معماری یکپارچگی شبکه برق آسیای مرکزی؛ اولویت مدیریت و هماهنگی منطقه‌ای بر توسعه خطوط انتقال توسعه یکپارچگی انرژی، بهینه‌سازی ظرفیت موجود، ایجاد بازار

بانک توسعه اوراسیا در گزارش انرژی بدون مرز،معماری یکپارچگی برق آسیای مرکزی، چارچوبی برای افزایش دسترسی به انرژی و تقویت همکاری‌های برق منطقه‌ای ارائه کرده است. محور اصلی این گزارش آن است که افزایش عرضه مؤثر برق در آسیای مرکزی لزوماً مستلزم احداث نیروگاه‌ها و خطوط انتقال جدید نیست، بلکه می‌توان با هماهنگ‌سازی بهره‌برداری از شبکه‌ها، توسعه سامانه‌های پایش دیجیتال، بهبود استفاده از ظرفیت‌های موجود و ایجاد تدریجی بازار منطقه‌ای برق، بهره‌وری نظام انرژی را افزایش داد.

وضعیت موجود سیستم برق آسیای مرکزی:

زیرساخت‌های به‌ارث‌رسیده و ظرفیت همکاری منطقه‌ای

آسیای مرکزی فرایند یکپارچگی انرژی را از نقطه صفر آغاز نمی‌کند.کشورهای منطقه از شبکه‌های انتقال برق متصل به یکدیگر، سازوکارهای شناخته‌شده مبادلات فصلی آب و انرژی و ترکیبی از منابع تولید برق مکمل برخوردار هستند.

این ظرفیت‌ها شامل موارد زیر است:

• ظرفیت تولید برق حرارتی در ازبکستان، قزاقستان و ترکمنستان؛
• ظرفیت برق‌آبی قرقیزستان و تاجیکستان؛
• ظرفیت‌های رو‌به‌رشد تولید برق خورشیدی و بادی؛
• مراکز بزرگ مصرف برق؛
• مسیرهای مختلف تجارت خارجی انرژی.

بااین‌حال، معماری موجود شبکه برق منطقه در شرایطی متفاوت از وضعیت کنونی طراحی شده است.ساختار پیشین مبتنی بر برنامه‌ریزی متمرکز، تقاضای قابل پیش‌بینی و تولید برقی بود که میزان و زمان بهره‌برداری از آن توسط مراکز دیسپاچینگ تعیین می‌شد، نه شرایط آب‌وهوایی.در شرایط کنونی، افزایش تقاضا، فرسودگی بخشی از زیرساخت‌ها و گسترش تولید متغیر انرژی‌های تجدیدپذیر، ضرورت ارتقای قابلیت کنترل و مدیریت شبکه را افزایش داده است.

رشد تقاضای برق

بر اساس گزارش بانک توسعه اوراسیا، تقاضای برق در آسیای مرکزی با نرخ سالانه تا ۶ درصد در حال افزایش است.پیش‌بینی می‌شود تقاضای برق منطقه تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۳۷۰ میلیارد کیلووات‌ساعت برسد.

شاخص‌های تقاضای برق منطقه:

۶٪نرخ رشد سالانه تقاضا، تا این میزان

۳۷۰میلیارد کیلووات‌ساعت تقاضای احتمالی تا سال ۲۰۳۰

در کنار افزایش مصرف، بخش قابل‌توجهی از شبکه‌های انتقال و نیروگاه‌های منطقه نیازمند نوسازی هستند.این تحولات ضرورت ایجاد یک ساختار مدیریتی هماهنگ‌تر و افزایش قابلیت کنترل سیستم برق را برجسته می‌کند.

شکاف میان ظرفیت نصب‌شده و ظرفیت قابل بهره‌برداری

یکی از مهم‌ترین مسائل شناسایی‌شده در گزارش، محدودیت دسترسی واقعی به ظرفیت‌های تولید برق است.

وضعیت شبکه در زمان اوج مصرف

در تاریخ ۱۰ دسامبر ۲۰۲۴، هم‌زمان با ثبت اوج سالانه بار در سیستم یکپارچه برق آسیای مرکزی، وضعیت ظرفیت نیروگاهی به شرح زیر بود:

ظرفیت نیروگاهی در زمان اوج بار سالانه

ظرفیت نصب‌شده

۳۶٫۴ گیگاوات ظرفیت قابل دسترس

۲۸٫۸گیگاوات ظرفیت غیرقابل دسترس اعلام‌شده

۶٫۶گیگاوات ظرفیت قابل دسترس فاصله محاسباتی ظرفیت‌ها

عوامل محدودکننده دسترسی به ظرفیت

گزارش عوامل اصلی عدم دسترسی به ظرفیت نصب‌شده را چنین معرفی می‌کند:

1. قرارداشتن بخشی از ظرفیت نیروگاهی در ذخیره سرد؛
2. محدودیت‌های هیدرولوژیکی؛
3. محدودیت‌های تأمین سوخت؛
4. وضعیت فنی تجهیزات نیروگاهی؛
5. محدودیت‌های شبکه انتقال برق.

این عوامل موجب می‌شوند بخشی از ظرفیت موجود در زمان افزایش تقاضا امکان مشارکت مؤثر در تأمین برق را نداشته باشد.

پیامدهای اقتصادی شکاف ظرفیت

بر اساس برآوردهای کارشناسان بانک توسعه اوراسیا، بهبود هماهنگی و رفع محدودیت‌های بهره‌برداری می‌تواند منفعت اقتصادی خالصی تا ۱۲۰ میلیون دلار در سال برای منطقه ایجاد کند.بنابراین، مسئله اصلی تنها افزایش ظرفیت نصب‌شده نیست، بلکه افزایش قابلیت استفاده واقعی از ظرفیت‌های موجود است.

وضعیت تجارت منطقه‌ای برق و ظرفیت توسعه آن

سطح کنونی مبادلات برق

در سال ۲۰۲۴، حجم تجارت متقابل برق در سیستم یکپارچه آسیای مرکزی حدود ۱۲٫۱ میلیارد کیلووات‌ساعت بوده است.

این میزان در مقایسه با بازارهای منطقه‌ای توسعه‌یافته، پایین ارزیابی شده است.گزارش وضعیت کنونی را به این صورت توصیف می‌کند که کشورهای منطقه از نظر فیزیکی به یکدیگر متصل هستند، اما سطح اتصال تجاری آنها محدود است.

ظرفیت افزایش مبادلات بدون ساخت‌وساز گسترده

بهبود استفاده از شبکه‌های موجود، محاسبه دقیق ظرفیت واقعی انتقال و هماهنگ‌سازی بهره‌برداری می‌تواند زمینه افزایش سالانه حدود ۶ میلیارد کیلووات‌ساعت تجارت برق میان کشورهای منطقه را فراهم کند.

تجارت متقابل برق در آسیای مرکزی

میزان بالقوه بر مبنای افزایش برآوردشده نسبت به تجارت سال ۲۰۲۴ محاسبه شده است.این افزایش بالقوه عمدتاً از طریق دیجیتالی‌سازی، بهبود مدیریت ظرفیت انتقال و هماهنگی عملیاتی قابل دستیابی است.

آثار اقتصادی تعمیق یکپارچگی برق منطقه‌ای

بانک توسعه اوراسیا برای گسترش یکپارچگی برق در آسیای مرکزی دو شاخص اقتصادی اصلی ارائه کرده است.

منفعت ناخالص

برآورد کارشناسان نشان می‌دهد که تعمیق یکپارچگی برق می‌تواند تا ۶۴۰ میلیون دلار منفعت ناخالص سیستمی در سال ایجاد کند.

منفعت خالص

پس از درنظرگرفتن هزینه‌های مرتبط با یکپارچه‌سازی، منفعت اقتصادی خالص تا ۱۲۰ میلیون دلار در سال برآورد شده است.این ارقام بر پایه سناریوهای تحلیلی ارائه شده‌اند و بیانگر مرتبه بزرگی منافع احتمالی هستند.

چالش توزیع منافع اقتصادی

یکی از مهم‌ترین ریسک‌های شناسایی‌شده، نحوه توزیع منافع حاصل از یکپارچگی میان کشورهای مشارکت‌کننده است.مثبت‌بودن منفعت اقتصادی در سطح منطقه الزاماً به معنای برخورداری یکسان تمامی‌کشورها از این منافع نیست.در نتیجه، ممکن است پروژه‌ای از نظر اقتصادی برای منطقه سودمند باشد، اما در نبود سازوکار توافق‌شده تقسیم منافع، اجرای آن با دشواری‌های سیاسی مواجه شود.بر همین اساس، تعیین سازوکار توزیع منافع و جبران هزینه‌ها باید پیش از اجرای طرح مورد توجه قرار گیرد.

توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و افزایش ضرورت هماهنگی شبکه

افزایش سهم تولید برق خورشیدی و بادی، نیاز به هماهنگی میان سیستم‌های برق کشورهای منطقه را بیشتر می‌کند.برخلاف تولید سنتی که میزان بهره‌برداری از آن عمدتاً توسط مراکز دیسپاچینگ تعیین می‌شد، تولید برق تجدیدپذیر متغیر به شرایط آب‌وهوایی وابسته است.

برنامه توسعه ظرفیت تجدیدپذیر

بر اساس گزارش، تا سال ۲۰۳۵ ورود بیش از ۳۵ گیگاوات ظرفیت تولید متغیر برق برنامه‌ریزی شده است.

محدودیت تولید انرژی‌های تجدیدپذیر در ازبکستان پیش‌بینی می‌شود در دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۸، محدودیت‌های اجباری تولید انرژی تجدیدپذیر در ازبکستان به میزان زیر برسد:

محدودیت اجباری سالانه تولید برق تجدیدپذیر در ازبکستان

۲٫۱ تا ۳٫۵میلیارد کیلووات‌ساعت در سال، طی دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۸این موضوع نشان می‌دهد که افزایش ظرفیت تولید تجدیدپذیر، بدون ارتقای هماهنگی و مدیریت شبکه، می‌تواند با محدودیت در استفاده مؤثر از برق تولیدی همراه شود.

نقش راهبردی برق‌آبی در یکپارچگی منطقه‌ای

گزارش بانک توسعه اوراسیا توجه ویژه‌ای به ظرفیت تنظیم‌کنندگی نیروگاه‌های برق‌آبی در آسیای مرکزی دارد.

زیرساخت‌های کلیدی برق‌آبی

مجموعه‌های اصلی مورد اشاره عبارت‌اند از:

• سد و نیروگاه توکتوگول؛
• زنجیره نیروگاه‌های برق‌آبی نارین؛
• نیروگاه برق‌آبی نورک؛
• پروژه آتی نیروگاه راغون.

این زیرساخت‌ها منابع مهمی‌برای تنظیم تولید برق، پوشش اوج مصرف و متعادل‌سازی فصلی شبکه در سطح منطقه محسوب می‌شوند.

ماهیت چندمنظوره منابع آب

آب در آسیای مرکزی صرفاً یک منبع تولید برق نیست، بلکه با بخش‌های زیر ارتباط مستقیم دارد:

• آبیاری و کشاورزی؛
• امنیت غذایی؛
• تعهدات بین‌دولتی در زمینه رهاسازی آب؛
• تولید و تنظیم برق.

به همین دلیل، مدیریت برق‌آبی باید با درنظرگرفتن نقش چندمنظوره منابع آب انجام شود.

ضرورت ارزش‌گذاری اقتصادی انعطاف‌پذیری برق‌آبی

یکی از اصول محوری گزارش این است که توانایی نیروگاه‌های برق‌آبی کشورهای بالادست برای تنظیم تولید و متعادل‌سازی شبکه باید به‌عنوان یک خدمت سیستمی دارای ارزش اقتصادی شناخته شود.در این چارچوب، کشورهای بالادست نباید صرفاً به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، خدمات تنظیم شبکه را به‌صورت رایگان در اختیار سایر کشورها قرار دهند.بنابراین، خدمات انعطاف‌پذیری برق‌آبی باید موضوع قراردادهای مشخص و سازوکارهای پرداخت و جبران اقتصادی قرار گیرد.

پنج محور پیشنهادی برای توسعه یکپارچگی برق آسیای مرکزی

کارشناسان بانک توسعه اوراسیا پنج مسیر اصلی اقدام را برای تحقق معماری پیشنهادی معرفی کرده‌اند.

توسعه پایش دیجیتال و اندازه‌گیری تجاری برق

نخستین محور، ایجاد قابلیت مشاهده وضعیت لحظه‌ای شبکه و اندازه‌گیری دقیق و قابل اعتماد میزان برق تحویلی است.این قابلیت، زیرساخت اساسی توسعه تجارت منطقه‌ای برق محسوب می‌شود.

محاسبه و اعلام ظرفیت واقعی انتقال

محور دوم بر شناسایی و اعلام ظرفیت واقعی قابل استفاده شبکه‌های انتقال تمرکز دارد.بخش قابل‌توجهی از منافع یکپارچگی از طریق بهره‌برداری کارآمدتر از خطوط و زیرساخت‌های موجود قابل دستیابی است.

تقویت هدفمند زیرساخت‌های فیزیکی

گزارش مجموعه‌ای از پروژه‌های اولویت‌دار تقویت زیرساخت را پیشنهاد می‌کند.

این پروژه‌ها بر اساس اصل زیر رتبه‌بندی شده‌اند:

یک محدودیت، یک اثر سیستمی، یک پروژه

برای هر پروژه نیز شاخص‌های قابل اندازه‌گیری نتیجه در نظر گرفته می‌شود.

توسعه مرحله‌ای معماری بازار منطقه‌ای برق

گزارش پیشنهاد می‌کند که توسعه بازار منطقه‌ای برق به‌صورت تدریجی انجام شود.

مراحل پیشنهادی تکامل بازار برق:

مرحله نخست: سامان‌دهی تجارت دوجانبه

ایجاد قواعد روشن برای مبادلات دوجانبه برق و تسویه انحرافات از برنامه‌های تعیین‌شده.

مرحله دوم: ایجاد بازار منطقه‌ای روز پیش

توسعه بازار برق بر اساس برنامه‌ریزی و معاملات روز قبل از تحویل انرژی.

مرحله سوم: ایجاد بازار متعادل‌سازی و خدمات سیستمی

گسترش سازوکارهای بازار برای حفظ توازن سیستم و ارائه خدمات موردنیاز بهره‌برداری شبکه.

پرداخت برای انعطاف‌پذیری برق‌آبی و ایجاد سازوکارهای جبران

پنجمین محور بر ارزش‌گذاری اقتصادی ظرفیت تنظیم‌کنندگی نیروگاه‌های برق‌آبی کشورهای بالادست تأکید دارد.بر این اساس، خدمات تنظیم تولید و توازن شبکه باید دارای قراردادهای مشخص و سازوکارهای پرداخت و جبران باشند.

مسیرهای ارتباط انرژی آسیای مرکزی با بازارهای خارجی

گزارش علاوه بر توسعه یکپارچگی داخلی، مسیرهای اتصال برق آسیای مرکزی به خارج از منطقه را نیز بررسی کرده است.

این مسیرها عبارت‌اند از:

گزارش شرایطی را ارزیابی می‌کند که در آن این ارتباطات خارجی بتوانند معماری یکپارچگی درون‌منطقه‌ای را تقویت کنند، نه اینکه جایگزین آن شوند.بنابراین، توسعه مسیرهای خارجی انتقال و تجارت برق باید در ارتباط با ساختار همکاری داخلی کشورهای آسیای مرکزی مورد توجه قرار گیرد.

چارچوب راهبردی و نهادی یکپارچگی برق

رویکرد مسیر میانه

گزارش بر اساس داده‌های بهره‌برداری مرکز هماهنگی دیسپاچینگ «انرژیا» تهیه شده است.در این گزارش، همکاری منطقه‌ای برق به‌عنوان سازوکاری عملی برای تحقق راهبرد «مسیر میانه» معرفی می‌شود.

این راهبرد بر ایجاد توازن میان سه هدف استوار است:

1. قابلیت اطمینان تأمین انرژی؛
2. دسترسی به انرژی؛
3. پایداری زیست‌محیطی.

ارتباط ابعاد فنی، اقتصادی و نهادی

بر اساس گزارش، یکپارچگی انرژی آسیای مرکزی دارای سه بعد جدایی‌ناپذیر است:

• بعد فنی: هماهنگی بهره‌برداری، ظرفیت شبکه و مدیریت تولید و مصرف؛
• بعد اقتصادی: توسعه تجارت، افزایش کارایی و توزیع منافع؛
• بعد نهادی: ایجاد قواعد، سازوکارهای هماهنگی و چارچوب‌های بازار.

این سه بعد باید به‌صورت هم‌زمان مورد توجه قرار گیرند.

اهمیت معماری حکمرانی

پیام اصلی گزارش آن است که ارزش آینده اتصال شبکه‌های برق، بیش از تعداد خطوط انتقال، به کیفیت مدیریت بهره‌برداری وابسته خواهد بود.وجود خطوط انتقال بدون قواعد هماهنگ و سازوکارهای تجاری، به‌تنهایی به شکل‌گیری یک بازار منطقه‌ای کارآمد منجر نمی‌شود.ازاین‌رو، ایجاد معماری حکمرانی مناسب، شرط اصلی تبدیل ارتباط فیزیکی موجود به یک نظام مؤثر تجارت منطقه‌ای برق است.

معرفی بانک توسعه اوراسیا و برنامه‌های مرتبط

بانک توسعه اوراسیا (EADB) یک بانک توسعه چندجانبه است که در فضای اقتصادی اوراسیا فعالیت سرمایه‌گذاری انجام می‌دهد.این بانک طی ۲۰ سال فعالیت خود در جهت تقویت و گسترش روابط اقتصادی و توسعه همه‌جانبه کشورهای عضو اقدام کرده است.

وضعیت سبد سرمایه‌گذاری

بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، تا پایان ژوئن ۲۰۲۶، سبد تجمیعی بانک شامل شاخص‌های زیر بوده است:

تعداد پروژه‌ها:۳۴۸ پروژه در سبد تجمیعی

حجم کل سرمایه‌گذاری: ۲۲٫۱میلیارد دلار آمریکا

بخش عمده سبد بانک را پروژه‌هایی با آثار یکپارچگی اقتصادی در حوزه‌های زیر تشکیل می‌دهند:

• زیرساخت‌های حمل‌ونقل؛
• سامانه‌های دیجیتال؛
• انرژی سبز؛
• کشاورزی؛
• صنعت؛
• ماشین‌سازی.

بانک در فعالیت‌های خود از اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد و اصول محیط‌زیستی، اجتماعی و حکمرانی (ESG) پیروی می‌کند.

ابرپروژه‌های راهبردی ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۶

بانک توسعه اوراسیا در چارچوب راهبرد ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۶ سه ابرپروژه را اجرا می‌کند:

1. مجتمع آب و انرژی آسیای مرکزی»؛
2. چارچوب حمل‌ونقل اوراسیا»؛
3. شبکه توزیع کالا در اوراسیا.

گزارش بانک توسعه اوراسیا نشان می‌دهد که آسیای مرکزی از ظرفیت‌های فیزیکی، منابع انرژی مکمل و زیرساخت‌های ارتباطی لازم برای توسعه همکاری‌های برق برخوردار است، اما بهره‌برداری مؤثر از این ظرفیت‌ها به دلیل محدودیت‌های فنی، تجاری و نهادی با چالش مواجه است.

فاصله میان ظرفیت نصب‌شده و ظرفیت قابل دسترس نیروگاهی در زمان اوج مصرف، یکی از نشانه‌های اصلی این وضعیت است. گزارش برای ۱۰ دسامبر ۲۰۲۴ ظرفیت نصب‌شده ۳۶٫۴ گیگاوات، ظرفیت قابل دسترس ۲۸٫۸ گیگاوات و میزان ظرفیت غیرقابل دسترس ۶٫۶ گیگاوات را اعلام کرده است.

در چنین شرایطی، افزایش تولید مؤثر و بهبود امنیت انرژی لزوماً به احداث نیروگاه‌های جدید وابسته نیست. توسعه سامانه‌های دیجیتال، محاسبه ظرفیت واقعی انتقال، هماهنگی بهره‌برداری و اصلاح قواعد تجارت برق می‌تواند بخشی از ظرفیت موجود را در دسترس قرار دهد.بر اساس برآوردهای سناریویی گزارش، تعمیق یکپارچگی می‌تواند سالانه تا ۶۴۰ میلیون دلار منفعت ناخالص و تا ۱۲۰ میلیون دلار منفعت خالص اقتصادی ایجاد کند. همچنین افزایش حدود ۶ میلیارد کیلووات‌ساعتی تجارت سالانه برق از طریق استفاده کارآمدتر از شبکه‌های موجود امکان‌پذیر ارزیابی شده است.

از سوی دیگر، رشد تقاضای برق و توسعه بیش از ۳۵ گیگاوات ظرفیت برنامه‌ریزی‌شده تولید متغیر تجدیدپذیر تا سال ۲۰۳۵، نیاز به هماهنگی دقیق‌تر میان شبکه‌های کشورهای منطقه را افزایش خواهد داد.در این ساختار، نیروگاه‌های برق‌آبی قرقیزستان و تاجیکستان نقش مهمی در تنظیم تولید، پوشش اوج بار و متعادل‌سازی فصلی دارند. گزارش بر ضرورت ارزش‌گذاری اقتصادی این خدمات و ایجاد قراردادها و سازوکارهای جبران تأکید می‌کند.

توسعه بازار منطقه‌ای برق نیز باید به‌صورت مرحله‌ای، از سامان‌دهی تجارت دوجانبه تا ایجاد بازار روز پیش و سپس بازار متعادل‌سازی و خدمات سیستمی، دنبال شود.درعین‌حال، موفقیت اقتصادی یکپارچگی به‌تنهایی تضمین‌کننده امکان اجرای سیاسی آن نیست. تعیین سازوکار عادلانه و توافق‌شده توزیع منافع میان کشورهای مشارکت‌کننده، یکی از الزامات اساسی پیشبرد این طرح محسوب می‌شود.

نتیجه نهایی گزارش آن است که مسئله راهبردی آسیای مرکزی صرفاً کمبود ظرفیت تولید یا خطوط انتقال برق نیست، بلکه ضرورت ایجاد معماری مشترک مدیریت، بهره‌برداری، تجارت و جبران اقتصادی است. آینده یکپارچگی انرژی منطقه به توانایی کشورها در تبدیل شبکه‌های فیزیکی موجود به یک بازار منطقه‌ای هماهنگ، قابل اعتماد و دارای قواعد روشن وابسته خواهد بود.

تاریخ انتشار: ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶

منبع: بانک توسعه اوراسیا (EADB)

https://eabr.org/press/detail/edb-proposes-a-framework-for-power-connectivity-in-central-asia-better-system-management-not-just-mo/