راهبرد اردن برای تبدیلشدن به مرکز منطقهای تجارت برق
در سالهای اخیر، تحولات بازار انرژی در خاورمیانه و نابرابری میان ظرفیتهای تولید برق و سطوح تقاضا در کشورهای منطقه، اهمیت تبادل فرامرزی برق را بهطور فزایندهای افزایش داده است. در این چارچوب، اردن با تکیه بر موقعیت جغرافیایی راهبردی و شبکههای موجود اتصال برق با کشورهای همسایه، در پی تقویت جایگاه خود بهعنوان یک بازیگر محوری و بالقوه مرکز منطقهای تجارت برق است.
وضعیت فعلی اتصال و تبادل برق اردن
اردن در حال حاضر از زیرساختهای قابلتوجهی برای اتصال شبکه برق با کشورهای همسایه برخوردار است که مهمترین آنها عبارتاند از:
- اتصال پایدار با مصر از سال ۱۹۹۹، بهعنوان قدیمیترین و فعالترین پیوند منطقهای؛
- آغاز صادرات برق به عراق از فوریه ۲۰۲۴، که ورود عملی اردن به بازار عراق بهعنوان یک مقصد صادراتی مهم تلقی میشود؛
- تأمین برق بخشهایی از فلسطین از طریق شبکه شرکت برق استان قدس، با حجمی در حدود ۸۰ مگاوات و قراردادهای بلندمدتتر برای مناطق خاصی مانند اَریحا و اَغوار؛
- آمادگی اعلامشده برای صادرات برق به سوریه در صورت تکمیل شرایط فنی و فراهمشدن بسترهای لازم.
این شبکههای اتصال، پایه فنی لازم برای ایفای نقش اردن در تبادل منطقهای برق را فراهم کردهاند.
شرط اساسی: مازاد تولید برق کمهزینه
بر اساس دیدگاه کارشناسان بخش انرژی، بهویژه دکتر درید محاسنه، پیششرط اصلی تبدیلشدن اردن به صادرکننده پایدار برق، وجود مازاد تولید مستمر با هزینه پایین است. در حال حاضر، تقاضای داخلی برق در اردن نوسان فصلی قابلتوجهی دارد و در ماههای تابستان به اوج میرسد، امری که تداوم مازاد تولید را محدود میکند.
افزون بر این، کندی توسعه پروژههای بزرگ انرژیهای تجدیدپذیر در سالهای اخیر، و بهویژه لغو مناقصههای مرحله سوم این پروژهها ــ که امکان تولید برق با هزینهای کمتر از دو قرش به ازای هر کیلوواتساعت را فراهم میکرد ــ فرصت تقویت مزیت رقابتی اردن در صادرات برق کمهزینه را کاهش داده است. کارشناسان تأکید دارند که اتکا به برق تولیدی از گاز یا انرژی وارداتی برای بازصادرات، از منظر اقتصادی نسبت به تولید داخلی برق پاک و کمهزینه، توجیه محدودی دارد.
جایگاه اردن بهعنوان محور منطقهای تبادل برق
از منظر جغرافیایی و شبکهای، اردن در موقعیتی قرار دارد که میتواند به حلقه اتصال میان چندین بازار برق منطقهای تبدیل شود. به گفته دکتر احمد حیاصات، تجربه تبادل برق با مصر در دهههای گذشته نشان داده است که این اتصال میتواند منافع اقتصادی و فنی ملموسی به همراه داشته باشد. همچنین، در صورت تثبیت شرایط سیاسی و امنیتی، امکان ازسرگیری کامل تبادل برق با سوریه و حتی انتقال برق به لبنان از طریق خاک سوریه وجود دارد.
برنامههای مطرحشده برای افزایش ظرفیت اتصال با مصر تا حدود ۱۰۰۰ مگاوات، در کنار پروژههای اتصال با عربستان سعودی و عراق، افقهای جدیدی برای نقشآفرینی اردن در تبادل انرژی منطقهای میگشاید. علاوه بر منافع اقتصادی، این اتصالها در شرایط اضطراری به افزایش پایداری و تابآوری شبکه برق ملی نیز کمک میکنند.
الزامات نهادی و تنظیمگری تجارت برق
تحلیل کارشناسان نشان میدهد که عبور از سطح "تبادل دوجانبه" به "تجارت سازمانیافته منطقهای برق" مستلزم فراتر رفتن از زیرساخت فنی است. دکتر فراس بلاسمه تأکید میکند که این تحول نیازمند:
- تصمیم سیاسی روشن برای تلقی تجارت برق بهعنوان بخشی از امنیت اقتصادی ملی؛
- تدوین چارچوبهای تنظیمگری شفاف برای قیمتگذاری، استفاده از شبکهها و تسویه حسابها؛
- سرمایهگذاری در سامانههای کنترل، اندازهگیری و مدیریت پیشرفته؛
- و ایجاد سازوکارهای حقوقی الزامآور و ائتلافهای منطقهای برای کاهش ریسکهای سیاسی و تجاری میباشد.
در غیاب این چارچوبها، موقعیت جغرافیایی بهتنهایی نمیتواند اردن را به یک مرکز واقعی تجارت برق تبدیل کند.
عملکرد صادراتی اخیر
دادههای شرکت برق ملی اردن نشاندهنده رشد قابلتوجه صادرات برق در سال گذشته است. حجم صادرات به ۳۷۹٫۱ گیگاواتساعت رسیده که نسبت به سال پیش از آن، افزایشی معادل ۴۲٫۶ درصد را نشان میدهد. بخش عمده این صادرات به فلسطین و عراق اختصاص داشته است، بهویژه صادرات به شبکه عراق که رشدی نزدیک به ۶۰ درصد را تجربه کرده و بیانگر ظرفیت بالای این بازار در آینده است.
بررسیها نشان میدهد که اردن از نظر فنی و جغرافیایی، ظرفیت بالقوه تبدیلشدن به یک مرکز منطقهای تبادل و تجارت برق را دارد. با این حال، تحقق این هدف به مجموعهای از شروط کلیدی وابسته است: ایجاد مازاد پایدار برق کمهزینه، تسریع توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، تثبیت چارچوبهای تنظیمگری و اتخاذ تصمیم سیاسی روشن برای ورود سازمانیافته به بازار منطقهای برق. در صورت تحقق این الزامات، تجارت برق میتواند به یکی از ارکان تقویت امنیت انرژی، افزایش درآمدهای ارزی و ارتقای جایگاه منطقهای اردن تبدیل شود.[1]
[1] - منبع: پترا 8فوریه 2026.