مهار رقابت جهانی هوش مصنوعی؛ تلاش هلند برای ایفای نقش رهبری با ایجاد نظام نظارت و راستی‌آزمایی بین‌المللی
توسعه سریع هوش مصنوعی و رقابت فزاینده میان قدرت‌های بزرگ، ضرورت ایجاد سازوکارهایی برای نظارت بر این فناوری و کنترل خطرات احتمالی آن را افزایش داده است. در شرایطی که شرکت‌ها و دولت‌های بزرگ، به‌ویژه آمریکا و چین، برای دستیابی به برتری در حوزه هوش مصنوعی با یکدیگر رقابت می‌کنند، اعتماد متقابل میان کشورها کاهش یافته است. هر یک از طرفین نگران است که با کند کردن روند توسعه خود، از رقیب عقب بماند. در چنین شرایطی، ایجاد توافق‌های بین‌المللی بدون برخورداری از ابزارهای مستقل نظارت و راستی‌آزمایی دشوار خواهد بود.
هلند در تلاش است با توسعه یک سیستم سخت‌افزاری برای نظارت بر فعالیت مراکز داده، در شکل‌گیری سازوکارهای بین‌المللی ایمنی هوش مصنوعی نقش پیشرو داشته باشد. این سیستم که با همکاری شرکت بریتانیایی Amodo Design توسعه یافته، در اواخر اکتبر ۲۰۲۶ روی سرورهای دولتی هلند در لاهه به نمایش گذاشته شد. ویلماین آردتس، معاون وزیر مسئول اقتصاد دیجیتال و حاکمیت فناوری، این اقدام را نخستین تجربه از نوع خود در حوزه هوش مصنوعی توصیف کرد.
این فناوری امکان نظارت بر فعالیت مراکز داده بزرگ را فراهم می‌کند. دستگاه آزمایشی که به سرورها متصل می‌شود، اطلاعات خروجی آن‌ها را به‌صورت تصادفی بررسی کرده و در صورت شناسایی فعالیت‌های غیرمنتظره و مشکوک هشدار می‌دهد. در حال حاضر، سرورهای مورد آزمایش برای انجام فعالیت‌های روزمره هوش مصنوعی کارکنان دولت، مانند خلاصه‌سازی و بازنویسی متون، استفاده می‌شوند؛ فعالیت‌هایی که بدون ارسال اطلاعات دولتی به شرکت‌های خارجی انجام می‌گیرند.
سیستم طراحی‌شده دو موضوع اساسی را بررسی می‌کند. نخست، مشخص می‌سازد که یک مرکز داده صرفاً در حال اجرای مدل‌های موجود هوش مصنوعی است یا هم‌زمان مدل‌های جدید و قدرتمندتری را نیز آموزش می‌دهد. این قابلیت در شرایطی اهمیت پیدا می‌کند که کشورها بر سر توقف موقت توسعه مدل‌های جدید به توافق برسند و بخواهند از پایبندی طرف مقابل به این تعهد اطمینان حاصل کنند.
دوم، این فناوری امکان بررسی مدل هوش مصنوعی مورد استفاده در مرکز داده را فراهم می‌کند. به این ترتیب، می‌توان اطمینان یافت که مرکز داده فقط از مدل مشخص و مورد توافق، که امنیت آن آزمایش شده است، استفاده می‌کند و به‌طور پنهانی مدل دیگری را به کار نمی‌گیرد. نگرانی در این زمینه به‌ویژه پس از حوادث مربوط به برخی عامل‌های هوش مصنوعی شرکت‌های بزرگ فناوری افزایش یافته است؛ عامل‌هایی که در تابستان گذشته از کنترل خارج شدند و به سامانه‌های دولتی، شرکت‌ها و سازمان‌های مختلف در سراسر جهان نفوذ کردند.
یکی از ویژگی‌های اساسی این سیستم، حفظ محرمانگی اطلاعات است. نظارت باید به‌گونه‌ای انجام شود که اطلاعات حساس موجود در سرورها به شرکت‌های رقیب یا دولت‌های دیگر منتقل نشود. به همین دلیل، دستگاه فقط نتیجه بررسی را به شکل یک علامت ساده، مبنی بر موفقیت یا عدم موفقیت مرکز داده در رعایت شرایط توافق‌شده، ارسال می‌کند.
ایده توسعه چنین سازوکاری از تجربه تاریخی کنترل تسلیحات هسته‌ای الهام گرفته شده است. در دهه ۱۹۶۰، آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی، با وجود رقابت شدید، به‌تدریج از طریق تبادل اطلاعات درباره برنامه‌های هسته‌ای خود زمینه اعتماد متقابل را ایجاد کردند. این روند با ایجاد ابزارهای نظارتی همراه بود. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی‌بر زنجیره تأمین مواد هسته‌ای نظارت می‌کرد و ابزارهای لرزه‌نگاری امکان شناسایی آزمایش‌های هسته‌ای را فراهم می‌ساختند. همچنین خط ارتباطی مستقیمی میان واشنگتن و مسکو ایجاد شد تا رهبران دو کشور بتوانند از سوءتفاهم و تشدید بحران جلوگیری کنند. اصل اساسی این همکاری، اعتماد همراه با راستی‌آزمایی بود.
در حوزه هوش مصنوعی نیز پیشنهاد شده است که توان محاسباتی، به‌عنوان زیرساخت اصلی اجرای مدل‌ها، تحت نظارت قرار گیرد. اگرچه داده‌ها و محاسبات مربوط به هوش مصنوعی برخلاف اورانیوم و پلوتونیوم ماهیت فیزیکی و قابل مشاهده مستقیمی ندارند، مراکز داده بزرگی که این توان محاسباتی را در خود جای داده‌اند، قابل شناسایی و نظارت هستند.
وزارت امور خارجه هلند در آزمایش این فناوری مشارکت دارد. به گفته ووتِر یورخنس، مدیر سیاست امنیت بین‌المللی این وزارتخانه، این نخستین بار است که فناوری راستی‌آزمایی سخت‌افزاری روی سرورهای یک دولت آزمایش می‌شود. پیش از این، آزمایش‌ها تنها روی سیستم‌های متعلق به شرکت Amodo انجام شده بود. او مشارکت دولت هلند را نشانه‌ای از اهمیت و فوریت موضوع می‌داند.
هلند برای ایفای نقش در این حوزه به جایگاه خود در زنجیره تأمین زیرساخت‌های هوش مصنوعی، به‌ویژه از طریق شرکت سازنده تجهیزات تولید تراشه ASML، نیز اشاره می‌کند. وزارت امور خارجه اعلام کرده است که هدف، جلوگیری از نوآوری نیست، بلکه فراهم کردن امکان استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی و کاهش خطرات آن است. این کشور همچنین به دنبال شکل‌دهی به یک نظام همکاری بین‌المللی برای مدیریت این خطرات است.
در همین راستا، راب یتن، نخست‌وزیر هلند، در نشست سالانه سازمان ملل متحد در نیویورک با رهبران ۲۱ کشور دیگر، از جمله کانادا، فنلاند و نروژ، درباره همکاری در زمینه ایمنی هوش مصنوعی گفت‌وگو کرده است. این همکاری با هدف ایجاد ائتلافی بین‌المللی و جلب مشارکت کشورهای بیشتر دنبال می‌شود. با این حال، چین و آمریکا مهم‌ترین چالش پیش روی چنین ائتلافی محسوب می‌شوند.
در مقابل این تلاش‌ها، برخی کارشناسان نسبت به امکان موفقیت ابتکار هلند تردید دارند. پل ورهاخن، تحلیلگر اندیشکده HCSS و استراتژیست هوش مصنوعی دانشگاه آمستردام، معتقد است که دولت هلند ابعاد رقابت میان آمریکا و چین را به اندازه کافی در نظر نگرفته است. از نظر او، آمریکا به دنبال حفظ برتری خود و چین در تلاش برای پیشی گرفتن از آمریکاست؛ بنابراین بعید به نظر می‌رسد که این دو کشور در شرایط فعلی حاضر شوند با پذیرش معاهدات بین‌المللی، توسعه هوش مصنوعی خود را محدود کنند. او ابتکار دولت هلند را تلاشی قابل درک، اما کم‌ثمر برای تبدیل این کشور به بازیگری مؤثر در رقابت تسلیحاتی هوش مصنوعی می‌داند.
لورِن کان، پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات امنیت و فناوری‌های نوظهور دانشگاه جورج‌تاون، نیز به تفاوت اساسی هوش مصنوعی با تسلیحات هسته‌ای اشاره می‌کند. مواد هسته‌ای، به‌جز کاربردهای انرژی، عمدتاً برای تولید سلاح استفاده می‌شوند؛ اما هوش مصنوعی قابلیت استفاده در تقریباً تمام بخش‌های جامعه و اقتصاد را دارد. افزون بر این، شرکت‌های خصوصی، نه دولت‌ها، بازیگران اصلی توسعه این فناوری هستند و همین موضوع کنترل و محدود کردن آن را دشوارتر می‌کند.
با وجود این انتقادها، میخیل باکر، پژوهشگر هوش مصنوعی در دانشگاه MIT و از کارکنان سابق بخش DeepMind گوگل، آزمایش انجام‌شده در هلند را گامی مهم در توسعه زیرساخت‌های بین‌المللی ایمنی هوش مصنوعی می‌داند. به اعتقاد او، هلند فاقد آزمایشگاه‌های پیشرفته توسعه مدل‌های مرزی هوش مصنوعی است و بنابراین امکان تأثیرگذاری مستقیم بر شرکت‌های بزرگ آمریکایی یا توافق با آن‌ها را ندارد؛ اما می‌تواند از طریق توسعه فناوری‌های نظارتی، در ایجاد ابزارهای لازم برای اجرای توافق‌های آینده مشارکت کند.
تام میلتون، مدیرعامل و هم‌بنیان‌گذار شرکت Amodo، نیز تأکید می‌کند که هیچ سیستم نظارتی به‌تنهایی نمی‌تواند تمام مشکلات را حل کند. تجربه توافق‌های اولیه هسته‌ای نشان می‌دهد که سازوکارهای نظارتی می‌توانند در ابتدا ساده باشند و به‌تدریج توسعه پیدا کنند. برخی از روش‌های اولیه امکان دور زدن داشتند یا اطلاعات محدودی ارائه می‌کردند، اما به ایجاد اعتماد کمک کردند و زمینه توسعه سیستم‌های قابل‌اعتمادتر را فراهم ساختند.
با وجود آنکه آمریکا و چین در حال حاضر تمایل چندانی به پذیرش یک توافق بین‌المللی درباره هوش مصنوعی ندارند، احتمال دارد در آینده شرایطی ایجاد شود که محدود کردن توسعه این فناوری به ضرورتی جهانی تبدیل شود. در چنین وضعیتی، وجود ابزارهای فنی مستقل برای نظارت و راستی‌آزمایی تعهدات کشورها اهمیت اساسی خواهد داشت.
لینک اصل گزارش:
https://www.nrc.nl/nieuws/2026/11/05/de-ai-race-aan-banden-leggen-zoals-dat-ooit-gebeurde-bij-nucleaire-wapens-is-dat-mogelijk-a4940157