بررسی ظرفیت‌ها و فرصت‌های کریدور های حمل و نقلی اندونزی

تحولات ژئوپلیتیکی و اقتصادی سال‌های اخیر، به‌ویژه تشدید تحریم‌های غرب علیه روسیه، حملات به ایران و محدودیت های حادث شده در خلیج فارس، تغییر الگوهای تجارت بین‌المللی و ضرورت تنوع‌بخشی به مسیرهای حمل‌ونقل، موجب افزایش اهمیت راهبردی کریدورهای ارتباطی با بازارهای آسیایی شده است. در این چارچوب، کریدور بین‌المللی فراقطبی و دریایی شرق، با وجود تفاوت در مسیرهای جغرافیایی و ساختار عملیاتی، ظرفیت شکل‌دهی به شبکه‌ای مکمل از ارتباطات تجاری میان روسیه، اقیانوس هند و جنوب شرق آسیا را دارند. هم‌زمان، گسترش همکاری‌های حمل‌ونقلی روسیه و اندونزی، پیشنهاد ایجاد خطوط مستقیم کشتیرانی میان ولادی‌وستوک و بنادر اندونزی و توسعه زیرساخت‌های لجستیکی منطقه، فرصت‌های جدیدی برای بازتعریف جایگاه ایران در شبکه‌های تجارت اوراسیا فراهم نموده است.

ژئواقتصاد کریدور فراقطبی (Trans-Arctic Transport Corridor)؛ کریدور دریایی شرق (EMC)؛ اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU)؛  اندونزی؛ ولادی‌وستوک؛ حمل‌ونقل چندوجهی؛ زنجیره تأمین؛ مراکز لجستیکی و توزیع منطقه‌ای؛ توافق‌نامه‌های تجارت آزاد هم‌پوشان؛

تحولات ژئوپلیتیکی سال‌های اخیر، به‌ویژه جنگ اوکراین، تشدید تحریم‌های غرب علیه روسیه و تغییر الگوهای تجارت جهانی، موجب شده است که مسکو توسعه مسیرهای جایگزین حمل‌ونقل و دسترسی به بازارهای آسیایی را با جدیت بیشتری دنبال کند. در این چارچوب، کریدور حمل‌ونقل فراقطبی (Trans-Arctic Transport Corridor) و کریدور دریایی شرق (Eastern Maritime Corridor – EMC) از اهمیت راهبردی برخوردار شده‌اند.

این کریدورها از نظر جغرافیایی، زیرساختی و اهداف اقتصادی با یکدیگر تفاوت دارند، اما در مجموع می‌توانند شبکه‌ای از مسیرهای حمل‌ونقل را برای اتصال روسیه به خلیج فارس، اقیانوس هند، جنوب آسیا و منطقه آسیا–اقیانوسیه شکل دهند. کریدور فراقطبی بر استفاده از مسیرهای شمالی روسیه برای دسترسی به اقیانوس آرام متمرکز است و کریدور دریایی شرق نیز با هدف اتصال بنادر شرق دور روسیه به سواحل شرقی هند توسعه یافته است. اهمیت این تحولات زمانی بیشتر آشکار می‌شود که توسعه ارتباطات تجاری روسیه با جنوب شرق آسیا، به‌ویژه اندونزی، مورد توجه قرار گیرد. در این زمینه، پرابوو سوبیانتو، رئیس‌جمهور اندونزی، در سوم سپتامبر ۲۰۲۶ در یازدهمین مجمع اقتصادی شرق در ولادی‌وستوک، پیشنهاد ایجاد خط کشتیرانی مستقیم میان ولادی‌وستوک و بنادر اندونزی را مطرح کرد. این پیشنهاد نشان‌دهنده تمایل جاکارتا و مسکو به گسترش ارتباطات دریایی مستقل از مسیرهای سنتی تجارت است.

 

کریدور حمل‌ونقل فراقطبی (Trans-Arctic Transport Corridor)

کریدور حمل‌ونقل فراقطبی یکی از طرح‌های راهبردی روسیه برای توسعه ارتباطات دریایی میان بخش اروپایی این کشور، مناطق شمالی و شرق دور روسیه و بازارهای آسیا–اقیانوسیه است. این طرح بر پایه توسعه مسیر دریایی شمالی[1]  شکل گرفته است؛ مسیری که در امتداد سواحل شمالی روسیه در اقیانوس منجمد شمالی قرار دارد و امکان اتصال دریایی میان اقیانوس اطلس و اقیانوس آرام را فراهم می‌کند. تفاوت مهم کریدور فراقطبی با مسیر دریایی شمالی در گستره جغرافیایی و زیرساختی آن است. مسیر دریایی شمالی عمدتاً به بخش قطبی حمل‌ونقل دریایی اشاره دارد، در حالی که کریدور فراقطبی مفهوم گسترده‌تری است و علاوه بر این مسیر، بنادر، زیرساخت‌های لجستیکی و شبکه‌های حمل‌ونقل متصل به آن را نیز در بر می‌گیرد.

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در پنجم سپتامبر ۲۰۲۵ در مجمع اقتصادی شرق در ولادی‌وستوک اعلام کرد که کریدور فراقطبی از سن‌پترزبورگ آغاز می‌شود و با عبور از مورمانسک[2]، آرخانگلسک[3] و مسیر دریایی شمالی به ولادی‌وستوک می‌رسد. وی همچنین بر ضرورت اتصال مستقیم مراکز صنعتی سیبری و منطقه اورال به این کریدور تأکید کرد. این اظهارات نشان می‌دهد که روسیه به دنبال ایجاد شبکه‌ای یکپارچه از حمل‌ونقل دریایی و زمینی برای انتقال کالا از مناطق صنعتی و تولیدی خود به بازارهای آسیایی است.

توسعه کریدور فراقطبی از چند جهت برای روسیه اهمیت دارد. نخست، این مسیر می‌تواند دسترسی بنادر اروپایی روسیه به بازارهای شرق آسیا را بدون عبور از کانال سوئز فراهم کند. دوم، امکان صادرات منابع طبیعی، انرژی و محصولات صنعتی مناطق شمالی روسیه به بازارهای آسیایی را افزایش می‌دهد. سوم، با توسعه بنادر قطبی، ناوگان یخ‌شکن و زیرساخت‌های پشتیبانی، زمینه گسترش فعالیت‌های اقتصادی در مناطق شمالی روسیه را فراهم می‌کند. با این حال، بهره‌برداری از این مسیر با محدودیت‌های مهمی مواجه است. شرایط سخت آب‌وهوایی، وجود یخ‌های دریایی، نیاز به کشتی‌های ویژه و خدمات یخ‌شکنی، هزینه‌های بالای زیرساختی و الزامات ایمنی و زیست‌محیطی از جمله چالش‌های اصلی توسعه آن محسوب می‌شوند. گزارش اکتبر ۲۰۲۶ سرویس پژوهشی کنگره آمریکا نیز توسعه مسیر دریایی شمالی را از محورهای اصلی سیاست قطبی روسیه معرفی کرده و به پیوند آن با اهداف اقتصادی و امنیتی این کشور اشاره کرده است.

ارتباط کریدور فراقطبی با جنوب شرق آسیا و خاصه اندونزی عمدتاً غیرمستقیم است. این کریدور تا شرق دور روسیه و اقیانوس آرام امتداد دارد و از آنجا می‌تواند به شبکه‌های کشتیرانی شرق و جنوب شرق آسیا متصل شود. بنابراین، در صورت توسعه خطوط کشتیرانی میان ولادی‌وستوک و اندونزی، امکان پیوند این خطوط با کریدور فراقطبی وجود خواهد داشت؛ با این حال، مسیر ولادی‌وستوک–اندونزی در تعریف اصلی این کریدور به‌عنوان یک شاخه رسمی و مستقل معرفی نشده است.

کریدور دریایی شرق (Eastern Maritime Corridor – EMC)

کریدور دریایی شرق یکی از طرح‌های مهم همکاری حمل‌ونقلی هند و روسیه است که با هدف ایجاد ارتباط دریایی میان بنادر شرق دور روسیه و سواحل شرقی هند شکل گرفته است. این کریدور که با عنوان کریدور دریایی چنای–ولادی‌وستوک نیز شناخته می‌شود، از سال ۲۰۱۹ در دستور کار دو کشور قرار گرفت و هدف اصلی آن کوتاه‌سازی مسیر انتقال کالا، توسعه تجارت دوجانبه و افزایش دسترسی هند به منابع طبیعی و بازارهای شرق دور روسیه است.

مسیر اصلی این کریدور از بندر ولادی‌وستوک در سواحل اقیانوس آرام آغاز  و با عبور از آب‌های شرق آسیا، دریای چین جنوبی و تنگه مالاکا، به خلیج بنگال و بندر چنای هند می‌رسد. این مسیر برخلاف کریدور شمال–جنوب، از قلمرو ایران عبور نمی‌کند و برخلاف کریدور فراقطبی، بر اتصال دریایی شرق دور روسیه به جنوب آسیا تمرکز دارد. با این حال، به دلیل عبور از آب‌های جنوب شرق آسیا، ظرفیت ایجاد ارتباطات تجاری با کشورهای آسه‌آن، از جمله اندونزی، را نیز دارد.

بر اساس گزارش India Maritime Report 2025–26، طول کریدور دریایی شرق حدود ۱۰ هزار و ۳۰۰ کیلومتر است. در این گزارش آمده است که این طرح از سال ۲۰۱۹ آغاز شده و جابه‌جایی کالا در چارچوب آن از سال ۲۰۲۴ جریان یافته است. کالاهای مورد مبادله شامل زغال‌سنگ، نفت، گاز طبیعی مایع، کودهای شیمیایی، محصولات نساجی و محموله‌های کانتینری هستند.

وزارت بنادر، کشتیرانی و آبراه‌های هند نیز در گزارشی در اکتبر ۲۰۲۵ اعلام کرد که این مسیر، در مقایسه با مسیر سنتی حمل‌ونقل میان هند و روسیه از طریق اروپا، می‌تواند زمان حمل کالا را از بیش از ۴۰ روز به حدود ۲۴ روز کاهش دهد. در این گزارش، مسافت کریدور چنای–ولادی‌وستوک حدود ۵۶۰۰ مایل دریایی اعلام شده است.

همکاری‌های رسمی‌برای عملیاتی‌سازی این کریدور در سال‌های اخیر افزایش یافته است. در سپتامبر ۲۰۲۳، وزیر بنادر و کشتیرانی هند در دیدار با وزیر توسعه شرق دور و قطب شمال روسیه در ولادی‌وستوک، درباره توسعه کریدور دریایی شرق و مسیر دریایی شمالی گفت‌وگو کرد. در ژانویه ۲۰۲۴ نیز کارگاه مشترکی در چنای با حضور مقامات دولتی، شرکت‌های کشتیرانی، مدیران بنادر و فعالان صنایع انرژی و حمل‌ونقل دو کشور برگزار شد. نکته قابل‌توجه آن است که این کریدور صرفاً در مرحله پیشنهاد باقی نمانده است. دولت هند در پاسخ رسمی مورخ ۲۰ دسامبر ۲۰۲۴ به مجلس این کشور اعلام کرد که کریدور دریایی چنای–ولادی‌وستوک عملیاتی شده و بنادر اصلی هند در امتداد خلیج بنگال با بنادر شرق دور روسیه ارتباط دارند.

ارتباط کریدور دریایی شرق با اندونزی

کریدور دریایی شرق از نظر جغرافیایی و اقتصادی ارتباط قابل‌توجهی با جنوب شرق آسیا دارد. کشتی‌هایی که میان ولادی‌وستوک و چنای تردد می‌کنند، می‌توانند از شبکه بنادر و خطوط کشتیرانی جنوب شرق آسیا بهره‌مند شوند. از این منظر، بنادر اندونزی می‌توانند در آینده به‌عنوان نقاط اتصال یا مقاصد فرعی شبکه حمل‌ونقل شرق دور روسیه مطرح شوند. با این حال، کریدور دریایی شرق در چارچوب همکاری رسمی روسیه و هند تعریف شده و نقاط اصلی آن ولادی‌وستوک و چنای هستند. در مقابل، مسیر ولادی‌وستوک–اندونزی موضوع همکاری دوجانبه روسیه و اندونزی است .

در همین زمینه، پرابوو سوبیانتو، رئیس‌جمهور اندونزی، در سوم سپتامبر ۲۰۲۶ در یازدهمین «مجمع اقتصادی شرق» در ولادی‌وستوک، پیشنهاد راه‌اندازی خط کشتیرانی مستقیم و رقابتی میان ولادی‌وستوک و اندونزی را مطرح نمود. وی بر ضرورت وجود برنامه زمانی مشخص، هزینه‌های قابل پیش‌بینی، پوشش بیمه‌ای و تأمین محموله در هر دو جهت تأکید کرد. پرابوو همچنین از شرکت‌های روسی دعوت کرد از اندونزی به‌عنوان دروازه ورود به بازار آسه‌آن و منطقه هند–آرام استفاده کنند. از این منظر، توسعه مسیر مستقیم ولادی‌وستوک–اندونزی می‌تواند در آینده به گسترش شبکه ارتباطی کریدور دریایی شرق کمک نماید.

در تاریخ 22 اکتبر 2026 (یک ماه پس از مجمع اقتصادی شرق)، نمایندگان شرکت بزرگ حمل‌ونقل و لجستیک روسیه، FESCO، در نشستی با فعالان اقتصادی اندونزی در جاکارتا، درباره توسعه همکاری‌های تجاری و ایجاد مسیرهای مطمئن حمل‌ونقل دریایی میان دو کشور گفت‌وگو کردند. این نشست با هدف گسترش روابط اقتصادی دوجانبه و شناسایی مسیرهای جایگزین تجاری در شرایط افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی و اختلال در زنجیره‌های تأمین جهانی برگزار شد.

در این نشست، الکساندر پریسکوکا (Aleksandr Priskoka)، مدیرعامل شرکت FESCO در ویتنام، با اشاره به فعالیت مسیرهای حمل کالا میان اندونزی و روسیه، اظهار داشت که در حال حاضر دو مسیر اصلی برای انتقال محموله‌ها به روسیه؛ مسیر شرقی از طریق بندر ولادی‌وستوک و مسیر غربی از طریق کانال سوئز به بندر سن‌پترزبورگ وجود دارد. وی تأکید کرد که با وجود تحولات منطقه‌ای، این مسیرها همچنان فعال هستند و بخشی از محموله‌های تجاری به مسیرهای جایگزین منتقل شده‌اند. به گفته وی، افزایش توجه صادرکنندگان اندونزیایی به بازار روسیه موجب رشد تقاضا برای خدمات حمل‌ونقل دریایی شده است.

مدت حمل کانتینر از جاکارتا به ولادی‌وستوک حدود ۱۸ روز اعلام شده است و محموله‌ها پس از ورود به ولادی‌وستوک می‌توانند از طریق شبکه ریلی روسیه به مسکو منتقل شوند. از جمله کالاهای صادراتی اندونزی به روسیه می‌توان به روغن پالم، قهوه، کاکائو، لاستیک طبیعی، مبلمان و منسوجات اشاره نمود. در مقابل، روسیه نیز محصولات فلزی، مواد معدنی و غلات به اندونزی صادر می‌کند. همچنین رشد سالانه حدود ۱۰ تا ۱۵ درصدی تجارت در مسیرهای مورد اشاره و برنامه شرکت FESCO  برای گسترش خدمات خود به بنادر پالمبانگ، پانجانگ و پادانگ اندونزی در رسانه‌ها منعکس شده است.

دیدیت راتام (Didit Ratam)، رئیس کمیته همکاری با روسیه در اتاق بازرگانی و صنعت اندونزی (KADIN)، نیز بر ضرورت تنوع‌بخشی به بازارهای صادراتی اندونزی تأکید نموئ. وی اظهار داشت که اندونزی نباید صرفاً به بازارهای اروپا و خاورمیانه وابسته باشد و توسعه روابط تجاری با روسیه و کشورهای آسیای مرکزی می‌تواند فرصت‌های جدیدی برای صادرکنندگان این کشور فراهم کند. به گفته وی، ایجاد خطوط کشتیرانی مستقیم از جاکارتا یا سورابایا به بنادر شرق دور روسیه، امکان دسترسی فعالان اقتصادی اندونزی به مناطق غربی روسیه از طریق شبکه ریلی این کشور را نیز فراهم خواهد کرد. در ادامه، نماینده شرکت FESCO اعلام کرد که این شرکت در نظر دارد تا پایان سال ۲۰۲۶ یا اوایل سال ۲۰۲۷، خدمات مستقیم کشتیرانی میان اندونزی و بنادر روسیه را از سر بگیرد. با وجود این، مشکلات مربوط به پرداخت‌های بین‌المللی، بیمه محموله‌ها و نبود خدمات منظم کشتیرانی مستقیم همچنان از چالش‌های توسعه همکاری‌های حمل‌ونقلی دو کشور عنوان شده است.

در مجموع، این نشستها و صحبتها را می‌توان بخشی از تلاش روسیه و اندونزی برای توسعه ارتباطات تجاری از مسیر شرق دور روسیه و کاهش وابستگی به مسیرهای سنتی حمل‌ونقل دریایی دانست. توسعه ارتباطات میان بنادر اندونزی و ولادی‌وستوک، علاوه بر تقویت تجارت دوجانبه، می‌تواند دسترسی صادرکنندگان اندونزیایی به بازارهای داخلی روسیه و آسیای مرکزی را تسهیل نماید.

منابع:

1. Business Turkmenistan. (2024, July 31). TULM opens China–Iran container route via Kazakhstan. https://business.com.tm/post/12158/tulm-opens-chinairan-container-route-via-kazakhstan
2. Digital Sansad. (2024, December 20). Operationalisation of Chennai–Vladivostok maritime corridor [Parliamentary question and answer]. https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/183/AU4162_9PO1En.pdf?source=pqals
3. Directorate General of Shipping, Government of India. (2025, October 29). Transnational connectivity [Presentation]. https://www.dgma.gov.in/download/1762931714_6914340219e35_event-4-transnational-connectivity-by-director-general-of-shipping-imw-29th-october-2025-2.pdf
4. Eurasian Development Bank. (2022, October). International North–South transport corridor: Investments and soft infrastructure. https://eabr.org/en/analytics/special-reports/international-north-south-transport-corridor-investments-and-soft-infrastructure/
5. Interfax. (2025, September 5). Putin tasks government, Maritime Board with considering direct access of cargo from Siberia, Urals to Trans-Arctic Corridor. https://interfax.com/newsroom/top-stories/113679/
6. Interfax. (2025, December 11). Iran, Kazakhstan companies could form Caspian shipping consortium. https://www.interfax.com/newsroom/top-stories/115268/
7. Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kazakhstan. (2026, June 28). Kazakhstan and Iran sign BOT agreement for the construction of a Kazakh transport and logistics terminal at Shahid Rajaee Port. https://www.gov.kz/org/mfa-tehran/press/news/details/1249333?lang=en
8. Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Türkiye. (n.d.). Türkiye’s connectivity and multilateral transportation policy. https://www.mfa.gov.tr/turkiye_s-multilateral-transportation-policy.en.mfa
9. Ministry of Ports, Shipping and Waterways, Government of India. (2023, September). India–Russia cooperation on the Northern Sea Route. Press Information Bureau. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1957135&lang=2®=48
10. Press Information Bureau, Government of India. (2024, January 24). Workshop on operationalization of the Eastern Maritime Corridor. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1999064&lang=1®=3
11. Research and Information System for Developing Countries (RIS), & Centre for Maritime Economy and Connectivity. (n.d.). Maritime report 2025–2026. https://www.ris.org.in/sites/default/files/Publication/CMEC_Maritime_Report.pdf
12. Sekretariat Kabinet Republik Indonesia. (2026, September 3). President Prabowo proposes direct connectivity routes between Indonesia and Russia. https://setkab.go.id/en/president-prabowo-proposes-direct-connectivity-routes-between-indonesia-and-russia/
13. United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific. (n.d.). Comprehensive planning of Eurasian transport corridors. https://www.unescap.org/sites/default/files/Study%20Report%20Eurasian%20Corridors-Final.pdf
14. United States Congressional Research Service. (2026, October 14). Russia’s Arctic policy (Report No. R49487). https://www.everycrsreport.com/files/2026-10-14_R49487_54406bced389049f91cb7da7b3085bbb8cb8a916.html
15. World Trade Organization. (n.d.). Regional trade agreements database: RTA ID 1316 [Database record]. https://rtais.wto.org/UI/PublicShowRTAIDCard.aspx?rtaid=1316
16. Dailymotion. (n.d.). Video xbrivme [Video]. https://www.dailymotion.com/video/xbrivme

[1] Northern Sea Route – NSR

[2] Murmansk

[3] Arkhangelsk