدریجی در ساختار صادرات خدمات قزاقستان است.
در مرحله فعلی، حمل‌ونقل همچنان بزرگ‌ترین بخش صادرات خدمات است و مزیت آن مستقیماً از موقعیت جغرافیایی کشور ناشی می‌شود.
اما خدمات دیجیتال از مزیتی متفاوت برخوردارند؛ این بخش بر:
- فناوری؛
- دانش؛
- سرمایه انسانی؛
- نوآوری؛
- خدمات تخصصی؛
استوار است.
بنابراین، رشد خدمات دیجیتال به معنای ایجاد یک مزیت صادراتی جدید برای قزاقستان است که وابستگی کمتری به منابع طبیعی و موقعیت جغرافیایی دارد.
جایگاه صادرات خدمات در تنوع‌بخشی اقتصادی
گسترش صادرات خدمات برای قزاقستان صرفاً یک موضوع مربوط به بخش فناوری نیست.
توسعه خدمات با ارزش افزوده بالا می‌تواند به‌عنوان یکی از ابزارهای اصلی تنوع‌بخشی اقتصاد مورد استفاده قرار گیرد.
این تحول از چند مسیر اهمیت دارد:
- کاهش وابستگی نسبی به صادرات کالاهای پایه؛
- ایجاد مشاغل تخصصی و با درآمد بالاتر؛
- افزایش بهره‌وری؛
- توسعه سرمایه انسانی؛
- افزایش حضور شرکت‌های قزاق در بازارهای جهانی؛
- تقویت رقابت‌پذیری بلندمدت اقتصاد.
بر همین اساس، صادرات خدمات دیجیتال می‌تواند در کنار حمل‌ونقل و خدمات سفر، به یکی از پایه‌های اصلی صادرات غیرکالایی قزاقستان تبدیل شود.
روند جهانی و فرصت پیش‌روی قزاقستان
رشد صادرات خدمات قزاقستان همزمان با تغییر ساختار اقتصاد جهانی رخ می‌دهد.
بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، خدمات اکنون بیش از دو سوم تولید ناخالص داخلی جهان را ایجاد می‌کنند و در اقتصادهای پیشرفته بیش از سه‌چهارم سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی را جذب می‌کنند.
همچنین پیش‌بینی‌های سازمان تجارت جهانی نشان می‌دهد خدمات دیجیتال در سال ۲۰۲۶ با رشد ۵.۶ درصدی مواجه خواهند شد؛ در حالی که رشد خدمات حمل‌ونقل حدود ۱.۸ درصد پیش‌بینی شده است.
این تفاوت نرخ رشد نشان می‌دهد بخش دیجیتال از ظرفیت بالاتری برای توسعه بلندمدت برخوردار است.
منبع:
https://astanatimes.com/2026/08/kazakhstans-services-exports-
near-13-billion-as-digital-sector-gains-momentum/