تأمین مالی بخش سلامت در آفریقا، چالش‌ها و راهکارها

تأمین هزینه‌های بخش سلامت یکی از مشکلات مهم کشورهای آفریقایی است. این کشورها برای ساخت بیمارستان، تجهیز مراکز درمانی، خرید دارو، آموزش پزشکان و پرستاران و ارائه خدمات بهداشتی به منابع مالی زیادی نیاز دارند. با این حال، بسیاری از دولت‌های آفریقایی با کمبود بودجه روبه‌رو هستند و نمی‌توانند تمام نیازهای بخش سلامت را از محل درآمدهای داخلی خود تأمین کنند. در گذشته، بخشی از هزینه‌های سلامت این کشورها از طریق کمک‌های مالی کشورهای خارجی و سازمان‌های بین‌المللی پرداخت می‌شد. اما اکنون کمک‌های خارجی کاهش یافته و در مقابل، هزینه‌های دولت‌ها برای بازپرداخت بدهی‌های گذشته افزایش پیدا کرده است. در چنین شرایطی، دولت‌ها باید راه‌های دیگری برای تأمین هزینه‌های سلامت پیدا کنند.

چرا تأمین هزینه‌های سلامت دشوارتر شده است؟

یکی از دلایل اصلی، کاهش کمک‌های مالی خارجی است. بسیاری از کشورهای آفریقایی برای اجرای برنامه‌های بهداشتی، مبارزه با بیماری‌ها و تأمین دارو به کمک کشورهای توسعه‌یافته و سازمان‌های بین‌المللی وابسته بوده‌اند. کاهش این کمک‌ها باعث می‌شود دولت‌ها برای ادامه برنامه‌های درمانی خود با کمبود منابع روبه‌رو شوند. عامل مهم دیگر، افزایش فشار بدهی‌های خارجی است. دولت‌هایی که در سال‌های گذشته وام گرفته‌اند، باید بخش قابل‌توجهی از درآمد خود را صرف بازپرداخت اصل و سود این وام‌ها کنند. در نتیجه، پول کمتری برای بخش‌هایی مانند سلامت، آموزش و تأمین خدمات عمومی‌ باقی می‌ماند. از سوی دیگر، نیازهای درمانی مردم نیز کاهش نمی‌یابد. جمعیت رو به افزایش، گسترش شهرها، هزینه تجهیزات پزشکی و داروها و ضرورت مقابله با بیماری‌های مختلف، همگی به منابع مالی بیشتری نیاز دارند. بنابراین، کشورهای آفریقایی باید علاوه بر تلاش برای جذب منابع جدید، از روش‌هایی استفاده کنند که امکان تأمین مالی پایدار و بلندمدت بخش سلامت را فراهم سازد.

چه راه‌هایی برای تأمین منابع مالی جدید وجود دارد؟

کشورهای آفریقایی می‌توانند از چند روش برای تأمین هزینه‌های سلامت استفاده کنند. این روش‌ها لزوماً به معنای دریافت کمک بلاعوض نیستند. برخی از آن‌ها از طریق تغییر نحوه بازپرداخت بدهی‌ها، جذب سرمایه‌گذاران یا همکاری با بخش خصوصی اجرا می‌شوند. یکی از روش‌ها، توافق برای تبدیل بخشی از بدهی‌های یک کشور به منابع مالی موردنیاز بخش سلامت است. در روش معمول، کشور بدهکار باید مبلغ مشخصی را به کشور یا نهاد طلبکار بازپرداخت کند. اما در این روش، طرفین توافق می‌کنند که بخشی از بدهی به جای پرداخت معمول، برای اجرای برنامه‌های مشخص توسعه‌ای یا بهداشتی استفاده شود. یکی از نمونه‌های این روش، برنامه «دِبت‌تو‌هلث» است که صندوق جهانی مبارزه با ایدز، سل و مالاریا در آن نقش داشته است. بر اساس این روش، از سال ۲۰۰۷ تا ۲۰۲۵، نزدیک به ۵۰۰ میلیون دلار از بدهی‌های دوجانبه در قالب ۱۴ توافق، به حدود ۳۳۰ میلیون دلار تأمین مالی برای بخش سلامت در ۱۱ کشور بدهکار تبدیل شده است. اهمیت این روش در آن است که می‌تواند بخشی از فشار مالی دولت را کاهش دهد و منابع بیشتری را در اختیار بخش سلامت قرار دهد. با این حال، اجرای آن به توافق طلبکار و بدهکار نیاز دارد و نمی‌توان انتظار داشت که همه بدهی‌های یک کشور از این طریق به منابع سلامت تبدیل شوند.

استفاده از اوراق قرضه و ابزارهای مالی پایدار

راه دیگر، استفاده از ابزارهای مالی جدید برای جذب سرمایه است. دولت‌ها و برخی نهادهای مالی می‌توانند با انتشار اوراق قرضه یا دریافت وام‌هایی که شرایط مشخصی دارند، منابع موردنیاز برای پروژه‌های توسعه‌ای را تأمین کنند. برای مثال، ممکن است منابع مالی برای ساخت بیمارستان، توسعه مراکز درمانی یا بهبود دسترسی مردم به خدمات بهداشتی جذب شود. در برخی از این ابزارها، شرایط مالی یا نحوه پرداخت به تحقق اهداف مشخص اجتماعی و اقتصادی وابسته است. در سال‌های اخیر، استفاده از اوراق و ابزارهای مالی مرتبط با توسعه پایدار در آفریقا گسترش یافته است. بر اساس اطلاعات، بیش از ۱۵۰ مورد انتشار اوراق پایدار در این قاره، در مجموع بیش از ۱۵ میلیارد دلار منابع مالی ایجاد کرده است. همچنین، ساحل عاج در سال ۲۰۲۵ یک وام مرتبط با اهداف پایداری به ارزش ۴۳۳ میلیون یورو با حمایت بانک جهانی دریافت کرد. این نمونه‌ها نشان می‌دهند که کشورهای آفریقایی می‌توانند برای تأمین مالی طرح‌های توسعه‌ای، از روش‌هایی فراتر از کمک‌های خارجی سنتی استفاده کنند. با این حال، باید توجه داشت که دریافت وام یا انتشار اوراق به معنای تأمین پول رایگان نیست. این منابع معمولاً تعهدات مالی ایجاد می‌کنند و دولت باید در آینده اصل و سود بدهی را پرداخت کند. بنابراین، استفاده از این روش زمانی مفید است که هزینه تأمین مالی قابل‌تحمل باشد و منابع جذب‌شده به نتایج مشخص و ارزشمند منجر شوند.

همکاری دولت و بخش خصوصی

یکی از راه‌های دیگر، استفاده از ظرفیت شرکت‌های خصوصی در کنار دولت است. در این روش، دولت می‌تواند با شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران خصوصی برای اجرای پروژه‌های درمانی همکاری کند. برای مثال، ساخت و تجهیز یک مرکز درمانی، تأمین برخی تجهیزات پزشکی یا ارائه خدمات پشتیبانی می‌تواند با مشارکت بخش خصوصی انجام شود. در چنین شرایطی، بخشی از سرمایه و توان اجرایی موردنیاز از سوی شرکت‌های خصوصی تأمین می‌شود و دولت نیز وظایف و تعهدات خود را بر اساس قرارداد مشخص انجام می‌دهد. این نوع همکاری می‌تواند به اجرای سریع‌تر برخی پروژه‌ها به‌ویژه در کشورهایی که دولت به‌تنهایی منابع مالی کافی برای اجرای همه طرح‌های موردنیاز را ندارد، کمک کند. اما همکاری با بخش خصوصی نیز باید با دقت انجام شود. اگر قراردادها به‌درستی تنظیم نشوند، ممکن است هزینه‌های سنگینی در سال‌های آینده بر دوش دولت قرار گیرد. همچنین، اگر هدف اصلی تأمین سود سرمایه‌گذار باشد و نظارت کافی وجود نداشته باشد، احتمال دارد خدمات درمانی برای اقشار کم‌درآمد گران‌تر یا دسترسی به آن‌ها دشوارتر شود. بنابراین، دولت‌ها باید پیش از امضای قرارداد، هزینه‌ها، منافع، خطرات و تعهدات بلندمدت هر پروژه را به‌دقت بررسی کنند.

خطرات و محدودیت‌های روش‌های جدید تأمین مالی

هرچند روش‌های جدید می‌توانند به تأمین هزینه‌های سلامت کمک کنند، اما استفاده از آن‌ها بدون برنامه‌ریزی مناسب ممکن است مشکلات تازه‌ای ایجاد کند. نخستین خطر، افزایش بدهی است. اگر دولت برای ساخت بیمارستان یا تأمین تجهیزات وام بگیرد، باید مطمئن باشد که در سال‌های آینده توان بازپرداخت آن را خواهد داشت. در غیر این صورت، ممکن است تأمین مالی امروز، به فشار بودجه‌ای بیشتر در آینده منجر شود. خطر دوم، ایجاد تعهدات مالی بلندمدت است. در برخی قراردادهای مشارکت با بخش خصوصی، دولت متعهد می‌شود که طی چندین سال مبالغ مشخصی پرداخت کند. حتی اگر این هزینه‌ها در ابتدا به‌طور کامل دیده نشوند، ممکن است در آینده بخش بزرگی از بودجه را به خود اختصاص دهند. خطر سوم، هزینه‌های مربوط به تضمین وام‌هاست. گاهی برای جذب سرمایه‌گذار یا کاهش خطر وام‌دهی، یک نهاد مالی یا دولت باید بازپرداخت بخشی از وام را تضمین کند. این تضمین‌ها ممکن است هزینه داشته باشند و در صورت بروز مشکل، تعهدات مالی جدیدی ایجاد کنند. به همین دلیل، دولت‌ها نباید صرفاً به میزان پولی که می‌توانند جذب کنند توجه داشته باشند. آن‌ها باید بررسی کنند که این منابع با چه هزینه‌ای تأمین می‌شوند، چه تعهداتی ایجاد می‌کنند و آیا در نهایت به بهبود خدمات درمانی منجر خواهند شد یا خیر.

چرا هماهنگی میان وزارتخانه‌ها مهم است؟

تأمین مالی سلامت فقط وظیفه وزارت بهداشت نیست. وزارت دارایی، وزارت بهداشت، نهادهای مسئول مدیریت بدهی و دستگاه‌های برنامه‌ریزی اقتصادی باید در این زمینه با یکدیگر همکاری کنند. وزارت بهداشت بهتر می‌داند که کشور به چه خدمات، تجهیزات و زیرساخت‌هایی نیاز دارد. در مقابل، وزارت دارایی وضعیت درآمدها، هزینه‌های عمومی، بدهی‌ها و توان دولت برای تأمین منابع مالی را بررسی می‌کند. اگر این دو بخش بدون هماهنگی عمل کنند، ممکن است پروژه‌هایی انتخاب شوند که از نظر درمانی ضروری هستند، اما منابع مالی کافی برای تکمیل یا نگهداری آن‌ها وجود ندارد. همچنین ممکن است منابع به پروژه‌هایی اختصاص یابند که اولویت اصلی مردم نیستند. برای مثال، ساخت یک بیمارستان جدید زمانی مفید خواهد بود که بودجه لازم برای تأمین پزشک، پرستار، دارو، تجهیزات و هزینه‌های نگهداری آن نیز در نظر گرفته شده باشد. اگر فقط هزینه ساخت تأمین شود، ممکن است بیمارستان پس از افتتاح نتواند خدمات موردنیاز را به‌طور کامل ارائه دهد. به همین دلیل، برنامه‌ریزی مالی باید همه مراحل اجرای پروژه را در بر بگیرد.

اهمیت اطلاعات دقیق و ارزیابی پروژه‌ها

برای استفاده بهتر از منابع مالی، دولت‌ها باید اطلاعات روشن و قابل‌اعتمادی درباره وضعیت سلامت مردم و عملکرد مراکز درمانی داشته باشند. این اطلاعات می‌تواند نشان دهد که کدام مناطق با کمبود پزشک و پرستار مواجه هستند، چه بیماری‌هایی شیوع بیشتری دارند، مردم برای دریافت خدمات درمانی چه میزان هزینه می‌کنند و کدام مراکز به تجهیزات بیشتری نیاز دارند. با استفاده از این اطلاعات، دولت می‌تواند منابع محدود خود را به بخش‌هایی اختصاص دهد که نیاز بیشتری دارند و نتایج بهتری ایجاد می‌کنند. برای مثال، اگر اطلاعات نشان دهد که مردم یک منطقه دورافتاده به دلیل نبود مرکز درمانی مجبورند مسافت زیادی طی کنند، احداث یا تجهیز یک مرکز بهداشتی در همان منطقه ممکن است از اجرای یک پروژه پرهزینه در منطقه‌ای برخوردارتر ضروری‌تر باشد. همچنین، دولت‌ها باید پس از اجرای پروژه‌ها بررسی کنند که آیا منابع هزینه‌شده واقعاً نتیجه مورد انتظار را داشته‌اند یا خیر. صرف هزینه برای یک پروژه، به‌تنهایی به معنای موفقیت آن نیست.

نقش نهادهای مالی بین‌المللی و تضمین‌های اعتباری

بانک‌های توسعه‌ای و نهادهای مالی بین‌المللی می‌توانند در تأمین منابع مالی بخش سلامت نقش مهمی ایفا کنند. این نهادها علاوه بر اعطای وام، ممکن است با ارائه تضمین‌های مالی به جذب سرمایه‌گذاران کمک کنند. برای نمونه، اگر یک پروژه درمانی از نظر اقتصادی و اجتماعی مفید باشد، اما سرمایه‌گذاران به دلیل خطرهای مالی از مشارکت در آن خودداری کنند، تضمین یک نهاد معتبر می‌تواند بخشی از نگرانی آن‌ها را کاهش دهد. در نتیجه، امکان جذب سرمایه برای پروژه‌هایی که در شرایط عادی تأمین مالی آن‌ها دشوار است، افزایش می‌یابد. البته تضمین مالی به معنای حذف کامل خطر نیست. چنین تضمین‌هایی باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که هزینه و تعهدات احتمالی آن‌ها برای دولت قابل‌تحمل باشد. همکاری میان نهادهای مالی بین‌المللی، دولت‌ها و دستگاه‌های مسئول سلامت و اقتصاد می‌تواند به طراحی پروژه‌های بهتر و استفاده مؤثرتر از منابع کمک کند.

چرا افزایش درآمدهای داخلی و مدیریت بهتر هزینه‌ها ضروری است؟

کشورهای آفریقایی نمی‌توانند برای همیشه به کمک‌های خارجی یا وام‌های جدید وابسته باشند. به همین دلیل، تقویت درآمدهای داخلی و استفاده بهتر از بودجه عمومی اهمیت زیادی دارد. دولت‌ها می‌توانند با بهبود وصول مالیات‌ها، کاهش فرار مالیاتی و مدیریت مناسب درآمدهای عمومی، منابع بیشتری برای خدمات اساسی فراهم کنند. البته این اقدامات باید به‌گونه‌ای اجرا شوند که فشار غیرمنطقی بر خانوارهای کم‌درآمد وارد نشود. در کنار افزایش درآمدها، کاهش هزینه‌های غیرضروری و جلوگیری از هدررفت منابع نیز اهمیت دارد. گاهی مشکل فقط کمبود بودجه نیست بلکه بخشی از منابع موجود به دلیل مدیریت ضعیف، خریدهای نامناسب، تأخیر در اجرای طرح‌ها یا تخصیص نادرست بودجه به نتیجه مطلوب نمی‌رسد. برای مثال، اگر تجهیزات پزشکی خریداری شوند اما به دلیل نبود نیروی متخصص یا نگهداری مناسب بلااستفاده بمانند، منابع مالی صرف‌شده عملاً به بهبود خدمات درمانی منجر نخواهند شد. همچنین، دولت‌ها باید توجه کنند که بودجه مصوب الزاماً به معنای هزینه‌کرد مؤثر نیست. لازم است منابع در زمان مناسب به مراکز درمانی برسند و هزینه‌ها مطابق برنامه انجام شوند. بنابراین، افزایش درآمدهای داخلی باید با اصلاح مدیریت مالی، نظارت دقیق و شفافیت در هزینه‌کرد همراه باشد.

در مجموع، تأمین پایدار هزینه‌های سلامت در آفریقا، تنها با جذب منابع مالی جدید امکان‌پذیر نیست بلکه به مدیریت صحیح منابع موجود، همکاری دولت و بخش خصوصی و جلوگیری از افزایش بدهی‌ها نیاز دارد و موفقیت زمانی حاصل می‌شود که این منابع به بهبود خدمات درمانی و کاهش هزینه‌های مردم منجر شود.

منابع:

https://www.latribune.fr/article/partenaires/22558525597358/relever-le-defi-du-financement-de-la-sante-en-afrique-mieux-exploiter-les-outils-de-financement-existants

https://magazinedelafrique.com/african-business/le-financement-de-la-sante-en-tant-que-politique-economique/

https://www.energy-generation.org/post/le-financement-des-soins-de-sant%C3%A9-en-afrique-initiatives-innovations-et-opportunit%C3%A9s

https://www.cabri-sbo.org/fr/events/financing-healthcare-in-africa-challenges-and-opportunities