چین با ایجاد فرآیند صدور مجوز برای فلزات حساس وعناصر نادر خاکی تولیدات اروپایی را تحت کنترل خود قرار داده است

روزنامه اتریشی پرسه در تحلیلی به بررسی دیدار رئیس جمهور آمریکا و چین و توافق اخیر میان این دو کشور و نیز بررسی وابستگی صنعت اروپا و به ویژه وابستگی در فناوریهای حساس به چین در زمینه مواد خام حساس و عناصر خاکی نادر پرداخته است. این توافق که محدودیت‌ها و کنترل‌های صادراتی چین را برجسته کرده، نشان‌دهنده رقابت‌های ژئوپلیتیک و اقتصادی میان دو قدرت بزرگ جهانی و تأثیر مستقیم آن بر صنایع اروپایی است. اروپا طی سال‌های گذشته تا حد زیادی نسبت به وابستگی خود به چین بی‌توجه بوده و اکنون با واقعیتی روبه‌رو است که دیر از آن آگاه شده است. دستیابی به استقلال نسبی در تأمین مواد خام و کاهش وابستگی، مستلزم سرمایه‌گذاری‌های بزرگ و صرف هزینه‌های قابل توجه است. این وابستگی چندوجهی، از استخراج مواد اولیه تا تولید محصولات میانی و تجهیزات فناوری، چالشی جدی برای امنیت صنعتی و رقابت‌پذیری اروپا ایجاد کرده است. چین به صرف سهم بزرگ خود از بازار، مزیت بزرگی دارد. اما اروپا صرفا در گذشته خود را به چین وابسته کرد چرا که مواد خام را به ارزانی از چین وارد می#172کرد. حالا به عرصه رقابتی وارد شده که هیچ توازنی ندارد. مقامات و نهادهای اتریشی نیز بعد از توافق بین آمریکا و چین، واکنش خود را به این توافق نشان داده‌اند و بر ضرورت اقدام فوری برای کاهش وابستگی و تقویت زنجیره‌های تأمین داخلی تأکید کرده‌اند.

"چین با ایجاد فرآیند صدور مجوز برای فلزات حساس و عناصر نادر خاکی، تولیدات اروپایی را تحت کنترل خود قرار داده است"روزنامه اتریشی پرسه در تحلیلی به بررسی دیدار رئیس جمهور آمریکا و چین و توافق اخیر میان این دو کشور پرداخته است. این مقاله به بررسی وابستگی صنعت اروپا و به ویژه وابستگی در فناوری­های حساس به چین در زمینه مواد خام حساس و عناصر خاکی نادر می‌پردازد. این توافق که محدودیت‌ها و کنترل‌های صادراتی چین را برجسته کرده، نشان‌دهنده رقابت‌های ژئوپلیتیک و اقتصادی میان دو قدرت بزرگ جهانی و تأثیر مستقیم آن بر صنایع اروپایی است. اروپا طی سال‌های گذشته تا حد زیادی نسبت به وابستگی خود به چین بی‌توجه بوده و اکنون با واقعیتی روبه‌رو است که دیر از آن آگاه شده است. دستیابی به استقلال نسبی در تأمین مواد خام و کاهش وابستگی، مستلزم سرمایه‌گذاری‌های بزرگ و صرف هزینه‌های قابل توجه است. این وابستگی چندوجهی، از استخراج مواد اولیه تا تولید محصولات میانی و تجهیزات فناوری، چالشی جدی برای امنیت صنعتی و رقابت‌پذیری اروپا ایجاد کرده است. مقامات و نهادهای اتریشی نیز بعد از توافق بین آمریکا و چین، واکنش خود را به این توافق نشان داده‌اند و بر ضرورت اقدام فوری برای کاهش وابستگی و تقویت زنجیره‌های تأمین داخلی تأکید کرده‌اند.

در این تحلیل آمده است، رقابت بین پکن و واشینگتن در موضوع عناصر نادر و البته جنگ­ تجاری دو کشور به طور کلی، پیامدهایی برای اروپا دارد. چین با ایجاد فرآیند صدور مجوز (لایسنس) برای فلزات حساس، عناصر نادر خاکی و محصولات واسطه‌ای، می‌تواند تولیدات اروپایی را تحت کنترل خود قرار دهد. راه خروج از این وابستگی ممکن، اما پرهزینه است.

توافق بین رئیس‌جمهور آمریکا، دونالد ترامپ، و رئیس‌جمهور چین، شی جین‌پینگ، از تشدید کنترل‌های صادراتی چین بر مواد خام حیاتی و پیش از همه عناصر خاکی نادر، جلوگیری می‌کند و این بدان معناست که حداقل واشینگتن می­تواند نفس راحتی بکشد. واکنش سرخوشانه ترامپ احتمالاً می‌تواند به‌عنوان نشانه‌ای از میزان اهمیت این موضوع تلقی شود. اما باید در نظر داشت که پکن در حال حاضر بر تمامی صنایع از ریزتراشه­ها تا فناوری­های لازم برای گذار سبز و حتی صنایع دفاعی کنترل کامل دارد.

عواقب نامشخص توافق آمریکا و چین برای اروپا

کنترل بر مواد خام حیاتی به سلاحی در رقابت در برتری فناورانه تبدیل شده است. اکنون دولت آمریکا یک سال یعنی تا زمانی که چین دوباره مکانیزم‌های شدید را فعال کند، زمان دارد. چین تهدید می­کند که صادرات مواد خام حیاتی، محصولات فرآوری‌شده که حتی حاوی سهمی اندک از عناصر خاکی نادر هستند، همچنین فناوری و ماشین‌آلات مربوط به فرآوری و حتی فعالیت کارشناسان چینی را به شدت کنترل کند.

از سال 2020 چین به‌تدریج کنترل‌های صادراتی بر مواد خام حساس را تشدید کرده است. این اقدام به‌ویژه پاسخی از طرف چین به محدودیت‌های صادراتی آمریکا بر محصولات فناوری برتر یا اصطلاحاً های­تک است. رقابت بی‌رحمانه میان پکن و واشینگتن پیامدهایی برای اروپا و از جمله اتریش دارد. هنوز مشخص نیست که آیا توافق میان ترامپ و شی برای اتحادیه اروپا نیز به منزله رفع نگرانی است یا خیر. وزارت اقتصاد اتریش در این خصوص اعلام کرد که با کمیسیون اروپا در تماس‌ است. دانای بوداس، از اتحادیه صنایع اتریش گفت، «اضطراب در واحدهای صنعتی اتریش بسیار زیاد است». تاالان بازخوردی مبنی بر توقف تولید دریافت نشده، بلکه تلاش­ها برای دریافت عناصر خاکی نادر و آهن‌رباهای دائمی از چین به‌طور قابل‌ملاحظه‌ای افزایش یافته است.

موانع اداری برای اخذ مجوز (لایسنس) در چین

از آپریل 2025، اخذ مجوز برای واردات برخی مواد خام و آهن‌رباهای صنعتی که از عناصر خاکی نادر تولید می‌شوند، ضرورتی شده است. پکن صادرات مواد خام حساس را به‌عنوان مسئله‌ای مرتبط با امنیت ملی اعلام کرده است. هدف کالاهای «دومنظوره» هستند. منظور از کالاهای دومنظوره محصولاتی است که می­توانند هم کاربرد غیرنظامی و هم نظامی داشته باشند. هدف اصلی به‌ویژه جلوگیری از استفاده محصولات چینی توسط آمریکا در صنایع نظامی است.

چین با بحث ضرورت اخذ مجوز، برکل صنایع اروپایی که به عناصر خاکی نادر و آهن‌رباهای دائم وابسته‌اند، کنترل خود را اعمال می­کند. مراحل درخواست مجوز دشوار است. به‌گفته دانای بوداس از اتحادیه صنایع اتریش، شرکت‌های چینی غالباً برای مدت طولانی پاسخی دریافت نمی‌کنند و مجبور می‌شوند مدارک تکمیلی ارسال کنند. اتحادیه صنایع اتریش از ذکر دقیق گروه‌های مواد خام که تحت تاثیر قرار دارند، به‌دلیل ملاحظات و امکان رهگیری آ­ها خودداری کرده است. اما عواقب به‌ویژه در صنعت خودروسازی، ماشین‌سازی و تولید توربین‌های بادی قابل‌ مشاهده است.

واردات عناصر نادر از چین

داده‌هایی که مؤسسه اطلاعات زنجیره تأمین اتریش (Supply Chain Intelligence Institute Austria - ASCII) برای هیئت تحریه روزنامه پرسه اتریش تحلیل کرده نشان ­می دهد که اروپا در کدام مواد خام حساس به‌ویژه به چین وابسته است. این موارد شامل عناصر خاکی نادر، گالیم و ژرمانیم است. گالیم برای تولید دیودهای نورافشان (LED) حیاتی است و ژرمانیم به‌عنوان یک فلز نیمه‌رسانا در قطعات الکترونیکی اهمیت دارد.

در اتریش نیز وابستگی مستقیم نسبت به ژرمانیم وجود دارد. پیتر کلیمِک، مدیر موسسه اطلاعات زنجیره تامین اتریش می­گوید، اتریش بسیاری از مواد را از طریق بازار داخلی اتحادیه اروپا به‌ویژه از هلند و بندر روتردام تأمین می‌کند. برای همین به‌نظر می‌رسد واردات غیرمستقیم در داده‌ها و آمار رسمی  بازتاب نیافته باشد.

علاوه بر این، ریسک­ها و مخاطرات بازار در حال تغییر هستند. چنانچه پتر کلیمیک می­گوید، وابستگی‌های حساس دیگر منحصر به سطح مواد خام برای عناصر خاکی نادر وجود نیست. چین در زنجیره ارزش در حال صعود به سمت محصولات پیچیده‌تر است. به‌این‌ترتیب، وابستگی‌های تجاری از مواد خام به سمت محصولات واسطه‌ای مانند آهن‌رباهای دائم تغییر کرده است.

خاستگاه 98 درصد از کل واردات اتحادیه اروپا در طول زنجیره ارزشِ محصولات مغناطیسی چین است. اتریش در سال 2023 تقریباً نیمی از آهن‌رباهای دائم خود را از چین وارد کرده است. مابقی واردات  آهن­رباهای دائمی اتریش از کشورهایی آمده‌ که خود به مواد اولیه چینی وابسته‌اند. و این درحالی است که در اتریش ارزش کالاهای وارداتی سلول‌های فتوولتاییک (پنل‌های خورشیدی) از 2014 تا 2023 بیش از سه برابر شده است، واردات عناصر خاکی نادر حدود یک-‌سوم کاهش یافته است.

چین با سیستم صدور مجوز، می‌تواند صادرات را در امتداد زنجیره ارزش هدف‌مندانه کنترل کرده و بعلاوه تولید در خارج از کشور را هدایت نموده و از ایجاد ذخیره این مواد در خارج از چین جلوگیری کند. علاوه بر این، چین اطلاعات دقیقی درباره زنجیره‌های تأمین و شرکت‌های خارجی جمع‌آوری می‌کند. مؤسسه چین‌شناسی برلین (Merics) در گزارشی می‌نویسد که نگرانی از سوء‌استفاده چین از داده­هایی که شرکت­ها برای صدور مجوز برای آن ارسال می­کند در جهت جاسوسی صنعتی چین از آن­ها در حال افزایش است.

برای چند گروه مهم از مواد خام، سهم واردات از چین بسیار بالا ا­ست. به عنوان مثال، در گروه عناصر خاکی نادر بیش از 75 درصد از واردات اروپا از چین تامین می­شود. در مورد ماده صنعتی و استراتژیک آنتیمون (Antimon)  نیز سهم چین تقریباً 66 درصد است و کشورهای دیگر نظیر روسیه و آمریکا سهم کمتری دارند. برای ماده گالیوم (Gallium) سهم چین 82.4 درصد است.  در مورد ژرمانیوم هم سهم چین حدود 76.4 درصد است که نشانه وابستگی مستقیم صنعت اروپا به چین در فلزات نیمه‌رسانا است.

آزادی عمل بیشتر از طریق استقلال و آمادگی

دولت اتریش تحولات را زیر نظر دارد. پیتر فورهوفر، مشاور امنیت ملی اتریش در این خصوص به روزنامه پرسه گفت، به‌خاطر جهانی‌سازی اقدامات در سطح ژئوپلیتیک همواره اثرات فراگیر بر هر کشوری دارد و اتریش هم از این قاعده مستثنی نیست و از این شرایط آگاه است. به‌گفته او، برای دولت‌های غربی در کوتاه‌مدت ارائه راه‌حل دشوار است. در آینده تنها از طریق حدی از استقلال و آمادگی می‌توان کاری کرد. هدف از این استقلال و آمادگی آزادی عمل بیشتری برای کشورها ازجمله برای اتریش به دست آید.

چگونه می‌توان وابستگی را کاهش داد؟

این واقعیتی مسلم است که اتحادیه اروپا این تحولات را دست‌کم گرفته بود. اما دست‌کم اکنون بر روی راه‌حل‌ها کار می­کند. رهبران اتحادیه این موضوع را اخیرا اعلام کردند. اما چگونه می‌توان وابستگی را کاهش داد؟ درست مانند ایالات متحده، احتمالا اتحادیه اروپا باید بر تنوع‌بخشی تکیه کند. اروپا تا مدت زمان زیادی همچنان وابسته خواهد ماند، اما می­تواند لزوماً وابسته به چین نخواهد باشد. تیخو مونکس از شرکت مشاور بوستون می­گوید، کشورهای متعددی مانند هند و نیز برخی کشورها در آفریقا و آمریکای لاتین وجود دارند که در استخراج و فرآوری عناصر خاکی نادر بیشتر ورود می‌کنند.

بازیافت نیز به‌عنوان یک راه‌حل مطرح است. اما مونکس معتقد است که اروپا نمی­تواند طی سال‌های آتی نیاز خود را از این طریق تأمین کند. ژنراتورها یا خودروهای برقی 15 سال یا بیشتر در چرخه بهره‌برداری قرار دارند. آن‌ها تنها زمانی قابل بازیافت هستند که به پایان عمر مفید خود برسند. او برآورد می‌کند که اقتصاد چرخه‌­محور از حدود سال 2040 به‌عنوان عاملی مهم‌تر ظهور خواهد کرد. او به ایجاد یک صنعت پالایشگاه مستقل در اتحادیه اروپا اعتقادی ندارد چراکه پالایشگاه‌های اروپایی در مقایسه بین‌المللی بسیار گران خواهند بود و بنابراین احتمالاً مقرون‌به‌صرفه نخواهند بود.چین به صرف سهم بزرگ خود از بازار، مزیت بزرگی دارد. اما اروپا صرفا در گذشته خود را به چین وابسته کرد چراکه مواد خام را به ارزانی از چین وارد می­کرد. حالا به عرصه رقابتی وارد شده که هیچ توازنی ندارد.

منابع برای مطالعه بیشتر:

https://www.diepresse.com/20256605/china-hat-oesterreichs-industrie-durch-exportkontrollen-in-der-hand

https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20250704IPR29456/commission-must-tackle-china-s-export-restrictions-on-rare-earth-elements

https://www.csis.org/analysis/developing-rare-earth-processing-hubs-analytical-approach

https://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/xi-und-trump-wie-china-im-handelskrieg-die-oberhand-gewann-110759202.html