راهبرد امنیت آبی و غذایی در عربستان سعودی

عربستان سعودی، کشوری با آب‌وهوای خشک و منابع آبی محدود، از دیرباز، همواره با چالش‌های بزرگی در زمینه امنیت آب و غذا روبرو است. این کشور برای تأمین نیازهای روزافزون جمعیت 36 میلیونی خود به شدت به منابع آب غیرقابل تجدیدپذیر(آب‌های فسیلی) و واردات مواد غذایی وابسته است. این مقاله با بررسی جامع چالش‌های کنونی، به تحلیل راهبردهای مبتنی بر نوآوری و مدیریت پایدار منابع می‌پردازد که عربستان در چارچوب چشم‌انداز ۲۰۳۰ خود برای افزایش امنیت آبی و غذایی در پیش گرفته است.

این نوشتار قصد دارد به اختصار به موضوع امنیت آب و غذا در عربستان سعودی پرداخته و با رویکردی نو و به دور از هرگونه تعصبات و منطبق با واقعیات موجود به بررسی چالش‌های جدی عربستان سعودی در خصوص کمبود آب و وابستگی به واردات غذا، و همچنین استراتژی‌ها و نوآوری‌های این کشور در راستای چشم‌انداز ۲۰۳۰ بپردازد.

محور اصلی استراتژی امنیت غذایی چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی، یک طرح جامع ۱۰ میلیارد دلاری است که با هدف تثبیت زنجیره تأمین مواد غذایی جهانی و افزایش تولید محصولات کشاورزی داخلی تدوین شده است.

صندوق توسعه کشاورزی عربستان سعودی (ADF) هم مبلغی بیش از نیم میلیارد دلار( ۵۳۳.۳۳ میلیون دلار) برای تقویت پروژه‌های کشاورزی و افزایش امنیت غذایی در این کشور اختصاص داده است. دستیابی به این هدف مستلزم گذر از چالش‌های ناشی از آب و هوای خشک، زمین‌های زراعی محدود، کمبود آب و وابستگی شدید به واردات مواد غذایی و در عین حال استفاده از فناوری‌های پیشرفته در کل زنجیره تأمین مواد غذایی برای تضمین تأمین مواد غذایی مقاوم و متنوع است.

پادشاهی عربستان سعودی به طور فعال از طریق اقداماتی مانند کاهش استخراج آب‌های زیرزمینی و استفاده از آب نمک‌زدایی شده برای آبیاری، در حال مقابله با این چالش ها است. فناوری‌های پیشرفته کشاورزی در عربستان سعودی مانند هیدروپونیک و کشاورزی عمودی، کارایی و بهره‌وری در تولید مواد غذایی را افزایش می‌دهند که گام‌های مهمی در جهت دستیابی به خودکفایی هستند.

۱. مقدمه

الف- جغرافیای خشک عربستان و محدودیت منابع این کشور: شرایط اقلیمی و آب و هوایی خشک، بارش کم و نبود رودخانه‌های دائمی از مهمترین ویژگی این کشور می‌باشند.

ب- وابستگی تاریخی عربستان به آب‌های فسیلی: در این کشور در دهه‌های گذشته از آبخوان‌های غیرقابل تجدید به ویژه در بخش کشاورزی استفاده بی‌رویه می‌شده و می‌شود.

ج- نقش چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان: مقامات سعودی همواره از چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی به عنوان یک کاتالیزور برای تحولات راهبردی در بخش‌های آب و غذا این کشور یاد می نمایند.

۲. چالش‌های اصلی امنیت آب

الف- کاهش آب‌های فسیلی: در طول سالهای گذشته سرعت بالای استخراج از آبخوان‌ها و تأثیر آن بر پایداری منابع آبی در عربستان سعودی بر کسی پوشیده نیست.

ب- مصرف بالای کشاورزی: واقعیت این است که بخش کشاورزی با مصرف حدود ۷۰٪ از منابع آب، بزرگترین مصرف‌کننده این مایع حیاتی در عربستان سعودی به شمار می رود. و این درحالی است که سیاست‌های گذشته این کشور برای تولید محصولات پرمصرف و آب‌بر مانند گندم و علوفه تمرکز داشته است.

ج- تغییرات اقلیمی: افزایش دما و الگوهای بارشی نامنظم در عربستان بر منابع آبی محدود این کشور بسیار تاثیرگذار بوده و هست.

د- کیفیت آب: مشکلاتی مانند شور شدن آب‌های زیرزمینی و مسائل مربوط به کیفیت آب شرب از مهمترین چالش هایی است که مقامات سعودی با آن دسته پنجه نرم می نمایند.  

۳. چالش‌های اصلی امنیت غذا

الف- وابستگی به واردات: عربستان سعودی بیش از ۸۰٪ از مواد غذایی مورد نیاز خود را وارد می‌کند، که این امر کشور را در برابر نوسانات بازارهای جهانی آسیب‌پذیر می‌کند.

ب- تأثیر تغییرات اقلیمی‌ بر تولید داخلی: تغییرات آب‌وهوا به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر عملکرد محصولات کشاورزی داخلی در عربستان سعودی تاثیرگذار می‌باشند.

ج- هدررفت غذا: نرخ هدررفت و ضایعات غذا در عربستان بسیار بالا ارزیابی می‌شود و تلاش‌های مقامات سعودی برای کاهش میزان آن تمرکز دارد.

۴. راهبردهای نوین و نوآوری‌ها در چارچوب چشم‌انداز ۲۰۳۰

الف- مدیریت هوشمندانه آب:

• تغییر سیاست‌های کشاورزی: کاهش و توقف تولید محصولات پرمصرف آب و تمرکز بر محصولات مقاوم به خشکی و با ارزش افزوده بالا.
• کاهش مصرف در بخش کشاورزی: افزایش کارایی آبیاری از طریق فناوری‌های جدید مانند آبیاری قطره‌ای.
• توسعه آب شیرین‌کن‌ها: گسترش ظرفیت و بهبود بهره‌وری انرژی در کارخانه‌های آب شیرین‌کن با استفاده از فناوری‌های نوین مانند اسمز معکوس و انرژی‌های تجدیدپذیر.
• بازیافت و استفاده مجدد از پساب: افزایش ظرفیت تصفیه فاضلاب و استفاده از پساب در مصارف غیرشرب.

ب- افزایش تولید داخلی پایدار:

• کشاورزی متراکم با عمودی و هیدروپونیک: سرمایه‌گذاری و حمایت از فناوری‌های کشاورزی پیشرفته مانند کشاورزی عمودی و گلخانه‌ها برای به حداکثر رساندن تولید در محیط‌های کنترل‌شده و با حداقل مصرف آب.
• کشاورزی هیدروپونیک
• استفاده از پروژه‌های عظم نمک زدایی
• بهره گیری از فاضلاب تصفیه شده برای آبیاری
• افزایش خودکفایی: دستیابی به خودکفایی در برخی محصولات مانند لبنیات و تخم‌مرغ.

ج- تقویت امنیت از طریق سرمایه‌گذاری خارجی:

• سرمایه‌گذاری در خارج از کشور: حمایت از شرکت‌های سعودی مانند «سالیک» (SALIC) برای سرمایه‌گذاری در فعالیت‌های کشاورزی در کشورهای خارجی (رو آوردن به کشت فراسرزمینی) و تأمین مواد غذایی مورد نیاز.

د- مدیریت تقاضا و کاهش هدررفت:

• ذخایر راهبردی: ایجاد، تقویت و توسعه برنامه‌های ذخایر راهبردی مواد غذایی و آب برای مقابله با شرایط اضطراری.
• کاهش هدررفت: اجرای برنامه‌های ملی برای کاهش ضایعات آب و غذا.

ضمنا عربستان برای مقابله با کمبود آب و غذا علاوه بر موارد فوق اقدمات ذیل را بعمل آورده است:

• تاسیس مرکز ملی تحقیق و توسعه کشاورزی پایدار Estidamah
• تاسیس شرکت هایی مانند Topian یکی از شرکت های تابعه نئوم برای مقاوم سازی در برابر تغییرات آب و هوایی
• تاسیس مرکز تعالی امنیت غذایی پایدار KAUST
• تاسیس انجمن کشاورزی ارگانیک عربستان SAOFA

5. اقدامات عربستان برای مدیریت آب و پایداری محیط زیست

• آگاه سازی مصرف کنندگان و مشارکت در حفاظت از آب( دولت عربستان مدعی شده است که تنها در چندسال اخیر توانسته مصرف آب کشاورزی را 20 درصد کاهش دهد).
• افزایش 600 درصدی ظرفیت ذخیره سازی راهبردی آب
• افزایش 100 درصدی تولید آب در کشور از میزان 8.5 میلیون مترمکعب در سال 2016 به 16.5 میلیون مترمربع در سال 2025 که 75 درصد آن از طریق شیرین سازی آب دریا تامین می‌شود. این امر، عربستان را به بزرگترین تولیدکننده آب شیرین شده در جهان تبدیل کرده است.
• افزایش حجم آب بازیافتی از میزان 251 میلیون مترمکعب به 550 میلیون مترمکعب که اکنون 32 درصد از کل مصرف آب این کشور را تشکیل می دهد.
• تهیه و تدوین و اجرای سیاست های متعدد مرتبط با مدیریت بهینه منابع آبی
• تاسیس سازمان ملی آب
• تصویب راهبرد ملی آب (شیرین‌سازی آب دریا به عنوان راهبرد اصلی عربستان برای مقابله با تنش و بحران آبی عنوان شده است)
• تمرکز بر صنایع حساس به آب
• سرمایه‌گذاری در حوزه توسعه زیرساخت‌های آبی و مدیریت منابع آبی(ساخت 1000 سد برای جمع آوری آب باران با ظرفیت سالانه 4 میلیون مترمکعب)

 

نتیجه‌گیری

با توجه به چالش‌های جدی آب و غذا، عربستان سعودی در حال تغییر رویکرد خود از وابستگی به منابع سنتی به سمت نوآوری و پایداری است. چشم‌انداز ۲۰۳۰ این کشور نقش کلیدی در هدایت این تحول ایفاء می‌کند. موفقیت در این زمینه نیازمند تداوم سرمایه‌گذاری در فناوری، مدیریت هوشمندانه منابع و همکاری بین‌المللی است تا آینده‌ای پایدارتر برای نسل‌های آینده تضمین شود.

در مجموع، مقامات عربستان سعودی در بخش امنیت آبی و غذایی خود با اتخاذ رویکردی جامع و استفاده از آخرین فناوری‌های پیشرفته، در تلاش هستند تا امنیت آبی و غذایی پایداری را برای نسل‌های آینده این کشور تأمین و تضمین نمایند.

رویکرد عربستان سعودی برای مقابله با ناامنی غذایی دو وجهی بوده است به طوری که از یک سو افزایش تولید داخلی، و از سوی دیگر سرمایه‌گذاری در زنجیره‌های تأمین بین‌المللی به‌منظور تضمین دسترسی ویژه به کالاهای اساسی‌ای که در داخل کشور تولید نمی‌شوند. به بیان دیگر راهبرد امنیت غذایی عربستان سعودی ترکیبی از سرمایه‌گذاری‌های داخلی، توسعه فناوری‌های نوین کشاورزی و گسترش همکاری‌های بین‌المللی است. با توجه به سیاست‌های متنوع دولت این کشور در تقویت زنجیره‌های تأمین جهانی و حمایت از تولیدکنندگان داخلی، پیش‌بینی می‌شود عربستان سعودی در مسیر دستیابی به امنیت غذایی و آبی پایدار گام‌های مؤثری بردارد. همکاری ریاض با کشورهای واقع در قاره آفریقایی، آمریکای لاتین ، آسیای میانه و قفقاز و همچنین نیوزیلند می‌تواند نقش مهمی در تحقق این هدف سعودی‌ها ایفاء نماید.

ملاحظات:

عربستان سعودی در حال حاضر سالانه نزدیک به ۲ درصد رشد جمعیت را تجربه می‌کند. در کنار این، افزایش قابل توجهی در آگاهی در مورد سلامت و کیفیت مواد غذایی رخ داده است. در نتیجه، تقاضا برای مواد غذایی با کیفیت بالا رو به افزایش بوده است.

بحران اقلیمی و تغییرات آب و هوایی، رویکرد عربستان سعودی به کشاورزی را برای ایجاد ائتلاف به سرمایه‌گذاری راهبردی برای اطمینان از اینکه سعودی‌ها غذای کافی برای خوردن دارند، تغییر داده است. بیش از نیم قرن است که امنیت غذایی و آبی یک مسئله راهبردی برای عربستان سعودی بوده است. اخیراً، بحران قیمت مواد غذایی در سال ۲۰۰۸ و اختلالات عرضه مواد غذایی در سال ۲۰۲۰، به تصمیم‌گیرندگان سعودی نشان داد که آینده در جهانی که با تغییرات اقلیمی روبروست، چگونه خواهد بود، زیرا دو مورد دسترسی به آب آشامیدنی و غذا از برجسته‌ترین مسائل جامعه انسانی خواهد بود . این دو همان منابع ضروری اند که این پادشاهی به شدت فاقد آن است. با توجه به اینکه ۹۰ درصد از زمین‌های عربستان سعودی برای کشاورزی مناسب نیست و ۷۰ درصد از آب آن از کارخانه‌های آب شیرین‌کن این کشور تأمین می‌شود، امنیت آب و غذا می‌تواند برای عربستان سعودی مانند یک نبرد غیرقابل پیروزی به نظر برسد. با این حال، طی چند سال گذشته، با میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری دولتی در بخش کشاورزی، عربستان سعودی شاهد افزایش تولید مواد غذایی و رسیدن به خودکفایی در محصولات غذایی مختلف بوده است(موضوعی که در فصل اول گزارش پیش رو بدان اشاره شد). دستاوردی که سعودی‌ها از طریق مجموعه‌ای از آخرین نوآوری‌های فناورانه، بهبود مدیریت منابع آبی و مصرف آب و برنامه‌هایی همچون خرید زمین در خارج از کشور و یا کشت فراسرزمینی در حال دستیابی بدان می‌باشد، دستاوردی که حتی 20 سال پیش مانند یک رویای غیرمنطقی به نظر می‌رسید، ناگهان در حال تحقق است.

محور اصلی استراتژی امنیت غذایی و آبی چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی، یک طرح جامع ۱۰ میلیارد دلاری است که با هدف تثبیت زنجیره تأمین مواد غذایی جهانی و افزایش تولید محصولات کشاورزی در داخل این کشور تهیه و تدوین شده است.

به ادعای مقامات سعودی ، سند چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی به مثابه یک سند بالادستی این کشور به عنوان راهنمایی برای دستیابی به آرمان اعلام‌شده رهبران سعودی برای تبدیل شدن این کشور به یک قطب غذایی در منطقه‌ی خاورمیانه و شمال آفریقا عمل می‌کند. و در تحقق اهداف تصریح‌شده در مفاد سند فوق‌الذکر نهادها و دستگاه‌هایی مانند صندوق توسعه کشاورزی عربستان، صندوق توسعه ملی، شرکت سرمایه‌گذاری کشاورزی و دامپروری عربستان سعودی، وزارت محیط زیست، آب و کشاورزی این کشور و اداره کل امنیت غذایی همگی برای اجرای طرح کشاورزی چشم‌انداز ۲۰۳۰ با هم در تعامل و همکاری نزدیک و تنگاتنگی می‌باشد. مدیریت کارآمد زنجیره تأمین مواد غذایی در چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی به همان اندازه حیاتی است و فناوری ابزارهای قدرتمندی را برای مقابله با چالش‌ها و افزایش امنیت، ایمنی و شفافیت غذایی در این کشور پادشاهی ارائه می‌دهد.

منابع و مآخذ :

- خبرگزاری رسمی عربستان سعودی

https://spa.gov.sa/fa/N2108309

- عرب نیوز

https://www.arabnews.com/node/2367371/saudi-arabia

- وبسایت استاتیستا:

https://www.statista.com/outlook/io/agriculture/saudi-arabia

- خلیج آنلاین:

https://alkhaleejonline.net/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D9%82%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%83%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D8%A7%D8%AA%D9%8A-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%85%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%A9-124

 

پیوست‌ها و منابع پیشنهادیِ برای مطالعه بیشتر

(فهرست کوتاه منابع رسمی و گزارش‌ها)

• اسناد و صفحه رسمی «استراتژی ملی آب» وزارت محیط زیست، آب و کشاورزی
• گزارش‌ها و صفحات مرتبط با طرح‌های آب و نمک‌زدایی و گزارش‌های سالانه SWA/WTIIRA
• گزارش‌ها و تحلیل‌های سرمایه‌گذاری درباره تملک‌های زنجیره تأمین غذایی (نمونه: SALIC و Olam Agri)

• National Water Strategy – MEWA (2023)
• National Food Security Strategy (NFSS 2021)
• Vision 2030 and NTP Progress Reports – MEP
• Trade.gov – Water Desalination Sector Report (2024)
• SALIC Annual Reports (2022-2024)
• MDPI
• UNDP
• Arab News
• FAO
• Ministry of Environment, Water and Agriculture
• Saudi Arabia General Authority for Statistics
• Farrelly Mitchell