وضعیت شیلات برونئی

صنعت شیلات در برونئی از منظرِ اقتصادی یک بخش کوچک اما رو به پیشرفت است: دولت برونئی در سال‌های اخیر هم‌زمان با سیاست‌های تنوع‌بخشی به اقتصاد (کاهش وابستگی به نفت و گاز) و با هدف ارتقای امنیت غذایی و رشد بخش کشاورزی/آکوفیشری، برنامه‌هایی برای تقویت آبزی‌پروری، مدرن‌سازی بنادر ماهی‌گیری و توسعه زنجیره ارزش دریایی دنبال کرده است. همکاری‌های بین‌المللی در این حوزه از قراردادهای فنی-بهداشتی تا تفاهم‌نامه‌های تحقیقاتی و تفاهم‌نامه‌های تجاری نقش کلیدی در باز کردن بازارها، ارتقای استانداردها و انتقال فناوری بازی می‌کنند.

1) وضعیت کلی تولید و سهم از اقتصاد

• شیلات برونئی شامل سه زیربخش اصلی است: صید (capture fisheries)، آبزی‌پروری (aquaculture) و فرآوری/بسته‌بندی محصولات دریایی. آمارها نشان می‌دهد این بخش نسبت به منابع نفت و گاز بسیار کوچک است و هدف‌گذاری‌های دولتی بر ارتقای ظرفیت آبزی‌پروری و ارزش‌افزوده صادراتی متمرکز شده‌اند.

2) حجم تجارت (صادرات و واردات)

• صادرات کل اقلام شیلاتی: داده‌های منابع تجاری بین‌المللی نشان می‌دهد که ارزشِ برخی زیرگروه‌های شیلاتی برونئی در سال 2023–2024 در محدوده چندصد هزار تا چند میلیون دلار است؛ برای مثال «fish & crustaceans aggregate» در برخی پایگاه‌ها برای 2023/2024 ارقام معادل ده‌ها میلیون دلار برونئی یا چند میلیون دلار را نشان می‌دهد (نوسانات سالانه بالا است). برای شاخه «meat, fish & seafood preparations» رقم صادرات برونئی در 2024 حدود 278.38 هزار دلار آمریکا گزارش شده است. همچنین صادرات گروه‌هایی مانند «fish, frozen» به چین در 2024 مقادیری در محدوده 1–2 میلیون دلار ثبت شده‌اند.
• واردات اقلام شیلاتی: وارداتِ اقلامِ آماده/حفظ‌شده برای 2024 در برخی زیرگروه‌ها حدود 1.59 میلیون دلار امریکا گزارش شده است و بزرگ‌ترین تأمین‌کنندگان شامل مالزی، سنگاپور و چین هستند (به‌ویژه برای اقلام آماده/حفظ‌شده). جدول‌های توزیعیِ WITS/COMTRADE نشان می‌دهد مالزی بیشترین سهم را در این واردات داشته است.
• به طور کلی، تجارت بین‌المللی کالاهای شیلاتیِ برونئی نسبت به کل صادرات کشور (که عمدتاً نفت و گاز است) بسیار کوچک است؛ اما بازار چین به دلیل تقاضا و تسهیل‌های بهداشتیِ جدید برای محصولات برونئی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار شده است.

3) مهم‌ترین یادداشت‌تفاهم‌نامه‌ها و پروتکل‌های حوزه شیلات میان برونئی و دیگر کشورها

الف) پروتکل‌های فنی/بهداشتی با چین (دسامبر 2023)

• الزامات بازرسی، قرنطینه و شرایط بهداشتی-دامپزشکی برای محصولات آبی (wild & farmed aquatic products) صادراتی از برونئی به چین؛ به‌دنبال این پروتکل‌ها فهرست محصولات مجاز صادراتی به چین به‌طور چشمگیر گسترش یافت (از 42 محصول مجاز قبلی به حدود 134 محصول یا بیشتر در اطلاعیه‌های مربوطه). این پروتکل‌ها به‌عنوان پایه‌ای برای ارتقای دسترسی به بازار چین عمل کردند.

ب) یادداشت تفاهم همکاری با جمهوری فیلیپین در زمینه کشاورزی و شیلات (14 اکتبر 2025 و اسناد پیشین)

• همکاری در تجارت آگروفیشری، تبادل فناوری آبزی‌پروری، ظرفیت‌سازی، آموزش‌ فنی و اشتراک‌گذاری داده‌ها. شواهد تاریخی نیز وجود دارد که در سال‌های قبل (تفاهم‌نامه‌های 1999–2001) همکاری‌های فنی-شیلاتی میان دو کشور برقرار بوده است (MOU on Technical and Trade Cooperation in Fisheries — نوامبر 2000).

پ) همکاری‌های منطقه‌ای و دوفانکشنال (ویتنام، ASEAN/SEAFDEC)

• جلسات دفتری، تبادل کارشناسی و توسعه سازوکارهای فنی منطقه‌ای. برونئی به‌عنوان عضو SEAFDEC از برنامه‌های مشترک فنی و ظرفیت‌سازی بهره‌مند می‌شود. با ویتنام نیز جلسات مشترک fisheries/DF برگزار شده که محور تبادل تجربه و تکنیک بوده‌اند.

ت) بیانیه‌ها و تعهدات با استرالیا / ژاپن و مذاکرات با مالزی/اندونزی

• در سطح بیانیه‌های شراکت و توافق‌های گسترده‌ترِ دوجانبه، تعهداتی برای مقابله با صید غیرقانونی، به‌اشتراک‌گذاری اطلاعات دریایی و ظرفیت‌سازی وجود دارد؛ همچنین در اسناد تجاری (مانند JBEPA با ژاپن) بندهایی برای همکاری در حوزه شیلات و آموزش وجود دارد. مذاکرات و پیشنهادهایی درباره تفاهم‌نامه با مالزی یا اندونزی در مقاطع مختلف مطرح شده‌اند اما همه آنها به‌صورت یک تفاهم‌نامه متمرکزِ شیلات که در دسترس عمومی‌باشد منتشر نشده است.

• - گشایش بازار چین برای محصولات آبیِ برونئی (پروتکل‌های 2023) نقطه عطفی برای افزایش صادرات برونئی به‌خصوص برای محصولات با استانداردهای بهداشتی مناسب بوده است. ادامه پیاده‌سازی استانداردهای SPS و traceability می‌تواند دسترسی را عمیق‌تر کند. 
• - با توجه به ظرفیت‌های محدودِ دریا و تأکیدات دولتی برای تأمین امنیت غذایی و تنوع اقتصاد، سرمایه‌گذاری در آبزی‌پروری (از جمله اجرای پروژه‌های RAS و سرمایه‌گذاری‌های خصوصی/دولتی) منطقی است و در عمل نیز توافق‌های سرمایه‌گذاری و تفاهم نامه‌های فنی مشاهده شده است. 
• - ارقام صادرات/واردات نشان می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از تجارتِ شیلاتی برونئی در محصولات خام یا کم‌فرآوری شده‌ است؛ توسعه فرآوری، سردخانه و استانداردهای بسته‌بندی می‌تواند ارزش صادرات را افزایش دهد. 
• - برونئی به دنبال همکاری اطلاعاتی با همسایه‌ها و شرکای استراتژیک خود (مالزی، فیلیپین، ویتنام، استرالیا، ASEAN/SEAFDEC) به منظور مدیریت منابع مشترک و مقابله با صید غیرقانونی است. تعهدات در بیانیه‌ها و همکاری‌های دوجانبه غالباً این محور را شامل می‌شوند. 
• - برونئی در سال‌های اخیر چند پروتکل و تفاهم نامه مهم در حوزه شیلات داشته که برجسته‌ترینِ آن‌ها پروتکل‌های با چین (2023) جهت دسترسی به بازار چین و تفاهم‌‌نامه‌های منطقه‌ای/آکادمیک (فیلیپین، UBD–Cefas و جلسات فنی با ویتنام) بوده است. 
• - تجارت شیلاتی برونئی نسبت به کل اقتصاد، کوچک است اما برای توسعه ارزش‌افزوده و امنیت غذایی از اهمیت استراتژیک برخوردار است؛ چین، مالزی و سنگاپور از شرکای مهم تجارتِ این بخش هستند.

منابع:

1. Brunei Department of Fisheries — Press release / Protocol Agreement Signing Ceremony (Fisheries).
2. Borneo Bulletin / coverage of Brunei-China aquatic products protocols (Dec 2023).
3. FAO / Globefish — خبر درباره تسهیل مقررات واردات چین برای برخی محصولات آبی از برونئی (Jan 19, 2024).
4. TradingEconomics / COMTRADE-derived pages — آمار صادرات زیرگروه‌های شیلاتی برونئی (مثلاً HS16 و زیرگروه‌های fish frozen).
5. WITS / World Bank trade data — وارداتِ Brunei از «other prepared or preserved fish, nes» (2024) و شرکای عمده (مالزی، سنگاپور، چین).
6. CEIC / trade statistics — داده‌های صادرات fish & crustaceans برای برونئی (مجموع مقادیر تاریخی).
7. اخبار رسمی / Xinhua / PNA / Philippine Department of Agriculture — پوشش MoU فیلیپین — برونئی در زمینه کشاورزی و شیلات (Oct 2025).
8. Universiti Brunei Darussalam — اعلامیه امضای MoU با Cefas (UK) (15 Feb 2025).
9. Australia — Brunei Joint Declaration (maritime cooperation, IUU fishing commitments).
10. SEAFDEC / ASEAN documents — نقش منطقه‌ای و همکاری‌های شیلاتیِ منطقه جنوب شرق آسیا (عضویت برونئی و برنامه‌ها).
11. Brunei Annual Reports / Information Department — سابقه MoUها (از جمله MOU on Technical and Trade Cooperation in Fisheries با Philippines — 14 Nov 2000) و فهرست توافقات دوجانبه.