اشتغال از راه دور در قزاقستان؛ شکاف میان توسعه زیرساخت دیجیتال و تحول ساختار بازار کار
تحولات بازار کار پس از همهگیری کرونا موجب شد دورکاری از یک شیوه موقت به یکی از الگوهای جدید سازماندهی نیروی کار در بسیاری از کشورها تبدیل شود. در قزاقستان نیز توسعه زیرساخت دیجیتال، گسترش اینترنت پرسرعت، شبکه 5G و خدمات دیجیتال زمینه فنی لازم برای این تحول را ایجاد کرده است.
با وجود این، میزان دورکاری در مقایسه با ظرفیت زیرساختی کشور پایین باقی مانده است.
در حالی که ۹۹ درصد جمعیت به اینترنت پرسرعت دسترسی دارند، کمتر از یک درصد شاغلان بهعنوان نیروی دورکار ثبت شدهاند. بنابراین، محدودیت اصلی را نمیتوان صرفاً به دسترسی دیجیتال نسبت داد.
تحولات آماری دورکاری:
آمار رسمی نشان میدهد در سال ۲۰۲۵ حدود ۴۴.۲ هزار نفر در قزاقستان بهصورت دورکار فعالیت داشتهاند. در سهماهه نخست سال ۲۰۲۶ این رقم ۲۹.۸ هزار نفر گزارش شده است.
با این حال، این کاهش باید با احتیاط تفسیر شود.
پایان شرایط استثنایی دوره کرونا باعث شده بسیاری از شرکتها از دورکاری کامل به کار حضوری یا مدل ترکیبی بازگردند. علاوه بر این، روش نمونهگیری آماری میتواند موجب نوسان شاخص در دورههای مختلف شود.
همچنین افزایش مشاغل ترکیبی، یعنی ترکیب حضور در دفتر با کار از خانه، موجب شده بخشی از واقعیت دورکاری در آمار رسمی منعکس نشود. از این رو، آمار رسمیکاهش دورکاری کامل را نشان میدهد، اما لزوماً بیانگر کاهش اهمیت انعطافپذیری در بازار کار نیست.
ساختار اقتصادی؛ مهمترین محدودیت گسترش دورکاری:
ساختار اشتغال قزاقستان عامل اصلی محدودکننده توسعه دورکاری محسوب میشود.
در سهماهه نخست ۲۰۲۶، ۷۳.۴ درصد شاغلان در بخشهایی فعالیت داشتهاند که حضور فیزیکی نیروی کار در آنها ضروری یا بسیار مهم است.
این بخشها شامل:
- تجارت؛
- آموزش؛
- صنعت؛
- کشاورزی؛
- حملونقل و انبارداری؛
- ساختوساز؛
- بهداشت و خدمات اجتماعی.
است.
بنابراین حتی در صورت توسعه کامل زیرساخت دیجیتال، بخش بزرگی از نیروی کار این کشور اساساً امکان انتقال کامل به محیط کار از راه دور را ندارد.
در مقابل، اقتصاد دانش تنها حدود ۵.۷ درصد کل اشتغال را تشکیل میدهد. این بخش شامل فناوری اطلاعات، امور مالی، مشاوره، تحقیقات، تحلیل، بازاریابی دیجیتال و سایر فعالیتهای مبتنی بر دانش است و بیشترین ظرفیت را برای دورکاری دارد.
موانع سازمانی و فرهنگی:
اگرچه زیرساخت دیجیتال و چارچوب قانونی فراهم است، تغییر الگوی مدیریتی شرکتها همچنان یک چالش محسوب میشود.
برخی کارفرمایان همچنان حضور فیزیکی کارکنان را با بهرهوری و نظارت مؤثر بر عملکرد مرتبط میدانند.
گسترش دورکاری مستلزم تغییر در:
- فرهنگ سازمانی؛
- مدیریت نیروی انسانی؛
- ارزیابی عملکرد؛
- ارتباطات درونسازمانی؛
- امنیت اطلاعات؛
- ابزارهای همکاری دیجیتال؛
- فرآیندهای مدیریتی.
است.
هزینه و پیچیدگی این تحول موجب شده مدل ترکیبی برای بسیاری از سازمانها جذابتر از دورکاری کامل باشد.
مدل ترکیبی بهعنوان الگوی محتمل بازار کار:
بر اساس دیدگاههای مطرحشده در متن، ارزیابی اثر دورکاری بر بهرهوری یکسان نیست.
از یک سو، برای بسیاری از فعالیتهای فکری، حذف زمان رفتوآمد، افزایش انعطافپذیری و امکان تمرکز بیشتر میتواند بهرهوری را افزایش دهد.
از سوی دیگر، دورکاری کامل میتواند مشکلاتی در زمینه:
- تعامل تیمی؛
- انتقال دانش؛
- آموزش کارکنان جدید؛
- هماهنگی سازمانی
ایجاد کند.
به همین دلیل، مدل ترکیبی میتواند تعادل مناسبی میان انعطافپذیری نیروی کار و الزامات مدیریتی ایجاد کند.
تقاضای بازار برای مشاغل دورکار:
اگرچه دورکاری هنوز سهم محدودی از بازار کار را تشکیل میدهد، نشانههایی از افزایش تقاضا برای این شیوه اشتغال مشاهده میشود. طبق دادههای hh.kz، چهارونیم(4.5) درصد آگهیهای شغلی امکان دورکاری کامل را فراهم میکنند.
تقریباً ۲۵ درصد فرصتهای دورکاری در حوزه فناوری اطلاعات قرار دارند. پس از آن، خدمات کسبوکار و خردهفروشی از حوزههای مهم تقاضا هستند.
از جمله مشاغل دارای ظرفیت بالای دورکاری میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- برنامهنویسی؛
- مدیریت فروش؛
- بازاریابی؛
- طراحی؛
- تبلیغات اینترنتی؛
- خدمات مشتری؛
- تحلیل داده.
نکته مهم آن است که بازار دورکاری صرفاً به مشاغل فنی و برنامهنویسی محدود نیست و طیف وسیعتری از مشاغل خدماتی و تخصصی را نیز دربر میگیرد.
تمرکز جغرافیایی فرصتهای دورکاری:
با وجود ماهیت جغرافیاگریز دورکاری، حدود ۷۷ درصد فرصتهای شغلی دورکار در آلماتی و آستانه متمرکز است.
علت این تمرکز، استقرار بخش عمده شرکتهای بزرگ، بانکها، شرکتهای فناوری اطلاعات، سازمانهای بینالمللی و مراکز خدماتی در این دو شهر است.
در نتیجه، دورکاری در مرحله فعلی بیشتر شیوه انجام کار را تغییر داده و هنوز به معنای واقعی موجب انتقال فرصتهای اقتصادی از مراکز اصلی به مناطق نشده است. با این حال، این روند میتواند در آینده رابطه میان محل استقرار کارفرما و محل زندگی نیروی کار را تضعیف کند.
ظرفیت دورکاری برای توسعه مناطق:
یکی از مهمترین آثار بالقوه گسترش اشتغال از راه دور، کاهش فشار مهاجرت نیروی انسانی به آلماتی و آستانه است.
افراد ساکن شهرهای کوچکتر در صورت دسترسی به فرصتهای شغلی شرکتهای بزرگ، دیگر الزاماً برای دستیابی به درآمد بالاتر مجبور به مهاجرت نخواهند بود.
در این شرایط:
- بخشی از نیروی انسانی در مناطق حفظ میشود؛
- درآمد حاصل از اشتغال در اقتصاد محلی باقی میماند؛
- تقاضا برای خدمات و کسبوکارهای محلی افزایش مییابد؛
- نیاز به زیرساخت دیجیتال و آموزش تخصصی افزایش پیدا میکند؛
- جذابیت اقتصادی مناطق تقویت میشود.
ظرفیت صادرات نیروی کار دیجیتال:
فراتر از جابهجایی نیروی کار در داخل کشور، دورکاری امکان حضور متخصصان قزاق در بازار کار جهانی را فراهم میکند.
برخلاف صادرات کالا، صادرات خدمات دیجیتال وابستگی بسیار کمتری به حملونقل، هزینه لجستیک و اندازه بازار داخلی دارد. در این حوزه، مهمترین مزیت رقابتی عبارت است از:
- سطح مهارت؛
- دانش تخصصی؛
- توانایی ایجاد راهکارهای دیجیتال؛
- کیفیت خدمات.
حوزههایی مانند فینتک، GovTech، فناوریهای مورد استفاده در معادن، مهندسی، برنامهنویسی و تحلیل داده بهعنوان زمینههای دارای ظرفیت برای توسعه صادرات خدمات دیجیتال مطرح شدهاند.
بر اساس دیدگاه کارشناسان، بخشی از این فرآیند هماکنون آغاز شده و متخصصان قزاق در حوزههایی مانند برنامهنویسی، طراحی، مهندسی و تحلیل مالی برای شرکتهای خارجی فعالیت میکنند.
اشتغال از راه دور در قزاقستان، با وجود توسعه قابل توجه زیرساخت دیجیتال، همچنان سهم محدودی از بازار کار را تشکیل میدهد. پوشش ۹۹ درصدی اینترنت پرسرعت در برابر سهم کمتر از یک درصدی اشتغال رسمی دورکار نشان میدهد که توسعه فناوری بهتنهایی برای تغییر ساختار اشتغال کافی نیست.
مهمترین عامل محدودکننده، ساختار اقتصادی کشور است؛ بهگونهای که ۷۳.۴ درصد شاغلان در بخشهایی فعالیت میکنند که نیازمند حضور فیزیکی هستند و بخش اقتصاد دانش تنها ۵.۷ درصد اشتغال را در اختیار دارد. بنابراین انتظار تبدیل سریع بخش عمده بازار کار به دورکاری کامل با ساختار فعلی اقتصاد واقعبینانه نیست.
در مقابل، روندهای موجود در بازار نشان میدهد دورکاری در حوزههای تخصصی و خدماتی در حال تثبیت است. سهم ۴.۵ درصدی فرصتهای شغلی کاملاً دورکار، تمرکز حدود ۲۵ درصد این فرصتها در فناوری اطلاعات و حضور مشاغلی همچون فروش، بازاریابی، طراحی و تحلیل داده، نشاندهنده شکلگیری تدریجی یک بازار تخصصی برای اشتغال انعطافپذیر است.
در این میان، مدل ترکیبی احتمالاً نقش مهمی در آینده بازار کار خواهد داشت؛ زیرا میتواند میان انعطافپذیری نیروی انسانی، بهرهوری و الزامات مدیریت سازمانی تعادل برقرار کند.
در افق بلندمدت، اهمیت اصلی دورکاری برای قزاقستان ممکن است نه در تبدیل گسترده مشاغل سنتی به مشاغل خانگی، بلکه در توسعه اقتصاد دانش، کاهش تمرکز جغرافیایی فرصتهای شغلی، حفظ نیروی انسانی در مناطق و تبدیل متخصصان قزاق به ارائهدهندگان خدمات دیجیتال در بازار جهانی باشد.
در نهایت، تحقق این ظرفیت بیش از آنکه به توسعه بیشتر دسترسی به اینترنت وابسته باشد، به توسعه سرمایه انسانی، آموزش تخصصی، تغییر فرهنگ مدیریتی، گسترش مشاغل اقتصاد دانش و افزایش آمادگی شرکتها برای سازماندهی انعطافپذیر نیروی کار وابسته خواهد بود.
https://www.inform.kz/ru/udalennaya-zanyatost-v-kazahstane-bareri-i-perspektivi-683d5842