تلاش بلگراد برای دستیابی به موقعیت مرکزیت منطقه ای در هوش مصنوعی و فناوری‌های پیشرفته
صربستان در سال‌های اخیر تلاش کرده است تا با اتکا به نیروی انسانی متخصص، مراکز دانشگاهی، پارک فناوری بلگراد و جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی (مانند صندوق‌های ۳۰ میلیون دلاری) و توسعه زیرساخت‌هایی نظیر مرکز نوآوری هوش مصنوعی و رباتیک (DAR Sandbox)، خود را به عنوان یک قطب منطقه‌ای هوش مصنوعی و فناوری‌های پیشرفته مطرح کند.
تلاش بلگراد برای دستیابی به موقعیت مرکزیت منطقه ای در هوش مصنوعی و فناوری‌های پیشرفته
صربستان در سال‌های اخیر تلاش کرده است تا با اتکا به نیروی انسانی متخصص، مراکز دانشگاهی، پارک فناوری بلگراد و جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی (مانند صندوق‌های ۳۰ میلیون دلاری) و توسعه زیرساخت‌هایی نظیر مرکز نوآوری هوش مصنوعی و رباتیک (DAR Sandbox)، خود را به عنوان یک قطب منطقه‌ای هوش مصنوعی و فناوری‌های پیشرفته مطرح کند. از آنجا که بازار داخلی صربستان کوچک است، استارتاپ‌ها و شرکت‌های فناوری این کشور تمرکز خود را بر صادرات محصولات، همکاری‌های بین‌المللی و حوزه‌های تخصصی مانند هوش مصنوعی عمودی (Vertical AI) معطوف کرده‌اند و می‌کوشند با راه‌اندازی رویدادهای جهانی نظیر جیتکس (GITEX AI Serbia)، پیوند میان دانشگاه، صنعت و بازارهای جهانی را تقویت کنند.
بلگراد زیرساخت‌های پایه، نیروی انسانی ماهر و مزیت هزینه رقابتی را برای تبدیل شدن به‌هاب فناوری بالکان در اختیار دارد؛ اما موفقیت پایدار این مسیر در گروی غلبه بر چالش‌هایی جدی نظیر تأمین سرمایه برای مراحل رشد استارتاپ‌ها، دسترسی به مشتریان بین‌المللی، رقابت منطقه‌ای و جلوگیری از فرار مغزها است. توسعه این اکوسیستم تنها یک پروژه فناوری نیست، بلکه می‌تواند به عنوان محرکی قدرتمند، ساختار اقتصاد صربستان را به سمت فعالیت‌های صادرات‌محور و ارزش‌آفرین ارتقا دهد.صربستان طی سال‌های اخیر تلاش کرده است جایگاه خود را در اقتصاد دیجیتال، فناوری‌های پیشرفته، توسعه استارتاپ‌ها و جذب سرمایه‌گذاری فناوری‌محور تقویت کند. محور اصلی این تحول، ایجاد ارتباط میان نیروی انسانی متخصص، شرکت‌های فناوری، دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی، سرمایه‌گذاران، زیرساخت‌های دیجیتال و نهادهای دولتی است. بر اساس تحولات مورد بررسی، بلگراد در حال ایجاد مجموعه‌ای از عناصر لازم برای شکل‌گیری یک اکوسیستم منطقه‌ای هوش مصنوعی است؛ هرچند این روند هنوز در مرحله توسعه قرار دارد و تبدیل‌شدن به یک قطب منطقه‌ای تثبیت‌شده به عوامل دیگری نیز وابسته خواهد بود.
بلگراد در حال حاضر مهم‌ترین مرکز اقتصادی، دانشگاهی و فناوری صربستان محسوب می‌شود و بخش قابل‌توجهی از شرکت‌های فناوری، استارتاپ‌ها، سرمایه‌گذاران و مراکز تحقیقاتی کشور در این شهر متمرکز هستند. وجود نیروی انسانی متخصص در حوزه‌های مهندسی نرم‌افزار، فناوری اطلاعات، علوم داده و یادگیری ماشین، یکی از پایه‌های اصلی توسعه اکوسیستم هوش مصنوعی در صربستان محسوب می‌شود. در کنار نیروی انسانی، حضور مراکز دانشگاهی و پژوهشی و همچنین پارک‌های فناوری، امکان ایجاد ارتباط میان تحقیقات علمی و فعالیت تجاری را فراهم کرده است.در این میان، پارک فناوری بلگراد نقش مهمی در حمایت از شرکت‌های نوآور، استارتاپ‌ها و پروژه‌های فناوری ایفا می‌کند. این مجموعه در سال ۲۰۲۶ همکاری‌های خود را در حوزه هوش مصنوعی و نوآوری با دانشگاه‌ها و بخش خصوصی افزایش داده است.
یکی از تحولات مهم در سال ۲۰۲۶، ایجاد و افتتاح مرکز DAR Sandbox در پارک فناوری بلگراد بوده است. این مرکز با عنوان Digital AI and Robotics Sandbox برای توسعه، آزمایش و نمایش راهکارهای مبتنی بر هوش مصنوعی، رباتیک و فناوری‌های دیجیتال ایجاد شده است. هدف از ایجاد چنین زیرساختی، فراهم‌کردن محیطی برای همکاری شرکت‌ها، پژوهشگران، استارتاپ‌ها و نهادهای دولتی عنوان شده است. چنین محیط‌هایی از این جهت اهمیت دارند که توسعه فناوری‌های پیشرفته صرفاً به ایجاد نرم‌افزار یا الگوریتم محدود نمی‌شود و برای تجاری‌سازی آنها به محیط آزمایش، داده، زیرساخت، مشتری و همکاری صنعتی نیاز است. در همین چارچوب، همکاری میان پارک فناوری بلگراد و نهادهای دولتی مرتبط با فناوری اطلاعات نیز توسعه یافته است. این روند می‌تواند زمینه اتصال بیشتر بخش دولتی، دانشگاهی و خصوصی را در حوزه هوش مصنوعی فراهم کند.
یکی از عوامل اساسی در توسعه یک مرکز فناوری منطقه‌ای، وجود سرمایه کافی برای تأمین مالی استارتاپ‌ها در مراحل مختلف رشد است. در سال ۲۰۲۶، نمونه‌هایی از ایجاد صندوق‌های سرمایه‌گذاری جدید با تمرکز بر استارتاپ‌های صربستان و منطقه بالکان مشاهده شده است. از جمله، صندوق Forty.5 Ventures یک صندوق ۳۰ میلیون دلاری برای سرمایه‌گذاری در استارتاپ‌های صربستان و منطقه ایجاد کرده است. این صندوق در بلگراد، لس‌آنجلس و سنگاپور فعالیت دارد و حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی عمودی، فناوری مالی و امنیت سایبری را مورد توجه قرار داده است.
هوش مصنوعی عمودی به راهکارهایی اطلاق می‌شود که برای یک صنعت، فرایند یا حوزه تخصصی مشخص طراحی می‌شوند. تمرکز سرمایه‌گذاران بر این حوزه نشان‌دهنده حرکت بخشی از بازار سرمایه از ابزارهای عمومی هوش مصنوعی به سمت کاربردهای تخصصی و تجاری آن است. گسترش چنین سرمایه‌گذاری‌هایی می‌تواند برای استارتاپ‌های صربستانی امکان توسعه محصول، جذب نیروی انسانی و ورود به بازارهای خارجی را فراهم کند. یکی از محدودیت‌های ساختاری صربستان، اندازه نسبتاً محدود بازار داخلی آن برای برخی محصولات فناوری پیشرفته است. به همین دلیل، مدل رشد بسیاری از شرکت‌های فناوری مستقر در صربستان بر اساس ارائه خدمات و محصولات به بازارهای خارجی شکل گرفته است.
این ویژگی در حوزه هوش مصنوعی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا شرکت‌های AI برای دستیابی به مقیاس اقتصادی مناسب معمولاً نیازمند مشتریان بین‌المللی هستند. بر همین اساس، بلگراد می‌تواند به‌جای آنکه صرفاً یک بازار مصرف‌کننده فناوری باشد، به پایگاه توسعه محصول، تحقیق و مهندسی برای شرکت‌هایی تبدیل شود که بازار هدف آنها خارج از صربستان قرار دارد. توسعه نیروی انسانی یکی دیگر از عناصر اصلی استراتژی صربستان در حوزه هوش مصنوعی است. در سال ۲۰۲۶، پارک فناوری بلگراد همکاری‌هایی با دانشگاه‌های صربستان برای توسعه برنامه‌های آموزشی، منتورینگ، کارآموزی و پروژه‌های مبتنی بر هوش مصنوعی دنبال کرده است. این نوع همکاری‌ها امکان انتقال دانش از دانشگاه به شرکت‌ها و همچنین انتقال نیازهای واقعی صنعت به محیط دانشگاهی را افزایش می‌دهد.
در چنین مدلی، دانشگاه‌ها وظیفه تولید دانش و نیروی انسانی را بر عهده دارند، مراکز تحقیقاتی روی توسعه فناوری کار می‌کنند و شرکت‌ها وظیفه تجاری‌سازی و ورود محصولات به بازار را دنبال می‌کنند. ایجاد چنین زنجیره‌ای یکی از الزامات شکل‌گیری یک اکوسیستم فناوری پایدار محسوب می‌شود. برگزاری رویدادهای فناوری بین‌المللی در بلگراد نیز بخشی از تلاش برای افزایش ارتباط اکوسیستم فناوری صربستان با بازار جهانی است. در همین زمینه، برگزاری GITEX AI Serbia در بلگراد برای سال ۲۰۲۷ مورد توجه قرار گرفته است. هدف چنین رویدادهایی ایجاد ارتباط میان استارتاپ‌های صربستان و منطقه با سرمایه‌گذاران، شرکت‌های فناوری و مشتریان بین‌المللی است. در صورت توسعه این روند، بلگراد می‌تواند نقش بیشتری در اتصال شرکت‌های فناوری جنوب‌شرقی اروپا به بازارهای سرمایه و فناوری اروپا، آمریکا و آسیا ایفا کند.
یکی از مزیت‌های مورد توجه سرمایه‌گذاران در صربستان، وجود نیروی انسانی متخصص در حوزه فناوری اطلاعات و مهندسی نرم‌افزار است. هزینه نیروی انسانی در مقایسه با برخی مراکز فناوری اروپای غربی نیز می‌تواند برای شرکت‌های بین‌المللی یک عامل جذابیت محسوب شود. ترکیب نیروی انسانی متخصص، هزینه عملیاتی رقابتی و موقعیت جغرافیایی صربستان می‌تواند زمینه ایجاد مراکز تحقیق و توسعه، تیم‌های مهندسی و شرکت‌های فناوری صادرات‌محور را فراهم کند. در صورت استمرار سرمایه‌گذاری در آموزش و جلوگیری از خروج نیروی متخصص، این عامل می‌تواند یکی از پایه‌های مهم توسعه صنعت هوش مصنوعی در صربستان باشد.بلگراد از نظر جغرافیایی در نقطه اتصال اروپای مرکزی، بالکان و جنوب‌شرقی اروپا قرار گرفته است. این موقعیت می‌تواند به شهر امکان دهد علاوه بر بازار داخلی صربستان، به بازار کشورهای منطقه نیز متصل شود. در چنین شرایطی، توسعه اکوسیستم هوش مصنوعی در بلگراد می‌تواند پیامد منطقه‌ای داشته باشد؛ به‌ویژه اگر شرکت‌های فناوری از شهر به عنوان محل توسعه محصول و ارائه خدمات به کشورهای بالکان، اتحادیه اروپا و سایر بازارهای خارجی استفاده کنند. در این سناریو، اهمیت بلگراد صرفاً به تعداد شرکت‌های فعال در شهر محدود نخواهد شد، بلکه توانایی آن در ایجاد شبکه‌ای میان سرمایه، نیروی انسانی، شرکت‌های فناوری و بازارهای بین‌المللی تعیین‌کننده خواهد بود.
با وجود تحولات مثبت، تبدیل بلگراد به یک قطب منطقه‌ای هوش مصنوعی با چالش‌هایی نیز همراه است. نخستین چالش، تأمین سرمایه برای مراحل بالاتر رشد شرکت‌ها است. سرمایه اولیه می‌تواند برای ایجاد یک استارتاپ کافی باشد، اما توسعه شرکت در مقیاس بین‌المللی به سرمایه بسیار بیشتری نیاز دارد. دومین چالش، دسترسی به مشتریان بزرگ بین‌المللی است. شرکت‌های فناوری برای تبدیل‌شدن به شرکت‌های بزرگ جهانی باید بتوانند محصولات خود را خارج از بازار صربستان عرضه کنند. سومین چالش، رقابت با سایر مراکز فناوری اروپای مرکزی و شرقی و جنوب‌شرقی اروپا است. شهرهای مختلف منطقه برای جذب سرمایه، متخصصان فناوری و شرکت‌های بین‌المللی با یکدیگر رقابت می‌کنند. چهارمین چالش، حفظ نیروی انسانی متخصص است. رشد صنعت فناوری در صورتی پایدار خواهد بود که صربستان بتواند هم نیروی متخصص جدید تربیت کند و هم از خروج بخش قابل‌توجهی از متخصصان خود جلوگیری کند.
توسعه صنعت هوش مصنوعی می‌تواند فراتر از بخش فناوری اطلاعات بر اقتصاد صربستان اثر بگذارد. افزایش صادرات خدمات فناوری، جذب سرمایه‌گذاری خارجی، ایجاد مشاغل با ارزش افزوده بالا، توسعه فعالیت‌های تحقیق و توسعه و افزایش بهره‌وری صنایع سنتی از جمله پیامدهای احتمالی این روند هستند. همچنین استفاده گسترده‌تر از هوش مصنوعی در حوزه‌هایی مانند تولید صنعتی، خدمات مالی، حمل‌ونقل، انرژی، سلامت، کشاورزی و مدیریت شهری می‌تواند باعث افزایش بهره‌وری اقتصادی شود. در نتیجه، توسعه AI برای صربستان تنها یک پروژه فناوری محسوب نمی‌شود و می‌تواند بخشی از مسیر حرکت اقتصاد کشور به سمت فعالیت‌های با ارزش افزوده بالاتر باشد.توسعه یک مرکز منطقه‌ای هوش مصنوعی در بلگراد می‌تواند جایگاه اقتصادی صربستان را در شبکه فناوری اروپا نیز تقویت کند. هوش مصنوعی به‌طور فزاینده‌ای با حوزه‌هایی مانند امنیت سایبری، انرژی، زیرساخت‌های دیجیتال، مراکز داده، مخابرات و صنایع پیشرفته ارتباط پیدا می‌کند. بنابراین، کشوری که بتواند در این حوزه‌ها ظرفیت داخلی ایجاد کند، علاوه بر جذب سرمایه‌گذاری فناوری، می‌تواند در زنجیره ارزش دیجیتال اروپا نیز جایگاه بالاتری به دست آورد.
تحولات سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که بلگراد تعدادی از عناصر لازم برای ایجاد یک مرکز منطقه‌ای هوش مصنوعی را در اختیار دارد: نیروی انسانی متخصص، شرکت‌های فناوری، مراکز دانشگاهی و تحقیقاتی، پارک فناوری، زیرساخت‌های آزمایش فناوری، سرمایه‌گذاری خطرپذیر و تلاش برای جذب رویدادها، سرمایه‌گذاران بین‌المللی و غیره را دارد.با این حال، ایجاد این زیر اکوسیستم فناوری صربستان، تبدیل این ظرفیت‌ها به شرکت‌های بین‌المللی، افزایش سرمایه‌گذاری در مراحل رشد، افزایش صادرات محصولات AI و صنعت، ایجاد صندوق‌های سرمایه‌گذاری، تمرکز بر Vertical AI، جذب رویدادهای بین‌المللی و تلاش برای اتصال شرکت‌های صربستانی بهساخت‌ها به‌تنهایی به معنای تبدیل‌شدن بلگراد به یک قطب منطقه‌ای تثبیت‌شده نیست. مرحله بعدی برای اکوسیستم فناوری صربستان، تبدیل این ظرفیت‌ها به شرکت‌های بین‌المللی، افزایش سرمایه‌گذاری در مراحل رشد، افزایش صادرات محصولات AI، ایجاد همکاری‌های پایدار میان دانشگاه و صنعت و جذب سرمایه‌گذاران خارجی خواهد بود. در نتیجه، تحول فعلی را می‌توان مرحله توسعه و تثبیت زیرساخت‌های لازم برای شکل‌گیری یک اکوسیستم منطقه‌ای هوش مصنوعی توصیف کرد.
بلگراد زیرساخت‌های پایه، نیروی انسانی ماهر و مزیت هزینه رقابتی را برای تبدیل شدن به‌هاب فناوری بالکان در اختیار دارد؛ اما موفقیت پایدار این مسیر در گروی غلبه بر چالش‌هایی جدی نظیر تأمین سرمایه برای مراحل رشد استارتاپ‌ها، دسترسی به مشتریان بین‌المللی، رقابت منطقه‌ای و جلوگیری از فرار مغزها است. توسعه این اکوسیستم تنها یک پروژه فناوری نیست، بلکه می‌تواند به عنوان محرکی قدرتمند، ساختار اقتصاد صربستان را به سمت فعالیت‌های صادرات‌محور و ارزش‌آفرین ارتقا دهد.
منبع: پایگاه اینترنتی بلومبرگ آدریا مورخ 05/10/2026
https://rs.bloombergadria.com/video/zoom-in/30087-moze-li-beograd-postati-regionalni-ai-hub