بحران خاورمیانه چگونه اقتصاد آفریقا را تحت تأثیر قرار می‌دهد؟

آقای رُنه اوامبنگ بانکدار کامرونی در مقاله ای در مجله فاینانشال اَفریک به پیامدهای جنگ ایران و آمریکا و اسرائیل بر اقتصاد آفریقا پرداخته و نوشته است: «افزایش تنش‌ها در خاورمیانه و اختلال در تردد نفتکش‌ها در تنگه هرمز باعث افزایش شدید قیمت نفت و هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه شده است. این وضعیت فشار اقتصادی قابل توجهی بر کشورهای آفریقایی وارد می‌کند، زیرا بسیاری از آن‌ها به واردات سوخت، کود شیمیایی و مواد غذایی وابسته‌اند. نتیجه این وضعیت افزایش تورم، کاهش قدرت خرید خانوارها است. کشورهای صادرکننده نفت مانند نیجریه و آنگولا ممکن است به طور موقت از افزایش قیمت نفت درآمد بیشتری کسب کنند، اما این سود می‌تواند با افزایش هزینه واردات و فشار بر بودجه‌ها از بین برود. در مقابل، کشورهای واردکننده نفت به‌ویژه در منطقه ساحل که با بی‌ثباتی امنیتی و اقتصادی مواجند، با افزایش کسری تجاری و مشکلات اقتصادی بیشتری روبه‌رو خواهند شد. همچنین اختلال در بازار کود و حمل‌ونقل مواد غذایی می‌تواند امنیت غذایی در آفریقا را تهدید کند.»

آفریقا و جنگ ایران: چگونه شوک نفتی اقتصادها، زنجیره‌های تأمین و رفاه خانوارها را تهدید می‌کند

تشدید درگیری‌ها با ایران، بار دیگر آسیب‌پذیری آفریقا را در برابر شوک‌های جهانی مربوط به کالاها و لجستیک برجسته کرده است. افزایش قیمت نفت خام برنت به ۱۲۰ دلار در هر بشکه، اختلال در ترافیک نفتکش‌ها در تنگه هرمز و افزایش شدید حق بیمه جنگ، یک شوک خارجی بزرگ برای این قاره محسوب می‌شود. در حالی که برخی از کشورهای صادرکننده نفت ممکن است برای مدت کوتاهی از درآمدهای بالاتر بهره‌مند شوند، واقعیت برای اکثر اقتصادهای آفریقایی که هنوز تا حد زیادی به واردات سوخت‌های تصفیه شده، کود و مواد غذایی وابسته هستند، همچنان وخیم است. اثر ترکیبی این دو منجر به افزایش تورم، فشارهای ارزی و کاهش قدرت خرید خانوارها می‌شود. این وضعیت در هیچ کجا نگران‌کننده‌تر از اقتصادهای شکننده ساحل نیست.

یک موج شوک جهانی جدید

از اواخر ماه فوریه، تشدید حملات و تهدیدات در اطراف تنگه هرمز، شرکت‌های بزرگ کشتیرانی و بیمه را بر آن داشته است که قیمت‌های خود را برای عبور از خلیج فارس به حالت تعلیق درآورند یا به شدت افزایش دهند. حق بیمه جنگ گاهی ده برابر افزایش یافته است، در حالی که بسیاری از کشتی‌ها اکنون با دور زدن دماغه امیدنیک، این منطقه را دور می‌زنند و سفرهای دریایی بین اروپا و آسیا را تا دو هفته افزایش می‌دهند. این وضعیت، دسترسی به سوخت و محموله‌های یخچالی را کاهش می‌دهد و فشار بیشتری بر زنجیره‌های تأمین آفریقا وارد می‌کند. تنگه هرمز در واقع یک نقطه استراتژیک مهم است: تقریباً یک پنجم نفت جهان و جریان‌های قابل توجهی از گاز طبیعی مایع روزانه از آن عبور می‌کنند. حتی اختلالات جزئی، پیامدهای فوری بر بازارهای جهانی انرژی دارند و قیمت نفت، گاز، کود و حمل و نقل را افزایش می‌دهند. برای اقتصادهای آفریقایی که در حال حاضر با کندی در روند کاهش تورم مواجه هستند، این تنش‌ها به افزایش فشار بر قیمت‌های مصرف‌کننده، هزینه‌های بدهی و نرخ ارز منجر می‌شود.

نمای کلی کشورها: چگونگی گسترش شوک در سراسر آفریقا

• ساحل: شکنندگی در مواجهه با افزایش شدید قیمت‌ها

در بورکینافاسو، مالی و نیجر، ترکیبی از ناامنی، بی‌ثباتی سیاسی و فضای مالی محدود، خطرات را تشدید می‌کند. تورم در قیمت سوخت و مواد غذایی، که ناشی از افزایش هزینه‌های واردات است، می‌تواند بحران‌های انسانی را ایجاد کند و بی‌ثباتی اقتصادی را بدتر کند. این منطقه فضای مانور کمی دارد و این شوک در زمانی رخ می‌دهد که روابط با کشورهای کمک‌کننده از قبل تیره شده است.

• نیجریه: یک تولیدکننده نفت ولی آسیب‌پذیر

نیجریه پارادوکس یک کشور تولیدکننده نفت را نشان می‌دهد که همچنان به شدت به واردات فرآورده‌های نفتی تصفیه‌شده وابسته است.

 قیمت سوخت: اختلالات بارگیری در پالایشگاه دانگوت و تعدیل‌های متوالی قیمت‌های انبار - از ۷۷۴ نایرا به تقریباً ۹۹۵ نایرا در هر لیتر - منجر به افزایش قیمت پمپ بنزین در چندین ایالت به بیش از ۱۰۰۰ نایرا شده است.

فشار زنجیره تأمین: شرکت دولتی نفت و گاز نیجریه  به دنبال محموله‌های نفت خام اضافی برای تثبیت عرضه پالایشگاه است، اما قیمت‌ها همچنان با بازارهای بین‌المللی شاخص‌گذاری می‌شوند.

پیامدهای بودجه‌ای: بودجه ۲۰۲۶ بر اساس قیمت نفت ۶۰ تا ۶۵ دلار در هر بشکه است. در حالی که قیمت‌های بالاتر نفت خام ممکن است درآمد بیشتری ایجاد کند، این امر می‌تواند با افزایش واردات و فشارهای نرخ ارز جبران شود.

• آنگولا: افزایش درآمد اما افزایش هزینه‌ها

لواندا از افزایش قیمت نفت خام استقبال می‌کند، اما مقامات نسبت به افزایش قیمت واردات، به ویژه مواد غذایی و کالاهای اساسی هشدار می‌دهند. با توجه به اینکه نفت خام برنت به طور قابل توجهی بالاتر از قیمت بودجه ۶۱ دلار در هر بشکه است، خطرات تورمی در حال افزایش است.

• آفریقای جنوبی: بازگشت شبح تورم

آفریقای جنوبی به عنوان واردکننده اصلی نفت و فرآورده‌های نفتی، فشار فزاینده‌ای را بر قیمت‌های سوخت تنظیم‌شده تجربه می‌کند. افزایش قیمت نفت می‌تواند کاهش نرخ بهره پیش‌بینی‌شده را به تأخیر بیندازد و از طریق افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و غذا، افزایش هزینه‌های زندگی را تشدید کند.

 

تنش‌ها در زنجیره تأمین نفت

زنجیره تأمین شکننده آفریقا برای محصولات پالایش‌شده با فشارهای متعددی روبرو است:

• مسیرهای طولانی‌تر حمل‌ونقل و بیمه‌های گران‌تر، قیمت بنزین، گازوئیل و نفت سفید را افزایش می‌دهند؛ به لطف پالایشگاه دانگوت، نیجریه تا حدی از این وضعیت مصون مانده است، اما کمبود نفت خام محلی همچنان واردات با هزینه‌های بالا را ضروری می‌کند؛
• افزایش خطرات کمبود، زیرا برخی از بیمه‌گران پوشش خودکار ریسک جنگ را لغو می‌کنند در حالی که معامله‌گران ذخایر شناور در غرب آفریقا را برای تأمین نیازهای فوری گازوئیل بسیج می‌کنند.

 

امنیت غذایی: شوک دوم در حال شکل‌گیری

بازار کود به ویژه در برابر اختلالات در خلیج فارس آسیب‌پذیر است. سهم بزرگی از اوره تجارت‌شده جهان از این منطقه می‌آید و افزایش هزینه‌های گاز و حمل‌ونقل باعث افزایش قیمت‌ها می‌شود. برای کشاورزان آفریقایی، این امر مستقیماً فصل کشاورزی پیش رو در سال‌های ۲۰۲۶-۲۰۲۷ را تهدید می‌کند.

علاوه بر این، شرکت‌های بزرگ حمل‌ونقل دریایی جهان مانند "MSC، Maersk، CMA CGM و Hapag-Lloyd" خدمات خود را به خلیج فارس و دریای سرخ تعلیق کرده یا مسیر آن‌ها را تغییر داده‌اند. تعرفه‌های اضطراری و اختلالات لجستیکی، هزینه واردات مواد غذایی را افزایش داده و خطر فساد کالاهای فاسدشدنی را بیشتر می‌کند. به گفته چندین تحلیلگر، ادامه‌دار شدن این اختلالات می‌تواند زنجیره‌های تأمین مواد غذایی در کشورهای کم‌درآمد آفریقایی را بی‌ثبات کند.

بودجه‌ها، بدهی و فشار مالی

کشورهای صادرکننده نفت ـ نیجریه، آنگولا، کنگو و گابن ـ می‌توانند شاهد درآمد اضافی موقت باشند. با این حال، این سودها با موارد زیر جبران می‌شود:

• گران‌تر شدن واردات مواد غذایی، دارو و کالاهای تولیدی؛
• افزایش هزینه‌های خدمات بدهی به دلیل کاهش ارزش پول؛
• فشار بیشتر برای افزایش هزینه‌های اجتماعی.

برای واردکنندگان خالص مانند کنیا، تانزانیا، غنا، سنگال و رواندا، وضعیت حتی خطرناک‌تر است. افزایش هزینه‌های سوخت و حمل و نقل، کسری حساب جاری را تشدید می‌کند، ذخایر ارزی را تحت فشار قرار می‌دهد و برنامه‌ها را با صندوق بین‌المللی پول پیچیده می‌کند. ساحل عاج که از قبل شکننده است، می‌تواند به سرعت رو به وخامت بگذارد.

تامین مالی تجارت و نقدینگی: فشار بر دلار

افزایش قیمت نفت، نقدینگی دلار را در سیستم‌های بانکی آفریقا کاهش می‌دهد. هزینه‌های تأیید اعتبار اسنادی در حال افزایش است، زیرا بانک‌ها به طور فزاینده‌ای ریسک ژئوپلیتیکی را در نظر می‌گیرند. تحریم‌ها و بندهای ریسک جنگ، عملیات تجاری اسنادی را کند کرده و الزامات انطباق را افزایش می‌دهند. لغو پوشش خودکار ریسک جنگ در خلیج فارس، واردکنندگان را مجبور به خرید بیمه گران‌تر می‌کند که اغلب فراتر از توان مشاغل کوچک آفریقایی است. به طور متناقضی، این زمینه، اعتبار اسنادی را به نقش محوری در تأمین واردات ضروری سوخت، کود و محصولات غذایی بازمی‌گرداند.

تورم و افزایش هزینه‌های زندگی

تأثیر آن بر خانوارها قابل توجه خواهد بود. تورم سوخت به سرعت بر حمل و نقل، تولید برق، فرآوری غلات و تدارکات سردخانه‌ها تأثیر می‌گذارد. تورم مواد غذایی معمولاً با تأخیر دنبال می‌شود، زیرا هزینه‌های کود، حمل و نقل و ذخیره‌سازی به قیمت کالاها منتقل می‌شود.  با وجود پیش‌بینی‌های قبلی صندوق بین‌المللی پول که کاهش تدریجی تورم جهانی را پیش‌بینی می‌کرد، خطرات اقتصاد کلان دوباره در حال افزایش است. برای میلیون‌ها خانواده آفریقایی، این به معنای افزایش قیمت‌های بازار، کاهش قدرت خرید و دشوارتر شدن بده‌بستان‌های بودجه است.

معادله پالایش نیجریه

پالایشگاه دانگوت اکنون نقش محوری در قیمت‌گذاری سوخت در نیجریه ایفا می‌کند. با این حال این پالایشگاه همچنان به قیمت‌های جهانی نفت خام و شرایط نرخ ارز وابسته است. اختلالات بارگیری عموماً منعکس‌کننده تعدیل هزینه‌های جایگزینی است تا اختلالات عرضه.  تخصیص پایدار نفت خام و چارچوب‌های قیمت‌گذاری روشن برای کاهش نوسانات مورد نیاز است. حذف یارانه‌ها همچنین به این معنی است که مصرف‌کنندگان اکنون شوک‌های نفتی را سریع‌تر از قبل احساس می‌کنند.

سه سناریو برای ماه‌های آینده

ـ اختلال طولانی مدت

قیمت نفت برنت بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ دلار در نوسان است و انحرافات در اطراف دماغه امیدنیک ادامه دارد. واردکنندگان آفریقایی با افزایش ۲ تا ۵ واحدی تورم انرژی و بدتر شدن کسری بودجه خارجی مواجه هستند.

ـ  تثبیت نسبی

قیمت نفت برنت بین ۸۵ تا ۱۰۰ دلار تثبیت می‌شود و برخی از شرکت‌های بیمه و حمل و نقل با شرایط تعدیل شده فعالیت خود را از سر می‌گیرند. تورم همچنان بالا است اما با حمایت مالی هدفمند قابل مدیریت‌تر است.

ـ کاهش سریع تنش

 نفت برنت با کاهش تنش‌ها به حدود ۷۰ تا ۸۰ دلار کاهش می‌یابد. فشارهای قیمتی و ارزی در حال کاهش است، اما اعتماد اقتصادی همچنان تحت تأثیر قرار دارد.

اولویت‌های سیاستی و اقتصادی

برای دولت‌ها و بانک‌های مرکزی:

• به‌روزرسانی بودجه‌ها با سناریوهای استرس ۹۰، ۱۱۰ و ۱۲۰ دلار در هر بشکه؛
• گسترش خطوط تأمین مالی تجارت ارز خارجی از طریق اکزیم بانکهای آفریقا و مؤسسات توسعه؛
• اولویت دادن به کمک‌های اجتماعی هدفمند به جای یارانه‌های گسترده سوخت.

 برای سازمان‌های انرژی و لجستیک:

• رسمی‌کردن توافق‌نامه‌های تأمین نفت خام برای تثبیت فعالیت پالایشگاه‌ها؛
• تنوع بخشیدن به مسیرهای تجاری و تضمین بیمه ریسک جنگ از قبل؛
• استفاده از ذخایر استراتژیک برای کاهش کمبودهای فوری.

برای کسب‌وکارهای کشاورزی:

• حفاظت از خرید کود و غلات در برابر نوسانات قیمت؛
• تضمین ظرفیت حمل و نقل یخچالی و تنوع بخشیدن به بنادر ورودی.

برای بانک‌ها و کسب‌وکارها:

• اصلاح قراردادهای تجاری برای گنجاندن هزینه‌های حمل و نقل فزاینده و اعتبارنامه‌ها؛
• تنظیم چرخه‌های جریان نقدی برای در نظر گرفتن زمان‌های طولانی‌تر حمل و نقل.

 

چرا ساحل نیاز به توجه فوری دارد

ترکیب بحران‌های امنیتی، خستگی اهداکنندگان مالی و افزایش قیمت واردات، یک وضعیت انفجاری ایجاد می‌کند. بدون مداخله سریع  ـ ازجمله حمایت غذایی و انرژی، برنامه‌های تامین کود و ایجاد کریدورهای امن حمل و نقل ـ منطقه در معرض خطر افزایش بی‌ثباتی قرار می‌گیرد. در میان‌مدت، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، شبکه‌های کوچک برق و زیرساخت‌های مقاوم در برابر تغییرات اقلیمی می‌تواند وابستگی مزمن به واردات را کاهش دهد.

معنای این امر برای زیرساخت‌ها و گذار انرژی

زیرساخت‌های حمل ونقل باید هزینه‌های بالاتر سوخت، برنامه‌های لجستیکی مختل شده و چرخه‌های طولانی‌تر حمل و نقل را تحمل کنند که می‌تواند پروژه‌های مشارکت دولتی-خصوصی و پایداری اقتصادی کریدورهای تجاری را تضعیف کند. در بخش انرژی، این بحران بر اهمیت پالایش داخلی، تولید برق قابل اعتماد با سوخت گاز و سرمایه‌گذاری سریع در انرژی خورشیدی، بادی و ذخیره‌سازی - که همگی از اقدامات حفاظتی حیاتی در برابر شوک‌های خارجی هستند - تأکید می‌کند.

آفریقا پیش از این نیز شوک‌های نفتی را پشت سر گذاشته است، اما آسیب‌پذیری آن همچنان بالاست. بحران فعلی به عنوان یادآوری این نکته عمل می‌کند که تاب‌آوری - چه بر اساس سیستم‌های انرژی متنوع، شبکه‌های لجستیکی قوی یا قابلیت‌های مالی تجاری پیشرفته - دیگر اختیاری نیست.  اکنون این تاب‌آوری، پایه و اساس امنیت اقتصادی در جهانی است که به طور فزاینده‌ای آشفته می‌شود.

 

 

منبع: مجله اقتصادی فاینانشال افریک

https://www.financialafrik.com/۲۰۲۶/۰۳/۰۹/lafrique-et-la-guerre-en-iran-comment-le-choc-petrolier-menace-les-economies-les-chaines-dapprovisionnement-et-le-bien-etre-des-menages/