کمبود سوخت و افزایش قیمت فرآورده‌های نفتی در سائوتومه و پرنسیپ
سائوتومه و پرنسیپ در ماه اکتبر با یکی از جدی‌ترین مشکلات تأمین سوخت مواجه شد. کمبود بنزین، گازوئیل، نفت سفید و سوخت مورد نیاز هواپیماها بیش از دو هفته ادامه یافت و زندگی روزمره مردم و فعالیت بخش‌های مختلف اقتصادی را تحت تأثیر قرار داد.
این بحران در ابتدا بیشتر در رفت‌وآمد مردم و فعالیت رانندگان خود را نشان داد اما به‌تدریج پیامدهای گسترده‌تری پیدا کرد. رانندگان تاکسی و موتورسیکلت‌های مسافربر برای ادامه کار با مشکل مواجه شدند، ماهیگیران برای رفتن به دریا به سوخت کافی دسترسی نداشتند و در برخی مناطق، انتقال آب به خانوارها نیز مختل شد. این وضعیت بار دیگر نشان داد که تأمین منظم سوخت تا چه اندازه برای زندگی روزمره مردم و فعالیت‌های اقتصادی این کشور اهمیت دارد.
افزایش قیمت فرآورده‌های نفتی در سال ۲۰۲۶
مشکلات بازار سوخت در سائوتومه و پرنسیپ از ماه‌ها پیش از بحران اکتبر آغاز شده بود. در ابتدای سال ۲۰۲۶، قیمت هر لیتر بنزین ۲۸ دوبرا و هر لیتر گازوئیل ۲۷ دوبرا بود. قیمت نفت سفید مورد استفاده خانوارها نیز حدود ۱۸ دوبرا برای هر لیتر گزارش شده بود. با افزایش هزینه خرید فرآورده‌های نفتی در بازار جهانی، دولت از اول آوریل ۲۰۲۶ قیمت سوخت را افزایش داد. بر این اساس، قیمت هر لیتر بنزین از ۲۸ به ۳۱ دوبرا رسید که نشان‌دهنده افزایشی حدود ۱۰٫۷ درصدی بود. قیمت هر لیتر گازوئیل نیز از ۲۷ به ۳۰ دوبرا افزایش یافت که معادل حدود ۱۱٫۱ درصد بود. قیمت نفت سفید مورد استفاده خانوارها نیز حدود ۱۹ دوبرا اعلام شد. دولت برای توضیح این تصمیم اعلام کرد که هزینه خرید بنزین در بازار جهانی حدود ۵۵ درصد و هزینه خرید گازوئیل حدود ۱۰۵ درصد افزایش یافته است. با وجود این افزایش هزینه‌ها، دولت اعلام کرد که بخش عمده فشار مالی ناشی از رشد قیمت‌های جهانی را خود تحمل می‌کند تا افزایش قیمت برای مصرف‌کنندگان محدود بماند. با این حال، افزایش قیمت‌های رسمی نتوانست تمام مشکلات بازار را برطرف کند. بحران اکتبر نشان داد که مسئله تنها قیمت سوخت نیست، بلکه توانایی دولت برای تأمین منابع مالی مورد نیاز و واردات به‌موقع فرآورده‌های نفتی نیز اهمیت اساسی دارد.
پیامدهای کمبود سوخت بر زندگی مردم
با کاهش عرضه بنزین و گازوئیل، رانندگان تاکسی و موتورسیکلت‌های مسافربر برای ادامه فعالیت خود با دشواری روبه‌رو شدند. بسیاری از این افراد برای تأمین درآمد روزانه خانواده‌هایشان به فعالیت مستمر وابسته‌اند و کمبود سوخت مستقیماً بر توانایی آنان برای کسب درآمد تأثیر گذاشت. ماهیگیران نیز از این وضعیت آسیب دیدند. فعالیت آنان به سوخت مورد نیاز برای رفت‌وآمد به دریا وابسته است و کمبود آن می‌تواند هم فعالیت روزانه ماهیگیران و هم عرضه محصولات دریایی به بازار را مختل کند. با این حال، پیامدهای بحران به حمل‌ونقل و ماهیگیری محدود نماند. در برخی مناطق، انتقال آب به مردم نیز با مشکل مواجه شد چرا که خودروهایی که آب را به محله‌های مختلف منتقل می‌کردند، برای حرکت به سوخت نیاز داشتند. در نتیجه، کمبود سوخت به‌طور غیرمستقیم دسترسی برخی خانوارها به یکی از نیازهای اساسی زندگی را دشوارتر کرد. در منطقه بوبو فورّو، برخی ساکنان از وضعیت نامناسب دسترسی به آب شکایت داشتند و اعلام کردند که سه ماه است به آب لوله‌کشی دسترسی ندارند. در چنین شرایطی، خانواده‌ها ناچار بودند آب مورد نیاز خود را از فروشندگان محلی تهیه کنند.
علت بحران سوخت در اکتبر
عامل اصلی کمبود سوخت در اکتبر، مشکلات مالی دولت و تأخیر در پرداخت هزینه خرید سوخت به تأمین‌کنندگان بود. سائوتومه و پرنسیپ برای تأمین بخش عمده نیاز خود به بنزین، گازوئیل و دیگر فرآورده‌های نفتی به واردات وابسته است. بنابراین، هرگونه مشکل در تأمین منابع مالی یا پرداخت به‌موقع هزینه محموله‌ها می‌تواند برنامه واردات را مختل کند. در جریان بحران اکتبر، نفتکش حامل سوخت که انتظار می‌رفت در اواسط ماه وارد کشور شود، با چند روز تأخیر رسید. این تأخیر در شرایطی رخ داد که ذخایر موجود کاهش یافته بود و تقاضای روزانه برای سوخت همچنان ادامه داشت. در نتیجه، کمبود در بازار تشدید شد و دسترسی مردم و فعالان اقتصادی به بنزین و گازوئیل دشوارتر گردید.
افزایش قیمت بنزین در بازار غیررسمی
با تشدید کمبود سوخت، برخی رانندگان و مصرف‌کنندگان برای تأمین نیاز خود به بازار غیررسمی روی آوردند. قیمت بنزین به‌مراتب بالاتر از نرخ رسمی‌بود و گزارش‌هایی از فروش هر لیتر بنزین به قیمت حدود ۱۰۰ دوبرا منتشر شد. این رقم در مقایسه با قیمت رسمی ۳۱ دوبرا برای هر لیتر، بیش از سه برابر بود. چنین اختلافی نشان داد که کاهش عرضه و دشواری دسترسی به سوخت چگونه می‌تواند زمینه افزایش شدید قیمت‌ها در بازار غیررسمی را فراهم کند. برای رانندگان تاکسی و موتورسیکلت‌های مسافربر، خرید سوخت با چنین قیمتی به معنای افزایش چشمگیر هزینه فعالیت روزانه بود. اگر این افراد نمی‌توانستند هزینه اضافی را از طریق افزایش کرایه جبران کنند، درآمد خالص آنان کاهش می‌یافت. در مقابل، افزایش کرایه‌ها نیز می‌توانست هزینه رفت‌وآمد را برای سایر شهروندان بالا ببرد. افزایش قیمت در بازار غیررسمی همچنین نشان داد که کنترل قیمت رسمی‌به‌تنهایی برای حمایت از مصرف‌کنندگان کافی نیست. هنگامی‌که عرضه سوخت کاهش می‌یابد و نیاز بازار تأمین نمی‌شود، ممکن است مصرف‌کنندگان ناچار شوند برای دسترسی به کالا هزینه بیشتری بپردازند.
ورود نفتکش و آغاز روند تأمین مجدد سوخت
پس از چند روز انتظار، نفتکش حامل سوخت در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ وارد سائوتومه و پرنسیپ شد و عملیات تخلیه محموله آن آغاز گردید. ارزش این محموله حدود ۱۶ میلیون دلار اعلام شد و بنزین، گازوئیل و دیگر فرآورده‌های نفتی را دربر می‌گرفت. ورود نفتکش نقطه مهمی در روند مهار بحران بود زیرا امکان تجدید ذخایر و توزیع مجدد سوخت را فراهم می‌کرد. با این حال، رسیدن محموله به بندر به معنای رفع فوری تمام مشکلات نبود. تخلیه، انتقال و توزیع سوخت در شبکه عرضه به زمان نیاز دارد و بازگشت بازار به شرایط عادی به سرعت انجام این مراحل و میزان تقاضای مصرف‌کنندگان بستگی دارد. افزون بر این، ورود یک محموله جدید تنها در کوتاه‌مدت می‌تواند کمبود را کاهش دهد. اگر مشکلات مالی و تأخیر در پرداخت هزینه خرید سوخت برطرف نشود، احتمال دارد کشور در آینده نیز با وضعیتی مشابه مواجه شود. از این نظر، محموله ۲۱ اکتبر را باید اقدامی‌برای کاهش فشار فوری بر بازار و نه راه‌حلی قطعی برای مشکلات ساختاری تأمین سوخت در سائوتومه و پرنسیپ دانست.
اهمیت گازوئیل در تأمین برق کشور
گازوئیل در تولید برق سائوتومه و پرنسیپ نیز نقش مهمی دارد زیرا بخش قابل توجهی از برق کشور از طریق ژنراتورهای دیزلی تولید می‌شود. به همین دلیل، کمبود گازوئیل می‌تواند علاوه بر فعالیت رانندگان و بخش حمل‌ونقل، بر تولید برق نیز تأثیر بگذارد. هرگونه اختلال در تأمین این سوخت ممکن است هزینه تولید برق را افزایش دهد یا فعالیت تأسیسات وابسته به ژنراتورهای دیزلی را با مشکل مواجه کند. این وابستگی نشان می‌دهد که امنیت تأمین سوخت در این کشور تنها یک مسئله مربوط به بازار بنزین نیست، بلکه با عملکرد زیرساخت‌های انرژی و فعالیت‌های اقتصادی نیز ارتباط مستقیم دارد.
برنامه‌های دولت برای کاهش وابستگی به سوخت وارداتی
دولت سائوتومه و پرنسیپ برای کاهش وابستگی به فرآورده‌های نفتی وارداتی، به دنبال توسعه منابع جایگزین انرژی است. هدف از این اقدامات آن است که در میان‌مدت و بلندمدت، مصرف سوخت‌های وارداتی کاهش یابد و کشور در برابر افزایش قیمت‌های جهانی و اختلال در واردات آسیب‌پذیری کمتری داشته باشد. یکی از برنامه‌های اعلام‌شده، اتصال حدود ۱۰ تا ۱۱ مگاوات ظرفیت نیروگاه خورشیدی به شبکه برق تا پایان سال ۲۰۲۶ است. در صورت اجرای این طرح، بخشی از برق مورد نیاز کشور از انرژی خورشیدی تأمین خواهد شد و نیاز به استفاده از گازوئیل در نیروگاه‌های دیزلی کاهش می‌یابد. اهمیت این برنامه از آن جهت است که مصرف گازوئیل در تولید برق، علاوه بر هزینه مستقیم خرید سوخت، کشور را در برابر تأخیرهای حمل‌ونقل و مشکلات تأمین مالی واردات نیز آسیب‌پذیر می‌کند. افزایش سهم انرژی خورشیدی می‌تواند بخشی از این وابستگی را کاهش دهد. دولت همچنین در نظر دارد با توسعه تولید گاز در داخل کشور، به‌تدریج استفاده خانوارها از نفت سفید را کاهش دهد. تحقق این هدف می‌تواند به متنوع‌تر شدن منابع انرژی مورد استفاده خانواده‌ها کمک کند و فشار بر بازار فرآورده‌های نفتی وارداتی را کاهش دهد. با این حال، اجرای این برنامه‌ها به تأمین منابع مالی، توسعه زیرساخت‌های لازم و تکمیل پروژه‌ها در زمان‌بندی پیش‌بینی‌شده بستگی دارد. بنابراین، تا زمانی که ظرفیت‌های جایگزین به مرحله بهره‌برداری نرسیده‌اند، واردات منظم سوخت همچنان برای تأمین نیازهای کشور ضروری خواهد بود.
در مجموع، بحران سوخت در سائوتومه و پرنسیپ ناشی از افزایش هزینه‌های جهانی و مشکلات مالی دولت برای واردات به‌موقع سوخت بود. این وضعیت علاوه بر حمل‌ونقل و فعالیت ماهیگیران، تأمین آب و برق را نیز تحت تأثیر قرار داد. در بلندمدت، توسعه انرژی خورشیدی و منابع داخلی انرژی می‌تواند وابستگی کشور به واردات را کاهش دهد؛ اما در کوتاه‌مدت، تأمین منابع مالی و واردات منظم سوخت همچنان ضروری است.
منابع:
https://afreeque.com/fr/news/la-penurie-de-carburants-devrait-durer-une-semaine-a-sao-tome-et-principe
https://m.noticiasaominuto.com/mundo/3062474/sao-tome-e-principe-com-rotura-de-gasolina-e-petroleo-domestico
https://africamonitoring.com/news/economy/823
https://jornaleconomico.sapo.pt/noticias/escassez-de-combustiveis-vai-manter-se-mais-uma-semana-em-sao-tome-e-principe/