از غلات تا بازارهای جدید؛ قزاقستان در مسیر تبدیل‌شدن به‌هاب غذایی اوراسیا
قزاقستان با قرار گرفتن در میان بزرگ‌ترین کشورهای جهان از نظر مساحت، از ظرفیت قابل توجهی برای توسعه کشاورزی برخوردار است. ترکیب زمین‌های گسترده قابل استفاده برای کشاورزی و شرایط نسبتاً مناسب برای زراعت، این کشور را به یکی از تولیدکنندگان مهم محصولات کشاورزی در منطقه تبدیل کرده است. این کشور در حال اجرای یک تحول ساختاری در بخش کشاورزی است که در آن افزایش تولید، فرآوری عمیق، بومی‌سازی فناوری، توسعه نهاده‌ها، مدیریت آب و گسترش بازارهای صادراتی به یکدیگر پیوند خورده‌اند.داده‌ها نشان می‌دهد که این تحول در حال تبدیل‌شدن به یک روند عملی است: تولید کشاورزی در سال ۲۰۲۵ از ۱۸.۲ میلیارد دلار فراتر رفته، صادرات محصولات کشاورزی طی پنج سال تقریباً دو برابر شده، سهم محصولات فرآوری‌شده از صادرات در حال افزایش است و سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی در صنایع فرآوری، ماشین‌آلات و تولید کود در حال انجام است. از منظر راهبردی، مهم‌ترین تغییر، عبور از مدل «تولید و صادرات ماده خام» به مدل «تولید، فرآوری، ایجاد ارزش افزوده و اتصال به بازارهای منطقه‌ای و جهانی» است.موقعیت جغرافیایی قزاقستان نیز در این مدل نقش تعیین‌کننده دارد و امکان دسترسی به بازارهای آسیای مرکزی، چین، قفقاز، خاورمیانه و سایر بازارها را فراهم می‌کند. در عین حال، پایداری این مدل به توانایی قزاقستان در مدیریت محدودیت‌های منابع، به‌ویژه آب، وابسته خواهد بود. توسعه فناوری‌های صرفه‌جویی در مصرف آب و افزایش بهره‌وری زمین از همین رو بخش جدایی‌ناپذیر راهبرد جدید محسوب می‌شود.
با این حال، الگوی سنتی صادرات کشاورزی قزاقستان عمدتاً بر صادرات محصولات خام و فرآوری‌نشده استوار بود. روندهای جدید نشان می‌دهد که این مدل در حال تغییر است و دولت به دنبال ایجاد زنجیره‌ای کامل از تولید، فرآوری، بسته‌بندی، بازاریابی و لجستیک است.
این تغییر با روندهای جهانی نیز هم‌زمان شده است. بر اساس پیش‌بینی OECD و FAO، تولید جهانی محصولات کشاورزی و شیلات طی دهه آینده حدود ۱۴ درصد افزایش خواهد یافت و تا سال ۲۰۳۴ حدود ۲۲ درصد کالری مصرفی جهان از مرزهای بین‌المللی عبور خواهد کرد. در نتیجه، تجارت بین‌المللی مواد غذایی به یکی از مؤلفه‌های اصلی امنیت غذایی جهانی تبدیل می‌شود.
ظرفیت تولید و تنوع‌بخشی به کشاورزی
عملکرد بخش کشاورزی قزاقستان در سال ۲۰۲۵ نشان‌دهنده ظرفیت بالای تولید این کشور است.
ارزش تولید ناخالص کشاورزی در این سال از ۱۸.۲ میلیارد دلار فراتر رفت و رشد ۵.۹ درصدی نسبت به سال قبل ثبت شد. همچنین ۲۵.۹ میلیون تن غلات برداشت شد که ۱۹.۳ میلیون تن آن را گندم تشکیل می‌داد.
با وجود تداوم اهمیت گندم، ترکیب کشت در حال تغییر است. طی سال‌های اخیر:
- سطح زیرکشت گندم نزدیک به ۹۰۰ هزار هکتار کاهش یافته است؛
- سطح زیرکشت دانه‌های روغنی بیش از یک میلیون هکتار افزایش یافته است؛
- سطح زیرکشت حبوبات نیز ۲۷۵ هزار هکتار افزایش داشته است.
این تغییر صرفاً افزایش تنوع محصولات نیست، بلکه پایه‌ای برای توسعه صنایع غذایی و فرآوری محصولات کشاورزی محسوب می‌شود. دانه‌های روغنی و حبوبات از ظرفیت مناسبی برای ایجاد محصولات با ارزش افزوده بالاتر برخوردارند.
موقعیت جغرافیایی؛ از محدودیت تاریخی تا مزیت اقتصادی
یکی از مهم‌ترین مزیت‌های قزاقستان، موقعیت جغرافیایی آن میان بازارهای بزرگ مصرفی اوراسیاست.
این کشور به بازارهای آسیای مرکزی، چین، قفقاز، خاورمیانه و سایر مناطق دسترسی دارد و می‌تواند نقش واسطه میان مراکز تولید و بازارهای دارای رشد سریع تقاضا را ایفا کند.
بر این اساس، موقعیت جغرافیایی قزاقستان در حال تبدیل‌شدن از یک محدودیت ناشی از محصوربودن در خشکی به یک دارایی اقتصادی و لجستیکی است.
این مزیت در حوزه کشاورزی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا قابلیت صادرات مواد غذایی تنها به ظرفیت تولید وابسته نیست و دسترسی به مسیرهای حمل‌ونقل، بازارهای مصرف و زیرساخت‌های صادراتی نیز تعیین‌کننده است.
رئیس‌جمهوری قزاقستان نیز بر استفاده از ظرفیت کشاورزی کشور برای مقابله با کمبود جهانی مواد غذایی و ایفای نقش قزاقستان به‌عنوان تأمین‌کننده قابل اتکای غلات و سایر محصولات غذایی مهم تأکید کرده است.
گذار از صادرات مواد خام به محصولات با ارزش افزوده
مهم‌ترین بخش تحول کشاورزی قزاقستان، تغییر در ساختار صادرات است.
طبق ارزیابی OECD در سال ۲۰۲۵، از نظر تاریخی حدود ۶۰ درصد صادرات کشاورزی ـ غذایی قزاقستان را محصولات اولیه تشکیل می‌دادند. این ساختار باعث می‌شد بخش قابل توجهی از ارزش اقتصادی محصول پس از خروج ماده خام از کشور ایجاد شود.
برای نمونه، صادرات گندم به شکل خام به این معناست که ارزش افزوده حاصل از تبدیل آن به محصولاتی مانند نشاسته، گلوتن، ماکارونی، خوراک دام یا سوخت زیستی عمدتاً خارج از کشور ایجاد شود.
از این رو، توسعه صنایع فرآوری به معنای نگهداشت ارزش افزوده، سرمایه‌گذاری و اشتغال بیشتر در داخل قزاقستان است.
داده‌های سال‌های اخیر نشان می‌دهد این سیاست در حال نتیجه‌دادن است:
- در سال ۲۰۲۵، ۵۳ پروژه فرآوری محصولات کشاورزی به ارزش ۲۳۰ میلیون دلار راه‌اندازی شد؛
- تولید مواد غذایی به ۷.۵ میلیارد دلار رسید؛
- تولید مواد غذایی در چهار ماه نخست ۲۰۲۶ از ۲.۸ میلیارد دلار عبور کرد؛
- رشد تولید مواد غذایی در این دوره ۱۴.۴ درصد بود؛
- سرمایه‌گذاری در دارایی‌های ثابت این صنعت بیش از دو برابر شد و از ۸۰۰ میلیون دلار فراتر رفت.
در نتیجه، مدل توسعه از «افزایش مقدار تولید» به سمت افزایش ارزش اقتصادی هر واحد محصول کشاورزی در حال تغییر است.
رشد صادرات و نقش قزاقستان در امنیت غذایی منطقه
قزاقستان در کنار توسعه فرآوری داخلی، جایگاه خود را در بازارهای منطقه‌ای نیز تقویت کرده است.
از سپتامبر ۲۰۲۵ تا ۱۷ ژوئیه ۲۰۲۶، این کشور ۱۳.۵ میلیون تن غلات و آرد صادر کرد که ۱۲.۵ درصد بیشتر از دوره مشابه فصل قبل بود.
مقاصد منطقه‌ای رشد قابل توجهی را تجربه کرده‌اند:
همچنین محصولات کشاورزی قزاقستان به بیش از ۷۲ کشور صادر می‌شود و علاوه بر آسیای مرکزی و افغانستان، بازارهای اتحادیه اروپا، اتحادیه اقتصادی اوراسیا، ترکیه و چین را نیز دربرمی‌گیرد.
طبق داده‌های ارائه‌شده، طی پنج سال گذشته صادرات محصولات کشاورزی تقریباً دو برابر شده و از ۳.۸ میلیارد دلار به ۷ میلیارد دلار رسیده است.
این روند، نقش قزاقستان را از یک صادرکننده صرف به یکی از منابع مهم تأمین مواد غذایی برای منطقه نزدیک می‌کند.
بومی‌سازی فناوری و ماشین‌آلات کشاورزی
یکی از پایه‌های مهم تحول کشاورزی، نوسازی تجهیزات و افزایش بهره‌وری تولید است.
از سال ۲۰۱۹، تولید داخلی انواع ماشین‌آلات کشاورزی در قزاقستان توسعه یافته است؛ از جمله:
- تراکتورهای چرخ‌دار؛
- کمباین‌های غلات و علوفه؛
- دستگاه‌های برداشت؛
- تجهیزات خاک‌ورزی؛
- دستگاه‌های بذرپاش و کشت.
در آوریل ۲۰۲۵ نیز تولید تجهیزات شرکت John Deere در قزاقستان آغاز شد و توافقی راهبردی به ارزش ۲.۵ میلیارد دلار برای همکاری صنعتی بلندمدت میان این شرکت و قزاقستان به امضا رسید. در سال ۲۰۲۵ در مجموع ۴۳۰ دستگاه ماشین‌آلات تولید شد.
در سال ۲۰۲۶ نیز شرکت‌هایی از اروپا، کانادا و آمریکای شمالی برای بومی‌سازی محصولات خود وارد بازار قزاقستان شده‌اند. در مجموع، بر اساس متن، اکنون ۱۰ کارخانه در این کشور انواع تراکتور و ماشین‌آلات برداشت غلات، علوفه و پنبه تولید می‌کنند.
تولید ماشین‌آلات کشاورزی در سال ۲۰۲۵ نیز ۲۲ درصد افزایش یافت و شرکت‌ها برنامه دارند در سال جاری نزدیک به ۱۰ هزار دستگاه ماشین‌آلات مدرن تولید کنند.
توسعه صنایع فرآوری عمیق
فرآوری عمیق یکی از محورهای اصلی برنامه تحول کشاورزی قزاقستان است.
در حال حاضر سه واحد فرآوری غلات با ظرفیت مجموع بیش از ۵۱۰ هزار تن در کشور فعال هستند و محصولاتی مانند نشاسته، بیواتانول و گلوتن تولید می‌کنند.
بر اساس برنامه‌های اعلام‌شده، تا سال ۲۰۲۹ شش پروژه سرمایه‌گذاری بزرگ دیگر با ارزش مجموع ۴ میلیارد دلار به این ظرفیت اضافه خواهند شد.
از جمله پروژه‌های مورد اشاره:
- پروژه شرکت Tiryaki Agro در آستانه به ارزش ۳۲۰ میلیون دلار؛
- کارخانه Fufeng Group با ظرفیت فرآوری ۳ میلیون تن ذرت در سال و سرمایه‌گذاری ۱.۵ میلیارد دلار؛
- پروژه‌های شرکت‌های Dalian Hesheng Holdings Group و Hopefull Grain & Oil Group به ارزش ۶۵۰ میلیون دلار و ۱.۵ میلیارد دلار.
این پروژه‌ها نشان می‌دهد که قزاقستان در حال تلاش برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی در حلقه‌های با ارزش افزوده بالاتر زنجیره غذایی است.
توسعه تولید داخلی کود و تکمیل زنجیره تولید
یکی دیگر از محورهای سیاست کشاورزی، کاهش وابستگی به واردات نهاده‌ها و تبدیل قزاقستان به تولیدکننده و صادرکننده کود است.
شرکت Qazaq Kalium Ltd. قرار است تا سال ۲۰۲۷ مرحله نخست تولید کود پتاسه را با ظرفیت یک میلیون تن راه‌اندازی کند و تا سال ۲۰۳۵ ظرفیت تولید را به ۱۲ میلیون تن افزایش دهد.
همچنین برای تأمین اوره، سه مجتمع بزرگ در سال‌های ۲۰۲۹ تا ۲۰۳۰ برنامه‌ریزی شده است که ظرفیت‌های اعلام‌شده آنها شامل:
- KMG PetroChem: ۸۰۰ هزار تن؛
- Qazesta Fertilizers Ltd.: ۷۰۰ هزار تن؛
- KazAzot PRIME: ۵۷۷ هزار تن اوره و ۵۰۰ هزار تن نیترات آمونیوم
است.
همچنین Kazphosphate با همکاری SINOPEC و CNCEC قصد دارد ظرفیت تولید کودهای فسفاته را تا ۵ میلیون تن افزایش دهد و نخستین یک میلیون تن آمفوس را در سال ۲۰۲۹ تولید کند.
هدف این مجموعه پروژه‌ها آن است که قزاقستان تا سال ۲۰۳۰ علاوه بر تأمین نیاز داخلی به انواع اصلی کود، وارد بازارهای صادراتی این محصولات نیز شود.
مدیریت آب و افزایش پایداری کشاورزی
با توجه به اینکه حدود ۶۰ درصد مصرف منابع آب قزاقستان مربوط به بخش کشاورزی است، مدیریت مصرف آب یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده آینده این بخش محسوب می‌شود.
قزاقستان برای مقابله با این چالش، استفاده از فناوری‌های نوین آبیاری را تشویق می‌کند. از جمله این اقدامات، جبران هزینه‌های کشاورزان برای ایجاد زیرساخت‌های آبیاری و خرید و نصب تجهیزات آبیاری بارانی و قطره‌ای است.
تا پایان سال ۲۰۲۵، سطح اراضی تحت فناوری‌های صرفه‌جویی آب به ۵۴۳ هزار هکتار رسید و برای سال ۲۰۲۶ نیز توسعه این فناوری‌ها در ۱۶۳ هزار هکتار دیگر پیش‌بینی شده است.
برآورد ارائه‌شده در متن نشان می‌دهد که توسعه مرحله‌ای فناوری‌های صرفه‌جویی می‌تواند سالانه تا ۲.۲ میلیارد مترمکعب آب صرفه‌جویی ایجاد کند.
ارزیابی راهبردی
مجموع روندهای مطرح‌شده نشان می‌دهد که قزاقستان در حال ایجاد یک زنجیره کامل و یکپارچه کشاورزی ـ غذایی است.
این زنجیره از چهار مرحله اصلی تشکیل می‌شود:
تولید → فرآوری → لجستیک و صادرات → دسترسی به بازارهای منطقه‌ای و جهانی
در مرحله تولید، تنوع‌بخشی به محصولات، نوسازی ماشین‌آلات و توسعه نهاده‌های داخلی دنبال می‌شود.
در مرحله فرآوری، تمرکز بر افزایش ارزش افزوده و کاهش صادرات مواد خام است.
در مرحله لجستیک و صادرات، موقعیت جغرافیایی قزاقستان به‌عنوان مزیت اتصال تولیدکنندگان به بازارهای بزرگ اوراسیا مورد استفاده قرار می‌گیرد.
در مرحله بازار، افزایش صادرات به کشورهای منطقه و گسترش دامنه بازارهای مقصد، جایگاه قزاقستان را در زنجیره تأمین غذایی تقویت می‌کند.
بنابراین، هدف نهایی صرفاً تبدیل‌شدن به یک صادرکننده بزرگ غلات نیست؛ بلکه ایجاد یک هاب جامع کشاورزی ـ غذایی است که بتواند مواد خام را در داخل کشور به محصولات با ارزش افزوده بالاتر تبدیل کرده و سپس آنها را به بازارهای منطقه‌ای و جهانی عرضه کند.