نگاهی به دیاسپورای اندونزی

برآوردهای غیر رسمی دولت اندونزی نشان می‌دهد شمار دیاسپورای این کشور بین 6تا9 میلیون نفر است [1]؛ افرادی که شامل شهروندان فعلی اندونزی، شهروندان سابق و نسل‌های بعدی آنان می‌شود. این جمعیت از نظر اندازه با کل جمعیت کشور اتریش قابل مقایسه است. چنین جامعه بزرگی، ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه اندونزی دارد. دسترسی گسترده‌تر دیاسپورا به مهارت‌ها، دانش، شبکه‌ها و فرصت‌های مالی در خارج از کشور، آنان را به شریک بالقوه‌ای ارزشمند برای پیشبرد توسعه اقتصادی و اجتماعی اندونزی تبدیل می‌کند.

به گفته هرو هارتانتو سوبولو[2]، مدیرکل اطلاع‌رسانی و دیپلماسی عمومی وزارت امور خارجه اندونزی، طبق دستورکار آستاسیتا[3] که  رئیس‌جمهور پرابوو سوبیانتو ابلاغ نموده، دیاسپورای اندونزی  به‌عنوان شریکی مهم برای تقویت منافع اقتصادی، گسترش شبکه‌های جهانی و افزایش رقابت‌پذیری کشور به رسمیت شناخته شده است. همچنین در برنامه میان‌مدت توسعه ملی (RPJMN) 2025–2029، دیاسپورا به‌عنوان یکی از ارکان پیشبرد دیپلماسی ملی جایگاه ویژه‌ای یافته است. این سند بر پیشبرد «آستاسیتا و دیپلماسی اقتصادی» از طریق بهینه‌سازی نقش دیاسپورا، مشارکت فعال در مجامع بین‌المللی و تقویت موضع دیپلماتیک تأکید دارد.

در راستای تعهدات مندرج در RPJMN، دولت اندونزی تلاش‌های گسترده‌ای را برای تعامل بیشتر با دیاسپورا و تضمین حقوق آنان در توسعه ملی آغاز کرده است. در حوزه حقوقی، مجلس نمایندگان (DPR) بازنگری قانون شماره 12 سال 2006 درباره تابعیت را در فهرست لوایح اولویت‌دار سال 2026 قرار داده است؛ اقدامی‌که یکی از اهداف آن تقویت ارتباط دولت با دیاسپوراست. این بازنگری می‌کوشد نقش دیاسپورا را از صرفاً «اندونزیایی‌های خارج از کشور» به شریکی کلیدی در توسعه ملی ارتقا دهد.

در همین راستا، وزارت امور خارجه با ایجاد اداره امور دیاسپورا ذیل اداره کل اطلاع‌رسانی و دیپلماسی عمومی، گامی نهادی برداشته است. این اداره به ریاست دِودی ریسا[4]، در حال تدوین راهبردی جامع برای افزایش مشارکت دیاسپورا در توسعه کشور است؛ راهبردی که شناسایی ظرفیت‌ها، مدل حکمرانی و نقشه‌راه کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت را در بر می‌گیرد.

از سوی دیگر، وزارت مهاجرت و امور اصلاحی[5] طرح تابعیت جهانی اندونزیپ (GCI) را برای دیاسپورایی‌هایی که پس از ترک تابعیت اندونزی مایل به بازپیوند با کشور هستند، معرفی نموده است. به گفته وزیر این وزارتخانه، آگوس آندریانتو، این طرح راه‌حلی برای مسئله تابعیت مضاعف است و اقامت گسترده و نامحدود را برای افراد دارای پیوند خونی، تاریخی یا عاطفی با اندونزی فراهم می‌کند. اندونزی تابعیت دوگانه را به رسمیت نمی‌شناسد. علاوه بر مسائل حقوقی، دولت تعامل با دیاسپورا را در حوزه‌هایی مانند آموزش و اقتصاد خلاق نیز تقویت کرده است. وزارت اقتصاد خلاق پلتفرم دیجیتال "1000 دیاسپورای خلاق" را برای ثبت، نقشه‌برداری و اتصال دیاسپورای خلاق اندونزی در سراسر جهان راه‌اندازی کرده و وزارت آموزش عالی نیز تسهیل حضور دیاسپورا با مدرک دکترا برای تدریس در دانشگاه‌های اندونزی را وعده داده است.

در سال‌های اخیر، خواسته‌های دیاسپورای اندونزی برای مشارکت عمیق‌تر در امور کشور ؛ از جمله تشکیل نهاد اختصاصی دیاسپورا، بهبود چارچوب‌های سرمایه‌گذاری و اقامتی، و ایجاد حوزه انتخابیه ویژه خارج از کشور در مجلس پررنگ‌تر شده است. دولت اندونزی با درک اهمیت این مطالبات، به‌تدریج در مسیر تقویت شناسایی رسمی دیاسپورا و گسترش نقش آنان در حکمرانی ملی گام برمی‌دارد. از جمله، وزارت امور خارجه اندونزی قصد دارد از سال آینده سامانه واحد دیاسپورا را برای یکپارچه‌سازی اطلاعات دیاسپورا میان دستگاه‌های دولتی راه‌اندازی کند. همچنین پیش‌بینی شده است تا سال 2029 یک نهاد ملی دیاسپورا تشکیل شود که مسئول هماهنگی بین‌دستگاهی و رسیدگی به امور دیاسپورا باشد. این پیشنهاد مورد حمایت دینو پاتی جلال، معاون پیشین وزیر امور خارجه، قرار گرفته است. به گفته جلال، نقش دیاسپورا در توسعه ملی بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته، به‌ویژه آنکه رئیس‌جمهور پرابوو سوبیانتو هدف رشد اقتصادی 8 درصدی را تا پایان دوره ریاست‌جمهوری خود تعیین کرده است. در همین حال، تئوکـو رضاسیه، کارشناس روابط بین‌الملل دانشگاه پادجادجاران، تأکید کرد تجربه و دانش دیاسپورای اندونزی در خارج از کشور می‌تواند دیدگاهی واقع‌بینانه و متوازن برای توسعه ملی فراهم کند و آنان را به "پل معنوی " میان اندونزی و جامعه جهانی بدل سازد.

بر اساس آخرین داده‌های کمیسیون انتخابات اندونزی (KPU) در سال 2024، بیش از 2٫5 میلیون شهروند اندونزی (WNI) مالزی را به‌عنوان خانه دوم خود انتخاب کرده‌اند. نزدیکی جغرافیایی، پیوندهای تاریخی و فرصت‌های شغلی گسترده، از عوامل اصلی تمرکز بالای اندونزیایی‌ها در این کشور عنوان شده است. پس از مالزی، عربستان سعودی با 857٬613 شهروند اندونزیایی در جایگاه دوم قرار دارد؛ جمعیتی که عمدتاً از کارگران بخش خدمات خانگی و همچنین زائران عمره و حج تشکیل شده‌اند که برای دوره‌های زمانی مشخص در این کشور اقامت دارند. در رتبه‌های بعدی، تایوان با 238٬639 نفر و سنگاپور با 198٬444 نفر قرار دارند که مقصد اصلی کارگران مهاجر، دانشجویان و متخصصان اندونزیایی محسوب می‌شوند. دیاسپورای اندونزی تنها به آسیا محدود نیست. در ایالات متحده آمریکا حدود 117٬085 شهروند اندونزیایی زندگی می‌کنند که بسیاری از آنان دانشجو، نیروی کار متخصص یا اعضای قدیمی جامعه مهاجران هستند. در خاورمیانه نیز کشورهایی مانند امارات متحده عربی با 111٬987 نفر، اردن با 46٬586 نفر و قطر با 37٬669 نفر از جمله مقاصد مهم نیروی کار مهاجر اندونزیایی به‌شمار می‌روند.

کار در خارج از کشور به‌عنوان کارگر مهاجر اندونزیایی (PMI) در سال‌های اخیر با استقبال گسترده‌ای روبه‌رو شده است؛ چراکه فرصت‌هایی مانند دستمزد بالاتر و بهبود وضعیت اقتصادی خانواده‌ها را فراهم می‌کند. بر اساس داده‌های سازمان حفاظت از کارگران مهاجر اندونزی (BP2MI)،در فاصله ژانویه تا اوت 2024، در مجموع 207٬090 نفر از شهروندان اندونزی به‌عنوان نیروی کار مهاجر در کشورهای مختلف مشغول به کار شده‌اند. از این تعداد، 108٬477 نفر در بخش غیررسمی و 98٬613 نفر در بخش رسمی فعالیت داشته‌اند. طبق این گزارش، مقصد اصلی کارگران مهاجر اندونزی همچنان کشورهای آسیایی هستند. از نظر جنسیتی، زنان با 141٬627 نفر سهم غالب را تشکیل می‌دهند، در حالی که 65٬463 نفر از کارگران مهاجر را مردان تشکیل داده‌اند. بر پایه این آمار، هنگ‌کنگ در صدر فهرست مقاصد نیروی کار مهاجر اندونزی قرار دارد و 70٬435 نفر از اندونزیایی‌ها در این منطقه مشغول به کار هستند. تایوان با 59٬654 نفر در جایگاه دوم قرار گرفته است. ده مقصد اصلی نیروی کار مهاجر اندونزی (دوره ژانویه تا اوت 2024) به ترتیب هنگ‌کنگ: 70٬435 نفر، تایوان: 59٬654 نفر، مالزی: 36٬500 نفر، ژاپن: 8٬521 نفر، کره جنوبی: 7٬167 نفر، سنگاپور: 6٬785 نفر، عربستان سعودی: 5٬262 نفر، ایتالیا: 2٬245 نفر، ترکیه: 2٬200 نفر، برونئی دارالسلام: 1٬980 نفر می‌باشد.

دیاسپورای اندونزی در کشورهای عضو OECD  و غیر OECD

الگوهای مهاجرت بین‌المللی از اندونزی در درجه نخست شامل جریان‌های مهاجرت موقت نیروی کار کم‌مهارت به کشورهای غیرعضو OECD است. تعداد سالانه کارگران مهاجر موقت اندونزیایی اعزام‌شده به خارج از کشور در دهه گذشته به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافته است. این کاهش نتیجه اعمال پی‌درپی ممنوعیت‌ها از سوی دولت اندونزی در اوایل دهه 2010 برای اعزام کارگران مهاجر به کشورهای خاورمیانه بوده است؛ ممنوعیت‌هایی که در پی افزایش شکایات درباره سوءاستفاده و استثمار زنان مهاجر اندونزیایی وضع شد.

مالزی مهم‌ترین کشور مقصد برای کارگران مهاجر موقت اندونزیایی به شمار می‌رود و پس از آن، چین تایپه (تایوان)،  سنگاپور، هنگ‌کنگ (چین) و عربستان سعودی قرار دارند. زنان و مهاجران کم‌مهارت سهم بالایی از جریان‌های مهاجرت موقت نیروی کار به اقتصادهای غیرعضو OECD را تشکیل می‌دهند. اکثریت مهاجران اندونزیایی شاغل در خارج از کشور در کشورهای مقصد به‌عنوان کارگران خانگی یا مراقب (پرستار) فعالیت می‌کنند. ژاپن و کره بیشترین جریان ورود شهروندان اندونزیایی را در میان کشورهای عضو OECD جذب می‌کنند.

اندونزی چهارمین کشور عضو آسه‌آن از نظر حجم جریان‌های مهاجرت قانونی به کشورهای عضو OECD است. در میان کشورهای OECD، ژاپن و کره بیشترین ورودی شهروندان اندونزیایی را جذب می‌کنند؛ به‌طوری‌که در سال 2019 نزدیک به 29 هزار نفر به ژاپن و حدود 10 هزار نفر به کره مهاجرت کرده‌اند. دیگر کشورهای مهم مقصد در حوزه OECD شامل بریتانیا و آلمان، ترکیه، ایالات متحده و هلند هستند.

بخش قابل‌توجهی از جریان‌های مهاجرت از اندونزی به کشورهای آسیایی عضو OECD، مهاجرت موقت نیروی کار است که از طریق «برنامه آموزش فنی کارآموزان» در ژاپن و «نظام مجوز اشتغال» در کره انجام می‌شود. با این حال، ژاپن همچنین تعداد قابل‌توجهی مجوز اقامت موقت دانشجویی و نیز مجوز اقامت دائم برای افراد دارای مهارت‌های بالا به شهروندان اندونزیایی اعطا می‌کند. در مقابل، اکثریت مجوزهای اقامت صادرشده از سوی کشورهای اروپایی و استرالیا برای شهروندان اندونزیایی با هدف تحصیل صادر می‌شود. تنها 2 درصد از بزرگسالان ساکن اندونزی قصد دارند به‌طور دائمی‌به خارج از کشور مهاجرت کنند که این کمترین سهم در میان تمامی‌کشورهای آسه‌آن (میانگین آسه‌آن 11 درصد) است. در عین حال، جوانان و افراد دارای تحصیلات عالی در اندونزی(به‌ترتیب 5 و 6 درصد) تمایل بیشتری به مهاجرت نشان می‌دهند.

دولت اندونزی از طریق وزارت حفاظت از کارگران مهاجر اندونزی[6] ، در راستای پاسخ به نیاز گسترده بازار کار خارجی، افزایش 45 درصدی اعزام کارگران مهاجر اندونزیایی (PMI) را تا سال 2025 هدف‌گذاری کرده بود. این هدف گذاری نسبت به سال 2024، 45 درصد افزایش را نشان میدهد.  تعداد اعزام کارگران مهاجر اندونزیایی در بازه ژانویه تا 30 دسامبر 2024 به 295 هزار و 439 نفر رسید. در عین حال، سهمیه فرصت‌های شغلی خارجی (Job Order) برای شهروندان اندونزیایی در سال 2025 حدود 1 میلیون و 630 هزار و 365 نفر برآورد می‌شود.

در چارچوب برنامه توانمندسازی کارگران مهاجر و به‌منظور پاسخ به این سفارش‌های شغلی، وزارت P2MI متعهد شده است نیروی کار مهاجر توانمند و قابل اتکا تربیت کند. این امر از طریق اجرای برنامه‌هایی نظیر آموزش مهارت‌های فنی، آموزش زبان خارجی، تقویت بنیان خانواده و ارتقای سواد مالی برای متقاضیان کار مهاجرتی و خانواده‌های آنان انجام می‌شود. این وزارتخانه در نظر دارد که جذب حداکثری تسهیلات اعتباری تعاونی کارگران مهاجر (KUR PMI) را بهینه ، برنامه‌های مشاوره و همراهی در دوران اشتغال ارائه ، آموزش مدیریت مالی را گسترش  و آموزش‌های کارآفرینی را برای خانواده‌های متقاضیان کار مهاجرتی فراهم آورد. برنامه‌های حمایتی پس از پایان دوره کار نیز شامل کمک و همراهی پس از بازگشت، توان‌بخشی برای کارگران مهاجری که دچار آسیب‌های جسمی یا روانی شده‌اند، آموزش فعالیت‌های مولد، توانمندسازی اجتماعی، و تشکیل تعاونی‌ها در دستور کار این وزارتخانه قرار دارد.

یکی از مشکلات بزرگ که این وزارتخانه با آن روبه رو است، مدیریت و بازگرداندن مهاجران غیر رسمی می‌باشد. وزارت P2MI در سال 2024، 11 هزار و 39 کارگر مهاجر را از مالزی به کشور بازگردانده است. این رقم 71٫15 درصد از کل کارگران مهاجر بازگردانده‌شده را تشکیل می‌دهد. مالزی سنتی‌ترین مسیر خروج کارگران مهاجر غیرقانونی اندونزیایی است؛ مسیری قدیمی‌که بیشترین گذرگاه‌ها را دارد. اندونزی  حدود چهار تا پنج گذرگاه غیرقانونی به مالزی از کالیمانتان، سپس سولاوسی و همچنین سوماترا را شناسایی نموده است. دیگر کشورهایی که کارگران مهاجر اندونزیایی از آن‌ها بازگردانده شده‌اند عربستان سعودی 1,165 نفر (7٫51 درصد)، امارات متحده عربی( 3٫64 درصد)،تایلند: 44 نفر (2٫72 درصد)و سنگاپور: 340 نفر (2٫19 درصد)می‌باشد.

اندونزی ضرورت تغییر و بازنگری در قوانین مربوط به اندونزیایی تباران که در سایر کشورها زندگی می‌کنند را درک نموده است. قوانین پیچیده اندونزی دراین حوزه باعث شده سرمایه‌های انسانی این کشور که در اقصی نقاط جهان به سر می‌برند، علاقه ای به بازگشت نداشته و به تبع آن از ظرفیت های اقتصادی، فناورانه، علمی، هنری و فرهنگی آن نتواند بهره برداری کافی را نماید.

این تغییر را مدیر مجوزهای اقامتی اداره کل مهاجرت اندونزی در تاریخ نوامبر 2025 اعلام نمود. بر این اساس شهروندان سابق این کشور اجازه می‌دهد به‌عنوان جایگزینی برای تابعیت دوگانه، برای مدت نامحدود در اندونزی زندگی و کار کنند. بر اساس قوانین اندونزی، تابعیت دوگانه برای بزرگسالان به رسمیت شناخته نمی‌شود و افرادی که دارای دو گذرنامه هستند، باید پس از رسیدن به سن 18 سالگی یکی از تابعیت‌ها را انتخاب کنند. این سیاست جدید که تابعیت جهانی اندونزی (Global Citizenship of Indonesia – GCI) نام دارد، با الگوبرداری از طرح تابعیت برون‌مرزی هند (OCI) طراحی شده است؛ طرحی که به افراد خارجی با تبار هندی اجازه می‌دهد بدون محدودیت زمانی به هند سفر کرده، کار و زندگی کنند. اداره کل مهاجرت اندونزی این روش را یک راه‌حل راهبردی برای مسئله تابعیت دوگانه دانسته که با اعطای مجوز اقامت نامحدود به اتباع خارجی دارای پیوندهای قوی با اندونزی ارائه می‌شود چرا که  دیاسپورای اندونزی می‌تواند نقش مهمی در توسعه ملی ایفا کند. شهروندان سابق اندونزی، اتباع خارجی دارای تبار اندونزیایی تا درجه دوم، و فرزندان حاصل از ازدواج‌های مختلط واجد شرایط درخواست این مجوز خواهند بود. بر اساس داده‌های اداره کل مهاجرت، نزدیک به 4 هزار شهروند اندونزیایی در فاصله سال‌های 2019 تا 2022 تابعیت سنگاپور را دریافت کرده‌اند. جمعیت اندونزی حدود 280 میلیون نفر است و این کشور چهارمین کشور پرجمعیت جهان به شمار می‌رو

منابع:

OECD (2022), A Review of Indonesian Emigrants, Talent Abroad, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/48a8a873-en.

The Role of Diaspora in Realizing Indonesia’s Economic Resilience

Imam Hamdani, Maria Puspitasari-2025; Transekonomika: Akuntansi, Bisnis dan Keuangan https://transpublika.co.id/ojs/index.php/Transekonomika

Online ISSN 2809-6851 | Print ISSN 2809-7866

https://en.antaranews.com/news/395329/indonesia-calls-its-diaspora-to-partner-in-national-development?utm

https://www.bps.go.id/id/news/2025/03/11/687/penandatangan-nota-kesepahaman-antara-bps-dengan-kp2mi.html?utm

https://radarindramayu.disway.id/nasional/read/669868/diaspora-indonesia-di-luar-negeri-mencapai-192-juta-negara-negara-ini-menjadi-tempat-tinggal-terbanyak#goog_rewarded

https://www.antaranews.com/berita/4413553/deretan-negara-yang-didominasi-pekerja-migran-indonesia?utm_

[1] منابع مختلف اعدادد متفاوتی را گزارش می دهند و دلیل این موضوع عدم وجود بانک اطلاعاتی یکپارچه در اندونزی می‌باشد.

[2] Heru Hartanto Subolo

[3]  Astacita agenda

[4] Devdy Risa

[5] اندونزی از سال 2024 نهاد حفاظت از کارگران مهاجر (BP2MI) را به وزارتخانه ارتقا داد و وزارت حفاظت از کارگران مهاجر اندونزی   (KemenP2MI)  اکنون مسئول مستقیم سیاست‌ها و حمایت از نیروی کار اندونزیایی در خارج از کشور است.

[6] Kementerian P2MI / BP2MI