نظام سلامت در برونئی و تعاملات بین‌المللی در این حوزه

مدیریت کلان نظام سلامت بر عهده‌ی وزارت بهداشت برونئی است که چند اداره‌ کل تخصصی زیر نظر آن فعالیت می‌کنند. اداره کل خدمات درمانی مسئول برنامه‌ریزی و نظارت بر بیمارستان‌هاست، در حالی که اداره خدمات بهداشتی به حوزه‌های سلامت عمومی، واکسیناسیون، بهداشت محیط و ارتقای سلامت می‌پردازد. اداره خدمات دندانپزشکی وظیفه‌ی ارائه‌ی خدمات دهان و دندان را دارد و اداره خدمات علمی نیز مسئولیت آزمایشگاه‌های ملی، کنترل دارو، تجهیزات پزشکی و بررسی‌های علمی را بر عهده دارد. علاوه بر این، اداره سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی، مأمور تدوین خط‌مشی‌های کلان و نظارت بر اجرای طرح استراتژیک سلامت است.بر اساس «برنامه راهبرد وزارت بهداشت برونئی 2019–2025»، سیاست‌های اصلی نظام سلامت این کشور بر پنج محور سلامت برای همه، ارتقای بهره‌وری و نوآوری در خدمات درمانی، توسعه سلامت دیجیتال، تربیت سرمایه انسانی متخصص و گسترش همکاری‌های بین‌المللی در حوزه سلامت متمرکز است.

ساختار مدیریتی سلامت در برونئی

مدیریت کلان نظام سلامت بر عهده‌ی وزارت بهداشت برونئی است که چند اداره‌ کل تخصصی زیر نظر آن فعالیت می‌کنند. اداره کل خدمات درمانی مسئول برنامه‌ریزی و نظارت بر بیمارستان‌هاست، در حالی که اداره خدمات بهداشتی به حوزه‌های سلامت عمومی، واکسیناسیون، بهداشت محیط و ارتقای سلامت می‌پردازد. اداره خدمات دندانپزشکی وظیفه‌ی ارائه‌ی خدمات دهان و دندان را دارد و اداره خدمات علمی نیز مسئولیت آزمایشگاه‌های ملی، کنترل دارو، تجهیزات پزشکی و بررسی‌های علمی را بر عهده دارد. علاوه بر این، اداره سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی، مأمور تدوین خط‌مشی‌های کلان و نظارت بر اجرای طرح استراتژیک سلامت است.بر اساس «برنامه راهبرد وزارت بهداشت برونئی 2019–2025»، سیاست‌های اصلی نظام سلامت این کشور بر پنج محور سلامت برای همه، ارتقای بهره‌وری و نوآوری در خدمات درمانی، توسعه سلامت دیجیتال، تربیت سرمایه انسانی متخصص و گسترش همکاری‌های بین‌المللی در حوزه سلامت متمرکز است.

موضوع سلامت در برنامه چشم‌انداز ملی برونئی 2035

در چارچوب برنامه ملی توسعه برونئی دارالسلام، «چشم‌انداز 2035» به‌عنوان سند بالادستی کشور ترسیم شده است. این چشم‌انداز که در سال 2008 تدوین و سپس چندین بار به‌روزرسانی شده، مسیر توسعه اجتماعی، اقتصادی و انسانی برونئی را تا سال 2035 مشخص می‌سازد. در این سند، سلامت به‌عنوان یکی از یازده نتیجه ملی (National Outcomes) با عنوان «سلامت و ایمنی در سطح جهانی» تعریف شده و جایگاهی بنیادین در تحقق کیفیت زندگی مطلوب برای همه شهروندان دارد. هدف اصلی برنامه آن است که تا سال 2035، برونئی کشوری با جامعه‌ای سالم، ایمن، دارای طول عمر بالا و نظام سلامت در تراز جهانی باشد.

بخش سلامت در چشم‌انداز 2035 بر سه محور کلان استوار است: نخست، دستیابی به جمعیتی سالم و فعال از طریق تقویت اقدامات پیشگیرانه، آموزش عمومی و ترویج سبک زندگی سالم؛ دوم، توسعه نظام درمانی کارآمد، نوآور و مبتنی بر شواهد علمی؛ و سوم، ارتقای ایمنی محیط زیست، مواد غذایی و محیط کار به‌منظور حفظ سلامت عمومی. دولت برونئی در چارچوب این اهداف، سیاست «سلامت برای همه» را به‌صورت گسترده دنبال کرده و از طریق برنامه‌های ملی ارتقای سلامت، واکسیناسیون سراسری، کنترل بیماری‌های واگیر و پیشگیری از بیماری‌های غیرواگیر، پایه‌های این هدف را تقویت کرده است.

چشم‌انداز 2035 همچنین بر ضرورت پاسخ مؤثر به چالش‌های نوپدید سلامت، به‌ویژه افزایش شیوع بیماری‌های غیرواگیر نظیر چاقی، دیابت و بیماری‌های قلبی تأکید دارد. در همین راستا، برونئی برنامه‌های متعددی را برای اصلاح رژیم غذایی، کاهش مصرف نمک و قند، افزایش فعالیت بدنی و آگاهی‌بخشی عمومی اجرا کرده است. دولت هم‌زمان با نوسازی زیرساخت‌های درمانی، به توسعه سلامت دیجیتال نیز پرداخته است. ایجاد پرونده سلامت الکترونیک و سامانه ملی خدمات دیجیتال پزشکی، بخشی از برنامه تحول نظام سلامت برای افزایش بهره‌وری و دسترسی عمومی‌به خدمات نوین است.

در کنار این موارد، توسعه منابع انسانی و تقویت پژوهش‌های پزشکی از عناصر کلیدی این چشم‌انداز به شمار می‌رود. آموزش تخصصی و فوق‌تخصصی، تشویق پژوهش‌های بالینی و همکاری میان مراکز علمی و بیمارستانی، از جمله اقداماتی است که برای ارتقای کیفیت خدمات درمانی و تربیت نیروی انسانی ماهر در دستور کار قرار گرفته است. در حوزه سلامت محیطی نیز سیاست «One Health» که ارتباط متقابل میان سلامت انسان، حیوان و محیط زیست را مورد توجه قرار می‌دهد، در دستور کار دولت قرار گرفته تا مخاطرات ناشی از آلودگی، بیماری‌های مشترک و تهدیدهای زیست‌محیطی به‌صورت جامع مدیریت شوند.

چشم‌انداز 2035 برای پایش پیشرفت در حوزه سلامت شاخص‌هایی را نیز تعیین کرده است که از جمله آنها می‌توان به افزایش امید به زندگی به بیش از 80 سال تا سال 2035، حفظ نرخ مرگ‌ومیر نوزادان در سطح کمتر از پنج در هزار تولد زنده، کاهش مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های غیرواگیر، استمرار پوشش واکسیناسیون بالای 98 درصد و ارتقای ایمنی جاده‌ها و محیط‌های کاری اشاره کرد. این شاخص‌ها با هدف دستیابی به جامعه‌ای سالم‌تر، فعال‌تر و ایمن‌تر طراحی شده‌اند.

چشم‌انداز 2035 نه تنها به‌عنوان یک سند راهبردی در سطح کلان، بلکه به‌عنوان چارچوب هدایت‌کننده برای تمام برنامه‌های اجرایی وزارت بهداشت عمل می‌کند. «برنامه راهبرد سلامت 2019–2025» و «نقشه جامع زیرساخت سلامت» هر دو در راستای تحقق اهداف این چشم‌انداز طراحی شده‌اند. از طریق این برنامه‌ها، دولت برونئی تلاش دارد تا زیرساخت‌های بیمارستانی را نوسازی کرده، کیفیت خدمات را ارتقا دهد، سلامت دیجیتال را توسعه بخشد و همکاری‌های بین‌المللی را گسترش دهد. در مجموع، سیاست‌های سلامت در چشم‌انداز 2035 منعکس‌کننده تعهد دولت برونئی به ارتقای سلامت جامعه، توسعه پایدار، و ایجاد نظام درمانی مدرن، ایمن و برابر برای همه شهروندان است.

زیرساختهای درمانی و وضعیت آماری

نظام درمانی برونئی شامل هفت بیمارستان (چهار بیمارستان دولتی و سه بیمارستان خصوصی) و شبکه‌ای از 15 مرکز بهداشتی شهری و 17 کلینیک محیطی است. مجموع ظرفیت تخت‌های بیمارستانی کشور حدود 1700 تخت برآورد می‌شود. تعداد پزشکان در بخش دولتی در 2022 حدود 835 نفر گزارش شده است و تعداد پرستاران ثبت‌شده 2463 نفر بوده که از این میان پرستاران بخش دولتی 1773 نفر گزارش شده‌اند. ضمناً شاخص «پزشکان به ازای هزار نفر» بر اساس ارزیابی World Bank / WHO برای سال‌های اخیر حدود 1٫6–1٫9 پزشک به ‌اِزای هزار نفر نوسان داشته است (برای مثال 1.913 در 2021 گزارش شده است).

پوشش بیمه‌ی درمانی در برونئی کاملاً دولتی و رایگان است و دولت بیش از دو تا دو و نیم درصد از تولید ناخالص داخلی خود را صرف بخش سلامت می‌کند. این ویژگی، دسترسی برابر شهروندان به خدمات درمانی را تضمین کرده است. برای شهروندان برونئی، خدمات پایه در مراکز دولتی با یارانه سنگین و عملاً بدون هزینه واقعی ارائه می‌شود؛ معمولاً مراجعه‌کننده با کارت هویتی به مرکز بهداشتی یا بیمارستان دولتی مراجعه کرده، ثبت‌نام شده و صرفاً هزینه اندکی (مثلاً هزینه ثبت نام یا نمابر/پردازش که در برخی گزارش‌ها مبلغ‌های نمادین مانند 1 دلار برونئی معادل 0.77 دلار امریکا یا مبالغ بسیار کم ذکر شده) پرداخت می‌کند؛ سپس خدمات تشخیصی و درمانی پایه یا رایگان است یا با پرداخت ناچیز ارائه می‌شود. با این حال، برای اتباع خارجی، وابستگان خارجی، یا برای خدمات خیلی تخصصی معمولاً هزینه اخذ می‌شود یا اینکه ارائه بیمه/ارجاع خارجی لازم است؛ از سال‌های اخیر نیز سیاست‌ها در مورد گروه‌های مشمولِ خدمات رایگان تغییراتی داشته‌اند و دولت محدودیت‌هایی برای مشمولیت اتباع خارجی اعمال نموده است (مثلاً از نیمه سال 2025 ساکنان دائم – Permanent Resident - دیگر مشمول رایگان بودن نشدند). همچنین برخی خدمات تخصصی در مراکز خصوصی (مانند JPMC/Gleneagles) کاملاً تجاری و هزینه‌بردار هستند و بیماران یا دولت در موارد خاص هزینه ارجاع / فاز درمانی را متقبل می‌شوند. برای توضیح دقیق‌تر مسیر مراجعه، معمولاً بیمار ابتدا به کلینیک اولیه یا مرکز بهداشت مراجعه می‌کند؛ در صورت نیاز به بستری یا تخصص، از طریق ارجاع رسمی‌به بیمارستان‌های دولتی یا در صورت پیچیدگی به بیمارستان‌های خصوصی/مراکز منطقه‌ای ارجاع می‌گردد. این روند به‌واسطه سازوکارهای وزارت بهداشت و شبکه مراکز بهداشتی طراحی شده تا دسترسی عمومی و عدالت در خدمات حفظ می‌شود.

از میان مراکز درمانی موجود، بیمارستان ریپاس (RIPAS Hospital) در بندر سری بگاوان، مرکز دولتی اصلی درمانی و آموزشی کشور به شمار می‌رود. سایر بیمارستان‌های مهم شامل بیمارستان سوری (Suri Seri Begawan) سری بگاوان در ناحیه کوآلا بلائیت، بیمارستان منطقه‌ای توتونگ و بیمارستان تمبورونگ هستند. در بخش خصوصی، «مرکز پزشکی جِرودونگ پارک» (Jerudong Park Medical Centre - JPMC) و «گلن‌ایگلز JPMC» از مهم‌ترین مراکز پیشرفته محسوب می‌شوند که در زمینه قلب، جراحی و درمان سرطان فعالیت دارند. همچنین مرکز تخصصی سرطان برونئی (The Brunei Cancer Centre) در مجموعه JPMC مستقر است.

ظرفیت‌ها و نیازهای تخصصی نظام سلامت در برونئی

برونئی به دلیل جمعیت کم و نظام مالی قدرتمند توانسته است سلامت همگانی را به‌طور کامل تأمین کند. تمام شهروندان از خدمات درمانی رایگان برخوردارند و شاخص‌های بهداشتی در سطح بالایی قرار دارند. امید به زندگی در حدود 77 سال است و نرخ مرگ‌ومیر نوزادان کمتر از هشت در هزار تولد زنده گزارش شده است. نرخ واکسیناسیون در این کشور بیش از 98 درصد بوده و کنترل بیماری‌های واگیر طی دهه گذشته بسیار موفقیت‌آمیز بوده است. دولت همچنین به موضوع سلامت روان، تغذیه سالم، چاقی و سبک زندگی توجه ویژه دارد و سیاست «One Health» را در ارتباط بین سلامت انسان، حیوان و محیط زیست دنبال می‌کند.

نظام بهداشتی برونئی دارای ظرفیت‌های چشمگیری در ارائه‌ی خدمات اولیه، واکسیناسیون، مراقبت از مادر و کودک و پیشگیری از بیماری‌های غیرواگیر است. شبکه‌ی مراقبت اولیه گسترده و نظام نظارت اپیدمیولوژیک قوی موجب کنترل کامل بیماری‌های واگیردار در کشور شده است. در سطح تخصصی، خدمات قلب، انکولوژی، دیابت و دندانپزشکی با استاندارد بالا ارائه می‌شوند. توسعه‌ی برنامه‌ی سلامت دیجیتال و اجرای پروژه پرونده الکترونیک سلامت از نقاط قوت جدید این نظام محسوب می‌شود.

در مقابل، نیازهای مشخصی در حوزه‌های فوق‌تخصصی و فناورانه وجود دارد. خدمات رادیوتراپی و انکولوژی هنوز محدود بوده و تنها در JPMC ارائه می‌شود؛ ظرفیت دستگاه‌های شتاب‌دهنده خطی کم است و خدمات براکی‌تراپی هنوز کامل نیست. در زمینه آموزش فوق‌تخصصی نیز کمبودهایی در رشته‌هایی چون انکولوژی، روان‌پزشکی، نورولوژی و پزشکی سالمندان دیده می‌شود.

زیرساخت سلامت دیجیتال نیازمند تقویت فنی و نرم‌افزاری است تا بتواند به سطح تله‌مدیسن و پرونده سلامت یکپارچه برسد. همچنین آزمایشگاه‌های ملی و مراکز تشخیص مولکولی به تجهیزات پیشرفته‌تری نیاز دارند. از نظر دارویی، تولید داخلی تقریباً وجود ندارد و بازار دارو کاملاً وارداتی است. در حوزه خدمات توانبخشی و مراقبت از سالمندان نیز ظرفیت محدودی وجود دارد، هرچند نیاز به این خدمات در حال افزایش است.

نظارت بر دارو و مبادی واردات آن

نهاد متولی ثبت، کنترل و صدور مجوز دارو و تجهیزات پزشکی در برونئی، وزارت بهداشت است و واحد ویژه‌ای در این وزارتخانه - Department of Pharmaceutical Services (با همکاری Brunei Darussalam Medicines Control Authority) - مسئول ثبت‌محصولات دارویی، صدور مجوز واردات و نظارت بر توزیع داخلی می‌باشد. در وب‌سایت رسمی وزارت بهداشت بخش «Pharmacy/Pharmaceutical Services» راهنمای فرآیند ثبت و مجوز واردات را منتشر کرده و فهرستِ دارندگان مجوز واردکننده/تأمین‌کننده به‌صورت عمومی در سایت وزارت‌ بهداشت اعلام می‌شود؛ این ساختار نشان‌دهنده این است که سیاست‌گذاری، کنترل کیفی و صدور مجوزها بصورت متمرکز در اختیار وزارت بهداشت برونئی است. 

در خصوص واردات دارو، داده‌های تجارت بین‌المللی و آمارها نشان می‌دهد برونئی تقریباً تمام نیاز دارویی خود را از خارج تأمین می‌کند و واردات دارویی کشور در سال‌های اخیر بعنوان مثال در سال 2024-2023 در حدود 110-120 میلیون دلار گزارش شده است. مهم‌ترین کشورهای تأمین‌کننده دارو در سال 2023 مالزی، سنگاپور، ایالات متحده، ایرلند و بریتانیا بوده‌اند. به‌عنوان مثال برای کد مربوط به «other medicaments» تقریباً 43 میلیون دلار از مالزی و 25 میلیون دلار از سنگاپور وارد شده است. برای دسته «آنتی‌بیوتیک‌ها «medicaments of other antibiotics» عمده واردات از مالزی و سنگاپور بوده و سهمی‌کوچک‌تر از اندونزی، هند و استرالیا در این گروه مشاهده می‌شود. در بخش واکسن نیز در سال 2023 بیشترین واردات از مالزی ثبت شده و پس از آن کشورهایی مانند اسپانیا، انگلستان، ایالات متحده و چین در رتبه‌های بعدی قرار دارند. به‌طور خلاصه می‌توان گفت: برای داروهایِ عمده (داروهای تزریقی و خوراکیِ تولیدشده توسط شرکت‌های دارویی بین‌المللی و داروهای پیچیده)، تأمین‌کننده اصلی منطقه‌ای غالباً مالزی و سنگاپور هستند؛ برای برخی محصولات تخصصی و برندهای بین‌المللی، ایالات متحده، بریتانیا، ایرلند و کشورهای اروپایی/ آسیای شرقی نیز نقش دارند.

تعاملات بین‌المللی در حوزه سلامت

برونئی در سال‌های اخیر همکاری‌های متعددی با کشورهای منطقه و سازمان‌های بین‌المللی برقرار کرده است. در سطح دولتی، تفاهم‌نامه‌هایی میان وزارت بهداشت برونئی و کشورهای سنگاپور، مالزی، تایلند و استرالیا امضا شده است. تفاهم‌نامه با سنگاپور از سال 2007 تاکنون زمینه‌ساز تبادل پزشکان، آموزش بالینی و ارتقای فناوری‌های پزشکی بوده است. با مالزی در سال 2025 توافقی به منظور همکاری در زمینه داروسازی، فناوری سلامت و سلامت دیجیتال امضا شد. همچنین همکاری با تایلند، به‌ویژه با بیمارستان BNH، با هدف تبادل متخصصان و گسترش گردشگری درمانی صورت گرفته است. همکاری‌های برونئی با استرالیا نیز در زمینه تنظیم مقررات دارویی و سلامت روان ادامه دارد.

در سطح بین‌المللی، برونئی با سازمان جهانی بهداشت (WHO) و دفتر منطقه‌ای آن در غرب اقیانوس آرام همکاری فعال دارد و در چارچوب نشست سالانه وزرای بهداشت آسه‌آن (ASEAN Health Ministers Meeting) برای هماهنگی سیاست‌های منطقه‌ای سلامت مشارکت می‌کند. در سطح بیمارستانی، مرکز JPMC تفاهم‌نامه‌هایی با بیمارستان ملی سنگاپور (NUH) و بیمارستان BNH تایلند برای تبادل علمی، آموزش پرسنل و ارجاع بیماران امضا کرده است. بیمارستان Gleneagles JPMC نیز با همکاری گروه Gleneagles Singapore در حوزه قلب و جراحی فعالیت می‌کند. از سوی دیگر، دانشگاه برونئی دارالسلام (UBD) با دانشگاه‌های استرالیا و مالزی همکاری آموزشی در رشته‌های پزشکی و پرستاری دارد و دانشجویان این کشور از بورس‌های دولتی برای تحصیل در کشورهای مختلف از جمله بریتانیا بهره‌مند می‌شوند

منابع:

1. 1. World Health Organization (WHO) — «Health in Brunei Darussalam»
2. P4H World — «Brunei Darussalam country page: health expenditure, coverage»
3. Ministry of Health Brunei Darussalam ، وب‌سایت رسمی: «About us / Departments / International Affairs»
4. The Scoop ، مقاله درباره درمان سرطان در برونئی (بخش رادیوتراپی)
5. سند استراتژیک وزارت بهداشت برونئی: Strategic Plan – Ministry of Health – Brunei Darussalam (PDF)
6. مقالات علمی درباره e-Health، سلامت تغذیه و چاقی در برونئی (بر اساس داده‌های ملی)
7. پوشش همکاری‌های بین‌المللی: MoU بین برونئی-تایلند، برونئی-سنگاپور و …
8. گزارش امنیت سلامت جهانی (GHS Index) برای برونئی
9. مقاله خبری: «Brunei Darussalam building a healthier future with whole-of-government one health strategy»