اقتصاد جهانی میان شوک تعرفههای گمرکی و چالشهای هوش مصنوعی
اقتصاد جهانی تاکنون در برابر شدیدترین موج تعرفههای گمرکی آمریکا از دهه ۱۹۳۰ مقاومت کرده است؛ مقاومتی که ناشی از تداوم هزینهکرد مصرفکنندگان آمریکایی، توان شرکتها در جذب افزایش هزینهها و رونق هوش مصنوعی بوده است؛ عواملی که روح تازهای از خوشبینی در بازارها ایجاد کردهاند.
اما تهدید جدید دونالد ترامپ مبنی بر اعمال تعرفههای سنگین بر کالاهای چینی، بار دیگر نگرانیهایی را از وارد آمدن شوک تازهای به اقتصاد جهانی را برانگیخته است؛ بهویژه در شرایطی که هشدارهایی درباره افزایش بدهیهای دولتی و شکلگیری حباب در سهام فناوری شنیده میشود.
این نگرانیها محور اصلی نشست وزرای دارایی و رؤسای بانکهای مرکزی در واشنگتن خواهد بود که به مناسبت اجلاس سالانه صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی برگزار میشود. از موضوعات برجستهی نشستها نیز بسته ۲۰ میلیارد دلاری کمک آمریکا به آرژانتین برای حمایت از پزوی این کشور و پیشنهاد استفاده از داراییهای مسدودشده روسیه به نفع اوکراین خواهد بود. نشست امسال در فضایی برگزار میشود که تنشهای تجاری میان دو اقتصاد بزرگ جهان در حال افزایش است و بیثباتی سیاسی از فرانسه تا ژاپن گسترش یافته است.
اقتصاد در فضای تیرهتر
در نشست پیشین واشنگتن در آوریل گذشته، فضای اقتصادی تاریکتر بود؛ چراکه اعلام ترامپ درباره «روز آزادی اقتصادی» و اعمال تعرفهها، باعث هراس در بازارهای مالی و نگرانی سیاستگذاران از رکود جهانی ناشی از جنگ تجاری، تورم بالا و رکود سرمایهگذاریها شده بود.
بااینحال، بیشتر تحولات شش ماه گذشته مثبت بودهاند، بهویژه در اقتصاد آمریکا. تولید ناخالص داخلی ایالات متحده در سهماهه دوم با سریعترین نرخ در دو سال اخیر رشد کرد. هرچند تهدیدهای تازه ترامپ درباره تعرفهها روز جمعه بازارها را لرزاند، اما شاخص S&P 500 از کف آوریل تا کنون ۳۲٪ رشد داشته است. رونق سهام و اقتصاد واقعی، تا حد زیادی ناشی از سرمایهگذاریهای عظیم در مراکز داده برای پشتیبانی از هوش مصنوعی و رایانش ابری است.
شرکتها تاکنون با افزایش ذخایر کوتاهمدت و پذیرش حاشیه سود کمتر، توانستهاند اثر تعرفهها را جذب کنند و از انتقال هزینهها به مصرفکنندگان پرهیز نمایند.
«کارن دینن»، استاد اقتصاد دانشگاههاروارد، گفت:
«این تابآوری خوشایند است، اما پایدار نیست. ما شاهد کندی رشد اقتصاد جهانی خواهیم بود.»
روز جمعه، ترامپ اعلام کرد که از اول نوامبر تعرفههای جدید ۱۰۰ درصدی علیه چین اعمال خواهد کرد، اما احتمال عقبنشینی خود را در صورت لغو محدودیتهای چین بر فلزات نادر مطرح نمود. طبق پیشبینی جدید بلومبرگ اکونومیکس، رشد اقتصاد جهانی در سال آینده به ۳.۲٪ در ۲۰۲۵ محدود میشود (همانند سال قبل) و سپس در ۲۰۲۶ به ۲.۹٪ کاهش مییابد.
افزایش بدهی جهانی
یکی از موضوعات محوری نشست واشنگتن، افزایش بدهی در اقتصادهای پیشرفته و نوظهور است. بر اساس دادههای مؤسسه مالی بینالمللی، بدهی جهانی در نیمه نخست سال بیش از ۲۱ تریلیون دلار افزایش یافته و به سطح بیسابقه ۳۳۸ تریلیون دلار رسیده است — رقمی معادل افزایش بدهی در دوران همهگیری کرونا.
از دیگر محورهای مهم، تلاش دولت ترامپ برای حمایت از اقتصاد آرژانتین پیش از انتخابات میاندورهای است. در آوریل گذشته، صندوق بینالمللی پول با اعطای وام اضافی به آرژانتین موافقت کرد، هرچند با مخالفتهای داخلی روبهرو شد. مدیر صندوق، کریستالینا جورجیِوا، اخیراً در همینباره با مقامهای آمریکایی و آرژانتینی دیدار کرده است.
در آمریکا، دادههای اشتغال کمتر از حد انتظار رشد نشان دادهاند و بخش تولید برای چهارمین ماه متوالی شغل از دست داده است. در چین نیز شاخص فعالیت صنعتی برای ششمین ماه پیاپی کاهش یافته (طولانیترین رکود از ۲۰۱۹). همچنین اقتصاد آلمان در سهماهه دوم بیش از پیشبینیها کوچک شد و صنعت خودروسازی این کشور با فشارهای صادراتی فزاینده روبهرو است.
کندی تجارت جهانی
طبق گزارش سازمان تجارت جهانی در ۷ اکتبر، رشد تجارت جهانی کالاها در سال ۲۰۲۶ بهشدت کند خواهد شد و تنها ۰.۵٪ افزایش خواهد یافت، در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۵ حدود ۲.۴٪ است.
«فردریک نیومن»، اقتصاددان ارشد بانک HSBC در هنگکنگ، میگوید:
« نیروهای مخالف رشد جهانی در حال تقویت هستند. تصور اینکه تجارت جهانی از تعرفههای آمریکا مصون بماند، خوشبینانه است؛ اثر تأخیری سفارشهای انباشته ناگزیر خود را نشان خواهد داد.»
یکی از پرسشهای کلیدی این است که آیا افزایش قیمتها در نهایت توان خرید مصرفکنندگان آمریکایی را تضعیف خواهد کرد یا خیر — عاملی که پیامد جهانی دارد. «نیتن شیتس»، اقتصاددان ارشد جهانی در «سیتیگروپ»، هشدار میدهد:
«تعرفهها دردناکتر میشوند و احتمالاً منجر به ضعف بیشتر در مصرف و واردات آمریکا خواهند شد.»
بهگفته او، رشد جهانی ممکن است در نیمه دوم سال به زیر ۲٪ کاهش یابد، پیش از آنکه در سال آینده دوباره به ۲.۵٪ بازگردد.
«استیون جین»، مدیرعامل شرکت سرمایهگذاری Eurizon SLJ Capital، نیز معتقد است تأثیر کامل تعرفهها ممکن است شش تا هشت فصل طول بکشد تا بر مصرف و رشد اقتصادی آمریکا اثر بگذارد.
شکنندگی بخش فناوری
در کنار خطرات تعرفهها، نگرانی دیگر مربوط به احتمال ترکیدن حباب هوش مصنوعی است.
«کریستالینا جورجیِوا» مدیر صندوق بینالمللی پول، در سخنرانی اخیر خود گفت:
«ارزش بازارها امروز به سطحی نزدیک میشود که در دوران حباب اینترنت ۲۵ سال پیش شاهد آن بودیم.»
او هشدار داد که در صورت اصلاح شدید بازارها، سیاستهای مالی سختگیرانهتر میتواند رشد جهانی را کاهش دهد، آسیبپذیریها را آشکار کند و شرایط کشورهای درحالتوسعه را دشوارتر سازد.
تحلیل مؤسسه Oxford Economics نیز نشان میدهد که کندی بخش فناوری آمریکا ممکن است بزرگترین اقتصاد جهان را تا مرز رکود بکشاند و رشد جهانی را در سال ۲۰۲۶ از ۲.۵٪ به ۲٪ کاهش دهد. به همین دلیل، اقتصاددانان اکنون بیش از هر زمان دیگری در حال پایش نقاط ضعف بخش فناوری و پیامدهای احتمالی تعرفهها هستند.
«الکسیس کرو»، اقتصاددان ارشد شرکت PwC آمریکا، هشدار میدهد:
«رونق هوش مصنوعی الزاماً به معنی رشد پایدار نیست. هنوز مشخص نیست آیا این موج سرمایهگذاری واقعاً به افزایش بهرهوری و رشد بلندمدت منجر خواهد شد یا خیر.»[1]
[1] - الغد شمارگان 14اکتبر 2025. برگرفته از گزارش خبرگزاری بلومبرگ.