پروژه اتصال خطوط راه آهن کشورهای شورای همکاری خلیج فارس
راهآهن خلیج فارس، شبکهای منطقه ای است که شش کشور را به هم متصل و چشمانداز حمل و نقل و تجارت را تغییر میدهد.
پروژه راهآهن شورای همکاری خلیج فارس یکی از بزرگترین پروژههای اتصال منطقهای در منطقه است. هدف آن ایجاد یک شبکه راهآهن در سراسر شش کشور شورای همکاری خلیج فارس (GCC)، تسهیل جابجایی مسافر و کالا، تقویت تجارت درون منطقهای و اتصال مراکز اقتصادی و صنعتی و بنادر خلیج فارس در یک سیستم حمل و نقل یکپارچه است.
منامه روز یکشنبه (8 نوامبر 2026) شاهد مراسم امضای توافقنامه عمومی اتصال کشورهای شورای همکاری خلیج فارس با پروژه راهآهن، تحت حمایت و با حضور سلمان بن حمد آل خلیفه، ولیعهد و نخست وزیر بحرین، با مشارکت وزرای حمل و نقل و ارتباطات شورای همکاری خلیج فارس و جاسم البدیوی، دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس بود.
هدف این توافقنامه ایجاد یک چارچوب کلی برای هماهنگی بین کشورهای عضو، تعریف مسئولیتهای آنها در اجرا و بهرهبرداری از پروژه و یکسانسازی استانداردهای فنی و عملیاتی و الزامات ایمنی است و بدین ترتیب راه را برای پیوند شبکههای ملی در یک سیستم یکپارچه خلیج فارس هموار میکند.ایده این پروژه به دسامبر ۲۰۰۹ برمیگردد، زمانی که شورای عالی شورای همکاری خلیج فارس (GCC) با توجه به اهمیت توسعه حمل و نقل منطقهای، تسهیل تجارت و جابجایی، حمایت از سرمایهگذاریهای مشترک و تقویت ادغام اقتصادی خلیج فارس، ایجاد یک خط آهن بین کشورهای عضو را تصویب کرد.
این پروژه شامل شش کشور عربستان سعودی، امارات متحده عربی، کویت، بحرین، قطر و عمان در شبکهای به طول تقریبی ۲۱۱۷ کیلومتر است. هزینه تخمینی زیرساختهای اساسی بین ۱۵.۴ تا ۱۶ میلیارد دلار است. هدف این پروژه، اتصال شبکههای راهآهن ملی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) در یک سیستم منطقهای یکپارچه است. این امر به قطارها اجازه میدهد تا بدون وجود مرزهای ملی که مانع حمل و نقل میشوند، بین کشورها حرکت کنند، ضمن اینکه مشخصات فنی و عملیاتی و الزامات ایمنی را استاندارد کرده و قابلیت همکاری بین شبکهها را تضمین میکند.
این پروژه محدود به حمل و نقل مسافر نیست؛ بلکه هدف آن توسعه حمل و نقل بار و کالا نیز هست و امکان اتصال مراکز صنعتی و تجاری، بنادر و مناطق لجستیکی در منطقه خلیج فارس را فراهم میکند. این امر جابجایی کارآمدتر کالاها بین بازارهای خلیج فارس را تسهیل میکند.طبق مشخصات اعلام شده این پروژه، شبکه مسافربری برای پذیرش قطارهایی با سرعت تا ۲۰۰ کیلومتر در ساعت طراحی شده است، در حالی که سرعت هدف برای قطارهای باری بین ۸۰ تا ۱۲۰ کیلومتر در ساعت است. این تنوع، این شبکه را به وسیلهای برای حمل و نقل بین شهرها و در عین حال، به یک کریدور لجستیکی در خدمت زنجیرههای تجارت و تأمین تبدیل میکند.
نحوه اجرایی شدن پروژه
اجرای شبکهای که شش کشور را در بر میگیرد، نیاز به هماهنگی فراتر از ساخت خطوط راهآهن دارد. این شامل جنبههای نظارتی، عملیاتی و فنی و همچنین تعریف مسئولیتهای هر کشور و سازوکارهای اتصال شبکههای ملی آنها میشود. در این زمینه، شورای عالی شورای همکاری خلیج فارس (GCC) در دسامبر 2021 تصمیم به تأسیس سازمان راهآهن خلیج گرفت. این سازمان وظیفه تنظیم صنعت حمل و نقل ریلی در کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، هماهنگی بین کشورهای عضو برای نظارت بر اجرا و بهرهبرداری از پروژه به عنوان یک خط منطقهای واحد و یکپارچه و تضمین سازگاری و ادغام شبکههای ملی را بر عهده دارد.
در دسامبر 2023، شورای وزیران شورای همکاری خلیج فارس دسامبر 2030 را به عنوان تاریخ هدف برای بهرهبرداری کامل از پروژه در بین کشورهای عضو تصویب کرد. این امر امکان بهرهبرداری از خطوط اتصال بین هر دو کشور همسایه را بلافاصله پس از تکمیل بخشهای مربوطه، بدون انتظار برای بهرهبرداری کامل از کل شبکه خلیج فارس، فراهم میکند.این بدان معناست که اجرا و بهرهبرداری از پروژه میتواند به صورت مرحلهای انجام شود و کشورهای عضو را قادر میسازد تا قبل از اتمام کل شبکه، از بخشهای تکمیل شده بهرهمند شوند. این امر به کشورهای عضو اجازه میدهد تا به تدریج بازده سرمایهگذاری خود را در شبکه محقق کنند.
توافقنامه عمومیکه کشورها روز یکشنبه امضا کردند، در همین زمینه است؛ زیرا چارچوبی برای هماهنگی در اجرا و بهرهبرداری تعیین میکند، مشخصات فنی و عملیاتی را یکپارچه میکند، مسئولیتهای کشورها را تعریف میکند و نقش «اداره راهآهن خلیج فارس» را در نظارت بر مراحل پروژه و رسیدگی به هرگونه موانعی که ممکن است با آن مواجه شود، افزایش میدهد.شورای عالی شورای همکاری، توافقنامه عمومی این پروژه را در دسامبر ۲۰۲۵ تصویب کرده بود که راه را برای تکمیل مراحل لازم بین کشورهای عضو هموار میکرد و در مراسم امضای فعلی به اوج خود رسید.
بحرین و ارتباط با عربستان سعودی
ارتباط بین بحرین و عربستان سعودی بخش مهمی از شبکه خلیج فارس را تشکیل میدهد. بحرین قصد دارد از طریق گذرگاه پیشنهادی ملک حمد، که شامل خطوط اختصاصی برای قطارها در کنار ترافیک جادهای است، به شبکه راهآهن متصل شود.
این ارتباط فراتر از تسهیل سفر مسافری بین دو کشور اهمیت دارد. این امر به بحرین اجازه میدهد تا به شبکه منطقهای گستردهتر متصل شود و از پیوندهای حمل و نقلی که عربستان سعودی را به بقیه کشورهای شورای همکاری خلیج فارس متصل میکند، بهرهمند شود و در نتیجه از جابجایی کالا و تجارت و دسترسی به بنادر و مراکز لجستیکی پشتیبانی کند.
چرا این پروژه اکنون اهمیت بیشتری پیدا میکند؟
این گام جدید در زمانی برداشته میشود که بیثباتی منطقهای و چالشهای همراه با آن برای ناوبری دریایی، میزان تأثیرپذیری تجارت و زنجیرههای تأمین از وابستگی به مسیرهای حمل و نقل خاص، به ویژه در منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز را نشان داده است. این تحولات، کشورهای منطقه را بر آن داشته است تا به دنبال گزینههای متنوعتر و انعطافپذیرتری برای حمل و نقل کالا و افزایش ارتباط بین بنادر و مراکز تجاری از طریق حمل و نقل جادهای و ریلی باشند.در همین زمینه، عبدالله بن احمد آل خلیفه، وزیر حمل و نقل و ارتباطات بحرین، خاطرنشان کرد که مشکلاتی که کشتیها در حال عبور از تنگه هرمز با آن مواجه هستند، اهمیت تسریع پروژه راهآهن و تقویت ادغام در شبکههای حمل و نقل خلیج فارس را برجسته کرده است.او توضیح داد که با توجه به چالشهای پیش روی ترافیک دریایی و کاهش تردد کشتیها در بندر خلیفه بن سلمان، بحرین برای حمل و نقل زمینی کالاها به بحرین، به افزایش اتکای خود به حمل و نقل زمینی و بنادر جایگزین در کشورهای همسایه خلیج فارس، از جمله بندر اسلامی جده در عربستان سعودی، بنادر صحار و دقم در عمان و فجیره در امارات متحده عربی، روی آورده است.
این تجربه اهمیت یک سیستم حمل و نقل منطقهای به هم پیوسته را نشان میدهد که امکان تنوع بخشیدن به مسیرهای کالاها و کاهش وابستگی به یک شیوه حمل و نقل یا یک کریدور دریایی خاص را فراهم میکند. در حالی که شبکه راهآهن جایگزین مستقیمیبرای حمل و نقل دریایی نیست، اما آن را در یک سیستم زنجیره تأمین گستردهتر تکمیل میکند.
مزایای اقتصادی فراتر از حمل و نقل
علاوه بر نقش آن در تسهیل جابجایی مسافر و بار، انتظار میرود شبکه خلیج فارس به کاهش هزینههای حمل و نقل کالاهای خاص، بهبود کارایی جابجایی آنها بین بازارها و افزایش ارتباط بین مناطق صنعتی، بنادر و مراکز تجاری کمک کند.همچنین میتواند از گردشگری و سفر در میان کشورهای شورای همکاری خلیج فارس حمایت کند و فرصتهای سرمایهگذاری در لجستیک، انبارداری، مراکز حمل بار و خدمات مرتبط با راهآهن را فراهم کند و همچنین جذابیت مناطقی را که خطوط از آنها عبور میکنند برای سرمایهگذاریها و فعالیتهای اقتصادی افزایش دهد.راهآهن به عنوان یک شیوه حمل و نقل انبوه، در مقایسه با برخی دیگر از شیوههای حمل و نقل، به ویژه برای حمل مقادیر زیادی کالا و مسافر، گزینهای با بهرهوری انرژی و کاهش انتشار گازهای گلخانهای ارائه میدهد و در نتیجه از تلاش کشورهای خلیج فارس برای توسعه سیستمهای حمل و نقل پایدارتر حمایت میکند.
با امضای توافقنامه عمومی، این پروژه به مرحله پیشرفتهتری از هماهنگی بین کشورهای عضو منتقل میشود. با این حال، چالش اصلی در تکمیل زیرساختهای ملی، تضمین سازگاری فنی و عملیاتی بین شبکهها و پایبندی به جدول زمانی تعیین شده و در نهایت دستیابی به هدف اعلام شده برای عملیاتی کردن کامل شبکه خلیج فارس تا دسامبر 2030 باقی خواهد ماند.
- عبدالله بن احمد آل خلیفه، وزیر حمل و نقل و مخابرات بحرین، تأیید کرد که با توجه به چالشهای منطقهای و بینالمللی پیش روی ناوبری دریایی و زنجیرههای تأمین، ادغام شبکههای حمل و نقل بین کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) ستون اساسی امنیت اقتصادی خلیج فارس است. وی افزود خطرات مرتبط با مسیرهای حیاتی دریایی، به ویژه تنگه هرمز و باب المندب، و اختلالات ناشی از آن در زنجیرههای تأمین و افزایش هزینههای حمل و نقل، مستلزم هماهنگی بیشتر، واکنش مشترک و توسعه گزینههای حمل و نقل جایگزین است. وزیر بحرینی اظهار داشته است دستور کار سیامین نشست وزرای حملونقل و ارتباطات شورای همکاری خلیج فارس شامل ۳۲ موضوع بوده که به اولویتهای توسعه بخش حملونقل و ادغام لجستیک میپردازد. از جمله موارد کلیدی میتوان به تکمیل پروژه راهآهن، حملونقل زمینی بینالمللی، توسعه چارچوبهای اجرایی برای حملونقل دریایی و افزایش آمادگی این بخش برای مقابله با بحرانها اشاره کرد.
- این موافقتنامه در شرایطی امضا شد که اهمیت مسیرهای جایگزین حملونقل بهدلیل اختلال کشتیرانی در منطقه، بهویژه در تنگه هرمز، بیشتر شده است. انتظار میرود اجرایی شدن این پروژه، مسیرهای حمل کالا را متنوع کند، وابستگی به حمل کامیونی را کم کند و هزینهها را پایین بیاورد.
- جاسم البدیوی، دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس، اعلام کرد که این پروژه به ۵۵.۹ درصد پیشرفت رسیده است. هدف این پروژه جابجایی تقریباً ۶ میلیون مسافر و ۲۰۰ میلیون تن کالا تا سال ۲۰۳۰ است و انتظار میرود ظرفیت آن تا سال ۲۰۴۵ به بیش از ۸ میلیون مسافر و ۲۷۱ میلیون تن افزایش یابد.
منبع : وبسایت روزنامه الشرق الاوسط