غول‌های مالی دنیا به دنبال تأمین مالی خُرد

رشد سریع تامین مالی خرد در آفریقا نتیجه ترکیب نیاز شدید به دسترسی مالی، نوآوری فناوری، ورود بازیگران بزرگ اقتصادی وتلاش برای ادغام اقتصادی منطقه‌ای است. این روند، تامین مالی خرد را به یکی از جذاب‌ترین حوزه‌ها برای سرمایه‌گذاری تبدیل کرده است.

در دو دهه گذشته، بخش ماکروفایننس [1] (تامین مالی خُرد) در آفریقا جهشی بی‌سابقه داشته است. حجم سرمایه‌گذاری در وام‌های خُرد طی سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۲۳ حدود ۱۳ برابر شد و در کشورهای جنوب صحرای آفریقا به ۱۸.۲ میلیارد دلار رسید. این رشد چشمگیر ریشه در افزایش نیاز به دسترسی مالی، تحول دیجیتال و توجه فزاینده بازیگران بزرگ اقتصادی دارد. یکی از عوامل اصلی این رشد، محدودیت دسترسی بسیاری از افراد و بنگاه‌های کوچک به وام‌های بانکی سنتی است.

در اتحادیه اقتصادی وپولی غرب آفریقا، تعداد وام‌های معوق هفت برابر وتعداد ذینفعان ۳۹ برابر شده است. بر اساس گزارش بانک جهانی، تنها ۱۲ درصد از بزرگسالان این منطقه در سال ۲۰۲۴ وام دریافت کرده‌اند، در حالی که میانگین جهانی ۲۴ درصد است. همین شکاف سبب شده است که تامین مالی خرد پس از همه‌گیری کووید-۱۹ جایگاه خود را بیش از پیش تقویت کند.

چالش اصلی بازار آفریقا، محدود بودن دسترسی به وام‌های بانکی سنتی است. بر اساس گزارش بانک جهانی، تنها ۱۲ درصد بزرگسالان در آفریقای زیر صحرا در سال ۲۰۲۴ وام دریافت کرده‌اند این درحالی است که میانگین جهانی ۲۴ درصد است. بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک وافراد کم‌درآمد به دلیل عدم وجود درآمد ثابت، سوابق مالی شفاف یا ترازنامه رسمی، از سیستم بانکی سنتی محروم هستند. برای مقابله با این محدودیت، مؤسسات ماکروفایننس  با گسترش شبکه شعب وفعالیت در مناطق دورافتاده، تلاش می‌کنند به بهترین شکل ممکن افراد مستحق وام را شناسایی کنند. موسسات مالی خرد برای پاسخ‌گویی به این نیاز، شعب خود را گسترش داده‌اند وتلاش می‌کنند با حضور در دورافتاده‌ترین مناطق، مشتریان بالقوه را شناسایی کنند.

در کنار این توسعه فیزیکی، فین‌تِک‌ها[2] با استفاده از تلفن‌های هوشمند وهوش مصنوعی، روش‌های ارزیابی اعتباری وارائه وام را متحول کرده‌اند. نمونه آن گروه اکسیان[3] ماداگاسکار است که قصد دارد وام‌هایی از چند دلار تا چند صد دلار با دوره بازپرداخت یک‌روزه تا شش‌ماهه ارائه کند و سالانه حدود یک میلیارد دلار وام خرد پرداخت کند. در ساحل عاج نیز همکاری اورنج مانی[4] و بانک اورنج[5] با شرکت فین‌تک اِزرا[6]، امکان اعتبارسنجی از راه دور را فراهم کرده است. به گفته مدیر توسعه کسب‌وکار بانک اورنج آفریقا، این همکاری راهکاری سریع‌تر و در دسترس‌تر ارائه می‌دهد.

وام‌های ارائه‌شده در این بستر از پنج هزار تا یک میلیون فرانک سیفا وبا سررسیدهای یک تا شش ماهه هستند. این نوع وام‌های سریع وانعطاف‌پذیر، شرکت‌های بسیار کوچک ومتوسط را هدف قرار داده‌اند. از سال ۲۰۲۵، شرکت اکسیان خدمات خود را به پانصد هزار تاجر شریک گسترش داده است. بانک اورنج ساحل عاج نیز تأکید می‌کند که کارآفرینان خرد، تاجران کوچک وکارگران غیررسمی، عمده مشتریان و بازار آن هستند. همین گروه هدف، توجه غول‌های بانکی وسرمایه‌گذاران را نیز جلب کرده است. ویستا بانک[7] به دنبال خرید بنگاه‌های فعال در حوزه تامین مالی خرد است وشرکت بلتون هُلدینگ[8] مصر نیز برای خرید گروه بائوباب[9]، پیشرو در تامین مالی فراگیر، اقدام می‌کند. هدف آنها دسترسی بهتر به مشتریان راهبردی و حضور در بازاری است که تجارت درون قاره‌ای را شکل می‌دهد. حتی موسسات مالی توسعه‌ای نیز وارد این عرصه شده‌اند. موسسه مالی پروپارکوی فرانسه واتحادیه اروپا برنامه ضمانت وام‌هایی تا سقف پانصد یورو با سررسید شش ماه ارائه کرده‌اند. گروه پروپارکو[10] پیش‌بینی می‌کند سالانه حدود سی تا چهل میلیون یورو وام خرد جدید در آفریقا اختصاص دهد.

در این میان، بازیگران میانجی همچون گروه مالی کوفینا[11] به عنوان یکی از بازیگران اصلی تامین مالی خرد در کشورهای جنوب صحرای آفریقا با نُه شعبه ملی که بین تامین مالی خرد و بانکداری سنتی عمل می‌کنند، در حال گسترش فعالیت هستند. تنها بیست درصد از شرکت‌های کوچک و متوسط در آفریقا به وام سنتی دسترسی دارند، اما تمایل دارند در زنجیره‌های ارزش منطقه‌ای ادغام شوند و از فرصت‌های منطقه تجارت آزاد قاره آفریقا بهره ببرند. کوفینا با اتکا به داده‌های جایگزین، تلاش می‌کند پروفایل‌های ریسک را اصلاح کند و وام‌های مناسب‌تری ارائه دهد.

کشاورزان نیز از تحول در تامین مالی خرد سود می‌برند. شرکت های فناوری بیمه ([12] Assurtechs) با استفاده از داده‌های جمع‌آوری‌شده از راه دور، بیمه‌هایی متناسب با ریسک‌های کشاورزی عرضه می‌کنند. بیمه شدن کشاورزان باعث می‌شود، موسسات مالی خرد اعتماد بیشتری برای اعطای وام داشته باشند و احتمالاً نرخ بهره را کاهش دهند. نمونه آن همکاری شرکت اوکو[13] با صندوق ویژن‌فاند[14] در کشور مالی است که به تسریع بازپرداخت‌ها کمک کرده است. با وجود این پیشرفت‌ها، نرخ استهلاک سبد وام (درصد وام‌های مشکل‌دار نسبت به کل وام‌های اعطاشده) در منطقه اتحادیه اقتصادی و پولی غرب آفریقا به ۸.۹ درصد رسیده که بالاتر از استاندارد سه درصدی است.

بانک مرکزی کشورهای غرب آفریقا در گزارش خود در مورد ماکروفایننس  (تأمین مالی خُرد) در سال ۲۰۲۴ خاطرنشان می‌کند که نرخ استهلاک سبد سهام ۸.۹ درصد (در مقایسه با ۶.۹ درصد در سال ۲۰۲۳) بوده است که از حداکثر استاندارد ۳.۰ درصد فراتر رفته است. این نهاد نظارتی هشدار می‌دهد مدیریت ریسک اعتباری همچنان یکی از چالش‌های اصلی برای تثبیت دستاوردهای این بخش است. در عین حال، راه‌اندازی پلتفرم پرداخت آنی [15]PI-SPI توسط بانک مرکزی کشورهای غرب آفریقا می‌تواند انقلابی در همگرایی بانک‌ها، اپراتورها، موسسات مالی خرد و فین‌تک‌ها ایجاد کند و مرزهای سنتی میان آنها را کاهش دهد. هدف این سیستم، سرعت‌بخشی به تراکنش‌های مالی و افزایش شمول مالی در منطقه است. با این پلتفرم، انتقال وجه بین مؤسسات مالی عضو اتحادیه اکنون تنها چند ثانیه زمان می‌برد و پرداخت‌ها به‌صورت ۲۴ ساعته و هفت روز هفته چه از طریق بانک‌ها، مؤسسات مالی خرد یا ارائه‌دهندگان پول الکترونیکی قابل انجام است.  

تحلیلگران معتقدند که راه‌اندازی PI-SPI تاثیر مثبت گسترده‌ای بر اقتصاد منطقه خواهد داشت. این پلتفرم می‌تواند هزینه تراکنش‌ها را کاهش دهد، به ظهور فین‌تک‌های جدید کمک کند و جریان رسمی سرمایه را در اقتصاد تقویت کند. همچنین، پرداخت‌های فوری مرزی می‌توانند تجارت درون اتحادیه را توسعه داده و سطح رقابت در بازارهای منطقه‌ای را افزایش دهند. از نظر دولت‌ها، این سیستم امکان کاهش استفاده از پول نقد، بهبود ردیابی تراکنش‌ها و گسترش پایه مالیاتی را فراهم می‌کند، که همگی می‌توانند به پایداری و ثبات سیستم مالی منطقه کمک کنند.

[1] . ماکروفایننس microfinance (تأمین مالی خُرد) به معنای ارائه خدمات مالی به افراد کم‌درآمد یا کسانی است که از سیستم بانکی سنتی محروم هستند.

[2] . فین‌تک (FinTech) مخفف "فناوری مالی" است و به استفاده از فناوری‌های جدید (مانند اپلیکیشن‌های موبایل، اینترنت، هوش مصنوعی) برای ساده‌سازی، افزایش سرعت و کارایی خدمات مالی سنتی مانند بانکداری، پرداخت، وام‌دهی، سرمایه‌گذاری و بیمه می‌پردازد، که نیاز به مراجعه حضوری را کم کرده و دسترسی به خدمات مالی را برای مردم آسان‌تر و سریع‌تر می‌کند.

[3] . Axian

[4] . Orange Money

[5].  Orange Bank

[6] . Ezra

[7] . Vista Bank

[8] . Beltone Holding

[9] . Baobab

[10] . Proparco

[11] . Cofina

[12] . شرکت‌ها یا استارتاپ‌هایی هستند که با استفاده از فناوری‌های نوین، خدمات بیمه را دیجیتالی، سریع‌تر، ارزان‌تر و قابل‌دسترس‌تر می‌کنند.

[13] . OKO

[14] . VisionFund

[15] . یک سامانه پرداخت آنی است که توسط بانک مرکزی کشورهای غرب آفریقا راه‌اندازی شده است.

منابع:

https://www.jeuneafrique.com/1747140/economie-entreprises/axian-orange-bank-vista-proparco-ce-qui-pousse-les-geants-a-miser-sur-la-microfinance/

https://www.economie-ivoirienne.ci/banques-et-finances/presentation-du-secteur-des-microfinances.html

https://www.jeuneafrique.com/1726520/economie-entreprises/paiement-instantane-sans-wave-la-bceao-peut-elle-tenir-sa-promesse-dinclusion-financiere/