دیاسپورای آفریقا؛ سلاح پنهان این قاره
دیاسپورای آفریقا در حال تبدیل شدن به فضایی برای تحرک جمعیت، تبادل فرهنگی و امتزاج هویت‌هاست؛ فضایی که در ترسیم مختصات یک ژئوپلیتیک مدرن آفریقایی، با ویژگی‌هایی منحصربه‌فرد در جهان، نقش دارد. برخلاف کمک‌های سنتی خارجی، حواله‌های ارسالی از سوی دیاسپورا معمولاً مستقیم، منظم و در برابر بحران‌های اقتصادی نسبتاً مقاوم هستند. این منابع مالی از خانوارها حمایت می‌کنند، فقر را کاهش می‌دهند و نیازهای اساسی مانند غذا، مسکن، خدمات درمانی و آموزش کودکان را تأمین می‌کنند.
ماه گذشته، علیکو دانگوته، تاجر نیجریه‌ای و ثروتمندترین مرد آفریقا، همزمان با برگزاری مجمع عمومی سازمان ملل متحد، در نیویورک حضور داشت. او در کنار داویدو، ستاره موسیقی آفروبیتس، در زیر نمایشگر عظیم دیجیتال بورس نزدک (Nasdaq) در میدان تایمز قرار گرفت؛ نمایشگری که روی آن عبارت «ساخت نیجریه؛ برای جهان ساخته شده است» نقش بسته بود. این اقدام با هدف تبلیغ عرضه اولیه سهام پالایشگاه نفت او انجام شد. از آفریقایی‌های مقیم خارج از قاره دعوت شد تا سهام این پالایشگاه را خریداری کنند. موفقیت این مجموعه به اندازه‌ای بوده است که اکنون به اروپا برای مقابله با کمبود قابل‌توجه انرژی ناشی از بسته شدن تنگه هرمز نیز کمک می‌کند.
کمک‌های خارجی زیر سؤال
این رویداد پاسخی قدرتمند به نگرانی‌هایی بود که یک سال پیش، پس از تعطیلی آژانس توسعه بین‌المللی ایالات متحده (USAID)، ایجاد شده بود. بسیاری ابراز تأسف می‌کردند که این تصمیم دولت ترامپ، آفریقا را به ورطه ناامیدی خواهد کشاند؛ همان اتفاقی که هر بار کشورهای کمک‌کننده بزرگ، مانند فرانسه، آلمان، بریتانیا یا سوئد، میزان کمک‌های خود را کاهش می‌دهند، رخ می‌دهد.
بر اساس اعلام صندوق بین‌المللی پول، بودجه‌های دوجانبه اختصاص‌یافته به آفریقا در سال ۲۰۲۵، در مقایسه با سال ۲۰۲۴، ممکن است بین ۱۶ تا ۲۸ درصد کاهش یابد.
با این حال، برخلاف تصور رایج، کمک‌های بین‌المللی همواره آفریقا را در اولویت قرار نمی‌دهند. حتی پیش از حذف USAID، سه دریافت‌کننده اصلی مجموع کمک‌های آمریکا عبارت بودند از اوکراین، رژیم صهیونیستی و اردن.
در مقیاس جهانی نیز تخصیص منابع مالی بازتاب‌دهنده اولویت‌های ژئوپلیتیکی، تجاری و راهبردی کشورهای کمک‌کننده است.
از نظر اثربخشی نیز کمک‌های خارجی تاکنون نتوانسته‌اند هیچ کشوری را از وضعیت توسعه نیافتگی خارج کنند. میزان کمک‌های اختصاص‌یافته به آفریقا نیز به قدری محدود بوده که هرگز نتوانسته است پاسخگوی نیازهای عظیم توسعه‌ای این قاره باشد. نیازهای مالی توسعه آفریقا تا سال ۲۰۳۰، بنا بر برآورد بانک توسعه آفریقا، بالغ بر ۱۳۰۰ میلیارد دلار است؛ در حالی که مجموع کمک‌های بین‌المللی به این قاره در سال ۲۰۲۴ تنها به ۳۶ میلیارد دلار رسیده است.
این خود آفریقایی‌ها هستند که به آفریقا کمک می‌کنند
در اینجاست که نقش دیاسپورای آفریقا (جوامع آفریقایی ساکن خارج از کشورهای مبدأ) اهمیت واقعی خود را نشان می‌دهد. بر اساس گزارش صندوق بین‌المللی توسعه کشاورزی (IFAD)، حواله‌های مالی ارسالی به آفریقا در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۲۴.۲ میلیارد دلار رسیده است؛ رقمی که به مراتب بیشتر از کمک‌های رسمی توسعه‌ای و سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی است.
در اینجا تأکید بر یک نکته اساسی اهمیت دارد: دیاسپورای آفریقا صرفاً در خارج از این قاره مستقر نیست. برخلاف تصور رایج، بخش عمده مهاجرت‌های آفریقایی در داخل خود قاره انجام می‌شود. بر اساس آخرین گزارش جهانی مهاجرت، در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۵.۸ میلیون آفریقایی خارج از کشور محل تولد خود زندگی می‌کردند. از این تعداد، نزدیک به ۲۵ میلیون نفر، یعنی بیش از ۵۴ درصد، در کشور دیگری در قاره آفریقا سکونت داشتند. بنابراین، آفریقایی‌ها باید به عنوان بازیگران اصلی تأمین مالی توسعه خود به رسمیت شناخته شوند.
مزایای حواله‌های مالی
برخلاف کمک‌های سنتی خارجی، حواله‌های ارسالی از سوی دیاسپورا معمولاً مستقیم، منظم و در برابر بحران‌های اقتصادی نسبتاً مقاوم هستند. این منابع مالی از خانوارها حمایت می‌کنند، فقر را کاهش می‌دهند و نیازهای اساسی مانند غذا، مسکن، خدمات درمانی و آموزش کودکان را تأمین می‌کنند. همچنین به خانواده‌ها امکان می‌دهند فعالیت‌های تجاری و کارآفرینانه خود را توسعه دهند. علاوه بر این، حواله‌های مالی منبع ارزشمندی برای تأمین ارز خارجی محسوب می‌شوند و به تقویت ذخایر ارزی و بهبود تراز پرداخت‌ها کمک می‌کنند. مهمترین مزیت این منابع، ارتباط مستقیم آنها با دریافت‌کنندگان و توانایی‌شان در پاسخگویی سریع به نیازهای واقعی مردم است.
تبدیل حواله‌های مالی به سرمایه‌گذاری‌های مولد
چالش کنونی این است که از مرحله تأمین مالی مصرف خانوارها فراتر برویم و بخشی از این منابع را به سمت ایجاد ثروت پایدار هدایت کنیم. انتشار اوراق قرضه ویژه دیاسپورا، ایجاد صندوق‌های سرمایه‌گذاری تخصصی، مشارکت‌های عمومی ـ خصوصی و سازوکارهای سرمایه‌گذاری مشترک می‌توانند این تحول را تسهیل کنند. تجربه‌های متعددی ظرفیت این رویکرد را نشان می‌دهند که از جمله آنها می‌توان به عرضه اولیه سهام پالایشگاه دانگوته اشاره کرد. این اقدام که با استقبال سرمایه‌گذاران از ۱۲۰ کشور جهان و ثبت سفارش خرید سهام همراه شد، اهمیت بسیج پس‌اندازهای آفریقاییان در سراسر جهان را برای حمایت از پروژه‌های صنعتی بلندپروازانه نشان می‌دهد.
در سال ۲۰۱۸، اتیوپی از طریق انتشار اوراق قرضه‌ای که توسط اتیوپیایی‌های مقیم خارج از کشور خریداری شد، ۵۶ میلیون دلار برای تأمین مالی ساخت سد بزرگ رنسانس اتیوپی بر روی رود نیل آبی جذب کرد.
به همین ترتیب، بورکینافاسو نیز با استفاده از طرح «اوراق قرضه میهن‌پرستانه» (Patriotic Bonds)، همین هدف را برای تأمین مالی پروژه‌های صنعتی بزرگ‌مقیاس خود دنبال می‌کند.
فناوری دیجیتال؛ نیروی محرکه پویایی دیاسپورا
از دوران گذشته که مهاجران برای ارسال پس‌اندازهای اندک خود به آفریقا با هزینه‌های سرسام‌آور خدماتی مانند وسترن یونیون (Western Union) دست‌وپنجه نرم می‌کردند، فاصله زیادی گرفته‌ایم. امروزه، با وقوع انقلاب بانکداری همراه، فناوری‌های دیجیتال سرعت این تحول را افزایش داده‌اند. پلتفرم‌های انتقال پول، کیف پول‌های الکترونیکی و راهکارهای فناوری مالی (فین‌تک) هزینه‌ها را کاهش داده، انجام تراکنش‌های فوری را تسهیل کرده و دسترسی به خدمات مالی را گسترش داده‌اند. اکنون نوبت آفریقایی‌های ساکن این قاره است که از این مهاجران بهتر استقبال کنند؛ نه تنها برای بهره‌مندی از این حمایت مالی حیاتی در راستای رونق اقتصادی قاره، بلکه برای تبدیل پراکندگی تاریخی و اغلب تحمیل‌شده ملت‌های آفریقایی به یک مزیت ژئواستراتژیک در جهانی که روزبه‌روز دچار چندپارگی بیشتری می‌شود.
نیروی ژئواستراتژیک در حال حرکت
دیاسپورای آفریقا که در هر پنج قاره جهان حضور دارد، واقعیتی متنوع را در بر می‌گیرد؛ از نوادگان بازماندگان تجارت برده در اقیانوس اطلس گرفته تا مهاجران معاصر. با وجود این تنوع، اعضای این جوامع در یک موضوع اشتراک دارند: حافظه تاریخی مشترکی که با برده‌داری و پیامدهای آن، بهویژه تداوم تبعیض نژادی، گره خورده است.
البته همه آنها ارتباط یکسانی با آفریقا ندارند. برای بسیاری از نوادگان بردگان، این پیوند به تدریج تضعیف شده یا حتی به کلی از میان رفته است. بسیاری از آنها هرگز به سرزمین اجدادی خود سفر نکرده‌اند. بهای بقا و رهایی از بردگی بسیار سنگین بوده است. گفتگو و ارتباط میان این گروه‌ها نیز نابرابر و حتی در برخی موارد کاملاً ناموجود است. با این حال، نوعی آگاهی و هویت جمعی از طریق انجمن‌ها، جنبش‌های سیاسی و شبکه‌های اجتماعی در حال شکل‌گیری است که محور اصلی آن، آرمان مشترک برابری است.
به این ترتیب، دیاسپورای آفریقا در حال تبدیل شدن به فضایی برای تحرک جمعیت، تبادل فرهنگی و امتزاج هویت‌هاست؛ فضایی که به شکل‌گیری هویت‌های جدید کمک می‌کند و در ترسیم مختصات یک ژئوپلیتیک مدرن آفریقایی، با ویژگی‌هایی منحصربه‌فرد در جهان، نقش دارد.
آزمایش‌های تعیین ریشه ژنتیکی (DNA)، گردشگری میراث فرهنگی، بهویژه در غنا و بنین، پویایی اقتصادی قاره و همچنین به رسمیت شناختن سیاسی دیاسپورا در اتحادیه آفریقا و مجالس ملی کشورها، همگی به تقویت پیوند میان این جوامع و آفریقا کمک می‌کنند. برای نمونه، در سنگال، مجلس ملی در سال ۲۰۱۷ قانونی را تصویب کرد که بر اساس آن، پانزده نماینده پارلمان از میان اعضای دیاسپورای سنگال انتخاب می‌شوند.
با این حال، این روند همچنان نیازمند سازماندهی است. ارزش‌گذاری بر فرهنگ‌های دوگانه، ادغام افرادی که برای سکونت به قاره بازمی‌گردند و نشان دادن حسن نیت از سوی برخی دولت‌ها در قبال این جمعیت‌های به شدت سیاسی‌شده، همگی از حوزه‌های مهمی هستند که باید برای تحقق به‌رسمیت‌شناختن واقعی آفریقایی‌های مقیم خارج مورد توجه قرار گیرند. زیرا بدون حضور و مشارکت این آفریقایی‌ها، وحدت قاره آفریقا به سرانجامی نخواهد رسید.