بررسی چالش‌ها و فرصت‌های ادغام اقتصادی و راهبردی غرب بالکان با اتحادیه اروپا در کنفرانس اقتصادی بلگراد (BELTALKS)-صربستان

دومین دوره کنفرانس اقتصادی بلگراد (BELTALKS) با محوریّت تغییر رویکرد اتحادیه اروپا نسبت به منطقه غرب بالکان برگزار شد. در این رویداد که مقامات ارشد دولتی و دیپلماتیک از جمله مسئولانی از صربستان، فرانسه و اوکراین حضور داشتند، تأکید شد که به جای تمرکزِ صرف بر روند طولانی عضویت رسمی، باید بر ادغام اقتصادی سریع و ملموس این منطقه در زنجیره‌های ارزش اروپایی تمرکز کرد.

به گزارش پایگاه اینترنتی گلوبسک، دومین دوره کنفرانس اقتصادی بلگراد (BELTALKS) با محوریّت تغییر رویکرد اتحادیه اروپا نسبت به منطقه غرب بالکان برگزار شد. در این رویداد که مقامات ارشد دولتی و دیپلماتیک از جمله مسئولانی از صربستان، فرانسه و اوکراین حضور داشتند، تأکید شد که به جای تمرکزِ صرف بر روند طولانی عضویت رسمی، باید بر ادغام اقتصادی سریع و ملموس این منطقه در زنجیره‌های ارزش اروپایی تمرکز کرد. محورهای اصلی این همایش شامل یکپارچه‌سازی بازارهای خرد منطقه‌ای برای جذب سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، تقویت اتصالات فرامرزِی انرژی جهت رفع وابستگی‌های انحصاری، و توسعه زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی به‌عنوان پیش‌نیازهای رقابت‌پذیری در عصر جدید بود.

با این حال، روند همگرایی اقتصادی منطقه‌ای با چالش‌ها و رویکردهای متفاوتی روبه‌رو است. در حالی که صربستان بر طرح‌های یکپارچگی منطقه‌ای بدون نیاز به عضویت کامل اتحادیه اروپا تاکید دارد، کشورهایی مانند اوکراین صرفاً الحاق کامل را می‌پذیرند. همچنین بر اساس داده‌های پلتفرم EUmeter، اگرچه صربستان در مسیر اصلاحات ساختاری پیشرفت‌هایی داشته، اما عدم پرداخته‌شدن به موضوعات کلیدی مانند حاکمیت قانون و آزادی رسانه‌ها در این کنفرانس، و نیز وجود پیچیدگی‌ها و تنش‌های ژئوپلیتیکی و تاریخی در منطقه، نشان می‌دهد که همگرایی اقتصادی به تنهایی نمی‌تواند جایگزین اصلاحات عمیق سیاسی برای پیوستن کامل به اروپا شود.

غرب بالکان نباید به عنوان مسئله‌ای دیده شود که اتحادیه اروپا موظف به حل آن است، بلکه باید بخشی از راهکار چالش‌های اقتصادی و راهبردی اروپا تلقی گردد. این یکی از پیام‌های اصلی دومین دوره کنفرانس BELTALKS (گفتگوهای اقتصادی بلگراد) بود که در تاریخ ۱۰ سپتامبر در بلگراد برگزار شد. این کنفرانس که توسط مرکز پژوهشی «گلوب‌سِک» (GLOBSEC) سازماندهی شده بود و بر جذب سرمایه‌گذاری، رقابت‌پذیری منطقه‌ای، امنیت انرژی، دیجیتال‌سازی و هوش مصنوعی، و همچنین فرصت‌های ادغام اقتصادی عمیق‌تر میان غرب بالکان و اتحادیه اروپا تمرکز داشت. این رویداد مقام‌های دولتی، اعضای هیئت‌های دیپلماتیک، نهادهای اتحادیه اروپا و فعالان بخش خصوصی را گرد هم آورد تا درباره پتانسیل‌های اقتصادی منطقه و چگونگی پیوند آن با زنجیره‌های ارزش اروپایی گفتگو کنند. کنفرانس با سخنان روبرت واس (Róbert Vass)، بنیان‌گذار و رئیس گلوب‌سِک، و ولادیمیر بیلچیک (Vladimír Bilčík)، نماینده سابق پارلمان اروپا و پژوهشگر ارشد این مرکز آغاز شد. واس بر ضرورت تغییر رویکرد نسبت به این منطقه تأکید کرد: به جای این پرسش که کشورهای غرب بالکان چه زمانی به عضویت اتحادیه اروپا درمی‌آیند، تمرکز باید بر این باشد که در حال حاضر چه بخش‌هایی را می‌توان ادغام کرد. به گفته او، نوآوری اقتصادی به‌ویژه در عصر تحولات شتابان فناوری و اقتصادی در جهان در حال انجام است و کشورها را نمی‌توانند منتظر عضویت رسمی در اتحادیه اروپا بماند.

سرمایه‌گذاری: از شش بازار کوچک تا یک فضای یکپارچه سرمایه‌گذاری

یکی از محورهای اصلی گفتگوها، جذب سرمایه پایدار بخش خصوصی بود. حاضران تاکید کردند که اگرچه غرب بالکان دارای مزایای مورد توجه سرمایه‌گذاران از جمله نزدیکی جغرافیایی به اتحادیه اروپا، توسعه زیرساخت‌ها و ظرفیت بالای رشد، است، اما جذابیت این منطقه همچنان تحت تأثیر چندپارگی بازار و ناهماهنگی‌های مقرراتی محدود باقی مانده است. این مسائل در پنلی با حضور سینیشا مالی، معاون اول نخست‌وزیر و وزیر دارایی صربستان؛ دامین سورل، رئیس دفتر منطقه‌ای بانک سرمایه‌گذاری اروپا در غرب بالکان؛ رنه تروکاز،‌ فرستاده ویژه فرانسه در غرب بالکان؛ مارینا خلیستون، مدیر اجرایی موئسسه اوکراین‌اینوسْت؛ و یان روژیچکا، مدیر ارشد امور خارجی گروه PPF بررسی شد. مدیریت این نشست را رافائل مپندر، خبرنگار فایننشال تایمز در اروپای مرکزی بر عهده داشت.

سینیشا مالی با تشریح تاب‌آوری اقتصاد صربستان از سال ۲۰۲۰، به رشد تولید ناخالص داخلی، کاهش بی‌سابقه نرخ بیکاری و حجم بالای سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی اشاره کرد. وی بر توانایی صربستان در حفظ ثبات با وجود بحران‌های جهانی، چالش‌های انرژی، جنگ اوکراین، ناآرامی‌های خاورمیانه و مخاطرات ژئوپلیتیکی نوظهور تأکید کرد. به گفته مالی، تاب‌آوری، تنوع‌بخشی و معرفی مشترک ظرفیت‌های سرمایه‌گذاری برای آینده منطقه حیاتی است. صربستان در نظر دارد با سرمایه‌گذاری عمومی در خطوط ریلی، جاده‌ها و شهرک‌های صنعتی، زمینه را برای ورود سرمایه‌های تازه فراهم کند؛ در حالی که همکاری‌های منطقه‌ای نزدیک‌تر می‌تواند غرب بالکان را به عنوان یک فضای اقتصادی یکپارچه، جذاب‌تر سازد.

سورل اشاره کرد که سرمایه‌گذاران امروز سخت‌گیرتر شده‌اند و اهمیت بیشتری برای محیط کسب‌وکار پیش‌بینی‌پذیر قائل هستند، هرچند تایید کرد علاقه به سرمایه‌گذاری در این منطقه همچنان قوی است. وی شبکه موافقت‌نامه‌های تجارت آزاد صربستان را که دسترسی به بازارهای گسترده‌تری را فراهم می‌سازد، از مزایای این کشور دانست. در ارتباط با فرآیند ادغام و گشایش سرفصل ۳ مذاکرات، تروکاز اظهار داشت فرانسه از گشایش این سرفصل در روند الحاق صربستان به اتحادیه اروپا حمایت می‌کند و آن را سیگنالی شفاف، ملموس و مثبت برای صربستان و کل منطقه می‌داند. وی تأکید کرد که ادغام اقتصادی را نمی‌توان از فرآیند سیاسی الحاق جدا دانست، زیرا سرمایه‌گذاری اقدامی صرفاً بی‌طرف از نظر سیاسی نیست.

یان روژیچکا دیدگاه متفاوتی از سوی سرمایه‌گذاران حوزه خلیج فارس ارائه داد؛ به گفته او، آنان ضمن درک چالش‌های منطقه، شاهد رشد بسیار سریع‌تر اقتصادهای اروپای شرقی نسبت به اروپای غربی هستند. وی با بیان اینکه اینجا مکان مناسبی برای سرمایه‌گذاری است، تأکید کرد منطقه به سرمایه، زیرساخت، جاده و پروژه‌های صنعتی جدید نیاز دارد و مردم بومی نیز از این سرمایه‌گذاری‌ها استقبال می‌کنند. او اقدام مشترک منطقه‌ای را گام ضروری بعدی دانست: کشورهای غرب بالکان به جای رقابت با یکدیگر برای جذب سرمایه، باید بر معرفی و تبلیغ دسته‌جمعی منطقه تمرکز کنند.

امنیت انرژی به عنوان یک مسئله اروپایی

انرژی یکی دیگر از موضوعات کلیدی بود که طی آن توافق جمعی شکل گرفت مبنی بر اینکه امنیت انرژی دیگر توسط کشورها به صورت منفرد و ایزوله قابل مدیریت نیست. دوبراوکا جدوویچ هاندانویچ، وزیر معدن و انرژی صربستان، به تشریح سیستم انرژی این کشور پرداخت و بحران انرژی سال ۲۰۲۲ و فشارهای ناشی از افزایش قیمت گاز و برق، گلوگاه‌های تامین و بی‌ثباتی‌های گسترده ژئوپلیتیکی را یادآور شد. از آن زمان، صربستان ظرفیت‌های تولیدی خود را توسعه داده و در حال کار بر روی اتصالات زیرساختی بیشتر با کشورهای همسایه، از جمله خطوط انتقال گاز و برق است. همان‌طور که وزیر اشاره کرد، امنیت انرژی را نمی‌توان صرفاً در داخل مرزهای ملی تضمین کرد. بحران انرژی پس از تهاجم روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ اهمیت اتصالات فرامرتزی را نشان داد، زیرا این اتصالات در شرایط اضطراری گزینه‌های تامین متعددی در اختیار کشورها قرار می‌دهند. از این رو صربستان قصد دارد به توسعه کریدورهای منطقه‌ای انرژی و خطوط رابط با اعضای اتحادیه اروپا و همسایگان منطقه‌ای ادامه دهد.

وابستگی به تامین‌کنندگان انحصاری یک چالش ویژه است. به گفته وزیر، اتکا به یک منبع واحد می‌تواند به ابزاری برای فشارهای سیاسی و اقتصادی تبدیل شود و از این رو دستیابی به مسیرهای جایگزین فیزیکی و منابع تامین متنوع‌تر امری حیاتی است. وی افزود اگرچه صربستان در حال حاضر از شبکه اتصال توسعه‌یافته‌ای با کشورهای عضو و غیرعضو اتحادیه اروپا برخوردار است، اما هدف، تقویت کریدورهای موجود و احداث خطوط پیوند دهنده جدید در سراسر منطقه است.

هوش مصنوعی و اقتصاد دیجیتال به عنوان فرصت‌های جدید رشد

هوش مصنوعی سومین موضوع برجسته نشست بود. سخنرانان خاطرنشان کردند که توانایی یک کشور در ایجاد زیرساخت‌های دیجیتال، تامین برق کافی و حفظ نیروهای متخصص، به طور فزاینده‌ای تعیین‌کننده میزان رقابت‌پذیری اقتصادی آن خواهد بود. مارکو چادژ، رئیس اتاق بازرگانی صربستان، با اشاره به ظرفیت‌های منطقه تاکید کرد که هوش مصنوعی دیگر تنها یک ابزار تکنولوژیک نیست، بلکه نیرویی است که نحوه طراحی محصولات، خدمات و عملیات کاری کسب‌وکارها را از نو تعریف می‌کند. برای غرب بالکان، این امر هم یک چالش و هم فرصتی جهت کاهش فاصله با اقتصادهای پیشرفته‌تر محسوب می‌شود.

آنا برنابیچ، رئیس پارلمان صربستان و نخست‌وزیر سابق صربستان، نیز درباره رشد بخش فناوری اطلاعات (IT) صربستان سخن گفت و با رویکردی مشخصاً سیاسی، دستاوردهای دولت فعلی در ۱۲ سال گذشته را برجسته کرد. طبق آمارهای ارائه شده توسط وی، فناوری اطلاعات سریع‌ترین بخش در حال رشد اقتصاد صربستان است؛ به طوری که صادرات خدمات ICT  از حدود ۳۷۵ میلیون یورو در سال ۲۰۱۲ به بیش از ۴.۵ میلیارد یورو در سال گذشته رسیده‌است. وی افزود این بخش در طول دهه گذشته بیش از ۶۰,۰۰۰ شغل جدید ایجاد کرده است.

برنابیچ داده‌ها، مهارت‌ها و زیرساخت‌ها را پیش‌نیازهای اصلی توسعه هوش مصنوعی دانست. وی توضیح داد صربستان طی سال‌های اخیر دولت الکترونیک را گسترش داده، برنامه‌نویسی را وارد برنامه‌های درسی مدارس ابتدایی کرده و در دیتاسنترها و ابررایانه‌ها سرمایه‌گذاری نموده است. در عین حال، توسعه هوش مصنوعی چالش‌های جدیدی از جمله تقاضای عظیم انرژی و ضرورت رعایت استانداردهای حفاظت از داده‌ها را به همراه دارد؛ موضوعاتی که به گفته برنابیچ موجب شده صربستان در حال حاضر پیش‌نویس قوانین اختصاصی مربوط به هوش مصنوعی را تدوین کند.

شاخص EUmeter

ایرنا پتروویچ، مدیر بنیاد WMG، پلتفرم دیجیتالی EUmeter را معرفی کرد؛ ابزاری که روند پیشرفت صربستان و سایر کشورهای نامزد عضویت در اتحادیه اروپا را ارزیابی می‌کند تا فرآیند ادغام ملموس‌تر و قابل مقایسه‌تر شود. این پلتفرم داده‌های مربوط به اجرای اصلاحات، هماهنگی قوانین با قوانین و مقررات اتحادیه اروپا (Acquis) و میزان پایبندی نهادهای ذی‌ربط را گردآوری می‌کند. پلتفرم EUmeter ارزیابی‌های کمیسیون اروپا را که از مرحله اولیه تا سطح پیشرفته آماده‌سازی متغیر است،  در یک بازه عددی بین ۱ تا ۵ تعریف می‌کند.

بر اساس داده‌های به‌روزرسانی‌شده در پایان اوت ۲۰۲۶، صربستان با میانگین نمره پایه ۳.۱۲ از ۵، پس از مونته‌نگرو در رتبه دوم کشورهای نامزد قرار دارد. این پلتفرم برآورد کرده است که اگر تمامی تعهدات برنامه‌ریزی‌شده تا ۳۱ اوت ۲۰۲۶ محقق می‌شد، پتانسیل اصلاحی صربستان به ۳.۶۳ می‌رسید. داده‌ها همچنین نشان می‌دهند که تا ۳۱ اوت، از مجموع ۲۴۳ تعهد اصلاحی بررسی‌شده، ۸۵ مورد (معادل ۳۵ درصد) عملیاتی شده‌اند. اطلاعات بیشتر درباره پیگیری روند ادغام اروپایی و داده‌های مقایسه‌ای پیشرفت در وب‌سایت رسمی EUmeter در دسترس است.

از الحاق تا ادغام

یکی از موضوعات ترجیع‌بند و تکرارشونده در BELTALKS این بود که ادغام اقتصادی غرب بالکان در فضای اروپایی نباید منتظر الحاق رسمی‌به اتحادیه اروپا بماند. سرمایه‌گذاری، زیرساخت، انرژی و فناوری‌های دیجیتال می‌توانند همین امروز پیوندهای منطقه را با بازار اروپا تقویت کنند و همزمان ارتباطات بیشتر، جذب سرمایه مشترک و پذیرش سریع‌تر فناوری‌های نو را برای اقتصادهای محلی به ارمغان آورند. به طور همزمان، اتحادیه اروپا نیز به طور فزاینده‌ای به منطقه به عنوان یک بازار، مقصد سرمایه‌گذاری و مؤلفه‌ای بالقوه در پاسخ به چالش‌های رقابتی جهانی می‌نگرد. با این اوصاف، مسئله دیگر صرفاً این نیست که کشورهای منطقه چه زمانی به اتحادیه اروپا می‌پیوندند، بلکه این است که چه میزان از اقتصاد و بازارهای آن‌ها همین حالا می‌تواند به اروپا متصل شود.

با این حال، در طول کنفرانس سخن زیادی درباره حاکمیت قانون، آزادی رسانه‌ها یا سایر پیش‌نیازهای اصلی عضویت در اتحادیه اروپا گفته نشد؛ موضوعی که نشان می‌دهد همگرایی اقتصادی به تنهایی نمی‌تواند جایگزین اصلاحات سیاسی و ساختاری شود که بخش جدایی‌ناپذیر مسیر اروپایی هستند.

ادغام بدون عضویت کامل

در این پنل دو دیدگاه متفاوت مطرح شد: نخست، موضعی که مجدداً توسط مارکو جوریچ، وزیر امور خارجه صربستان درباره طرح ووچیچ-راما بیان شد، طرحی که در آن رهبران صربستان و آلبانی آرایشی شبیه به پیمان شینگن را برای بالکان پیشنهاد کردند تا تردد آزادانه افراد، کالاها و سرمایه را بدون نیاز به عضویت کامل در اتحادیه اروپا تضمین کند؛ و در مقابل، موضع قاطع اولکساندر کاوا معاون وزیر دارایی اوکراین که صراحتاً اعلام کرد پس از جنگ و با توجه به فداکاری‌های عظیم صورت‌گرفته، اوکراین چیزی کمتر از عضویت سریع و کامل در اتحادیه اروپا را نخواهد پذیرفت.

در حالی که توماس بوتسیوس،  مدیر بخش آدریاتیک و غرب بالکان در وزارت امور خارجه ایتالیا، و ادیت هردوا، نماینده دولت چک در امور بالکان، به ابتکارات مشترک، مجمع‌های آزاد و مسیرهای در حال اجرا برای هماهنگی منطقه با اتحادیه اشاره کردند، کاوش آرها، مشاور ارشد موسسه آمریکایی «پوپین» (Pupin Initiative) مسئله را به‌طور صریح این‌گونه مطرح کرد: از نظر ایالات متحده، اروپا تا خودِ اوکراین بخشی از جهان غرب است. این بر عهده اتحادیه اروپاست که بهترین راه‌ها را برای عملیاتی کردن و تضمین این فرض پیدا کند. در این راستا، اروپا باید بر تناقضات خود غلبه کند: نمی‌تواند بخش اعظم سیستم‌های امنیتی خود را از اسرائیل خریداری کند و همزمان از آن انتقاد نماید.

در بخش پایانی و در پنل الزام تطبیق‌پذیری، رقابت‌پذیری و تجارت در عصر جدید، الکساندر ووچیچ، رئیس‌جمهور صربستان در کنار فرانتشِک روژیچکا، معاون دبیرکل OECD و الکساندر شالنبرگ صدراعظم و وزیر امور خارجه سابق اتریش سخنرانی کرد. ووچیچ گفت: «می‌توانستم از اینکه صربستان در شش ماهه نخست سال رشد ۳.۵ درصدی داشته ابراز رضایت کنم، اما راضی نیستم. هنوز کار زیادی باید انجام شود. تحول اقتصاد صربستان که نمی‌تواند صرفاً بر مصرف داخلی و سرمایه‌گذاری عمومی متکی باشد، هنوز به اندازه کافی پیش نرفته است. می‌توانم اشاره کنم زمانی که من به قدرت رسیدم تولید ناخالص داخلی کشور ۳۴ میلیارد یورو بود و امروز از ۱۰۰ میلیارد یورو فراتر رفته است، اما نباید به افتخارات گذشته بسنده کنیم؛ برعکس، باید سخت‌تر کار کنیم.»

من دیشب در پاریس در نشست بین‌المللی فضا بودم، جایی که با رهبران کسب‌وکارهای فعال در زمینه رباتیک، اتوماسیون و هوش مصنوعی دیدار کردم که حجم سرمایه‌گذاری‌هایشان خارج از توان ماست. اگر بیشتر سرمایه‌گذاری نکنیم و سخت‌تر تلاش نکنیم، ممکن است دستاوردهای سال‌های اخیر را در یک لحظه از دست بدهیم. ووچیچ در خصوص تنش‌های منطقه‌ای، از جمله تنش‌های پس از مراسم تشییع جنازه راتکو ملادیچ با ادای احترام نظامی، خاطرنشان کرد که از وزرا و کارکنان خود خواسته است خونسردی خود را حفظ کرده و از پاسخ به تحریکات خودداری کنند.

ووچیچ گفت: در کرواسی، نیم میلیون نفر در یک کنسرت خشونت علیه صرب‌ها را تمجید می‌کنند؛ پارلمان آن‌ها که نهاد قانون‌گذاری یک کشور عضو اتحادیه اروپاست، به احترام یک سرباز کروات که پس از محکومیت به جنایات جنگی و جنایت علیه بشریت در دادگاه لاهه دست به خودکشی زد، یک دقیقه سکوت می‌کند. با این حال، تنها کسانی که از آن‌ها خواسته می‌شود عذرخواهی کنند و تاریخ خود را نادیده بگیرند، صرب‌ها هستند. احساساتی که دوشنبه گذشته ابراز شد قلب بسیاری از صرب‌ها را جریحه‌دار کرد و من باید آن را در نظر بگیرم. ووچیچ در پایان گفت: «صربستان باید در همه جبهه‌ها با تمام توان پیش برود و قبل از هر چیز بر موفقیت اقتصادی خود تمرکز کند، زیرا هیچ‌کس به ما نه الان و نه هیچ‌گاه، امتیاز رایگان نخواهد داد.»

 منبع:

https://www.globsec.org/what-we-do/publications/beltalks-2026-

summary-path-eu-not-one-road?utm_source=gemini

نویسنده: امییا روزگیچ و بیاجیو کارانو

مورخ: 11/09/2026