امنیت انرژی صربستان در ترازوی سبز؛ آیا زغالسنگ جایگزینی دارد؟
بر اساس گزارش پایگاه اینترنتی بزینس، صربستان در مسیر گذار انرژی با چالشهای ساختاری عمیقی روبروست، چرا که بخش بزرگی از تولید برق این کشور همچنان به زغالسنگ (لیگنیت) وابسته است. اگرچه پتانسیل بالایی در منابع تجدیدپذیر مانند انرژی خورشیدی و بادی وجود دارد، اما جایگزینی کامل سوختهای فسیلی نیازمند سرمایهگذاریهای کلان در زیرساختهای ذخیرهسازی و نوسازی شبکه انتقال است. کارشناسان معتقدند که صربستان نمیتواند به سرعت و به طور کامل سوختهای فسیلی را حذف کند و برای حفظ امنیت انرژی، ناگزیر است ترکیبی از انرژیهای سبز، گاز طبیعی به عنوان سوخت انتقالی و احتمالاً انرژی هستهای را در برنامههای بلندمدت خود بگنجاند.
پرسش درباره اینکه آیا کشورهایی مانند صربستان میتوانند با تکیه انحصاری بر منابع انرژی تجدیدپذیر به خودکفایی در انرژی دست یابند، با توجه به بحران انرژی، بیش از پیش مطرح میشود. با این حال، پاسخ به این پرسش مستلزم نگاهی دقیق به وضعیت واقعی است؛ چه از نظر میزان مصرف فعلی و چه از نظر پتانسیل واقعی منابع تجدیدپذیر است. برانیمیرگرگور، استاد دانشکده تکنولوژی و متالورژی دانشگاه بلگراد اظهار داشت که دادههای سال ۲۰۲۴ نشان میدهد صربستان مجموعاً تراز انرژی معادل ۱۷.۸۶ میلیون تن نفت دارد. از این مقدار، تولید داخلی ۵۸.۵ درصد را پوشش میدهد، در حالی که بالغ بر ۴۱.۵ درصد انرژی از طریق واردات تأمین میشود. این ساختار به وضوح نشاندهنده وابستگی شدید انرژی است، بهویژه در بخش نفت و گاز طبیعی که بخش عمده آن از خارج تأمین میشود.
گرگور خاطرنشان میکند که رکن اصلی تولید داخلی همچنان زغالسنگ است که بیش از یکسوم کل مصرف انرژی را به خود اختصاص داده است. در عین حال، منابع تجدیدپذیر سهمیبسیار کمتر، هرچند غیرقابل چشمپوشی دارند. در میان آنها انرژی برقآبی پیشتاز است، در حالی که زیستتوده (Biomass) نیز بهویژه در گرمایش خانگی نقش مهمی ایفا میکند. انرژی باد، خورشید و بیوگاز هنوز سهم اندکی دارند، اما رشد تدریجی از خود نشان میدهند.
با نگاهی به تولید برق، صربستان در سال ۲۰۲۴ حدود ۳۷.۸۵ تراوات-ساعت (TWh) برق تولید کرده است. از این میزان، نیروگاههای حرارتی با سوخت زغالسنگ نزدیک به دوسوم تولید را تأمین کردهاند که تأییدی بر وابستگی عمیق سیستم انرژی به سوختهای فسیلی است. نیروگاههای برقآبی حدود ۲۸ درصد را به خود اختصاص دادهاند، در حالی که مجموع سهم انرژی باد و خورشید تنها چند درصد از کل تولید بود. پس از کسر تلفات و مصرف داخلی، حدود ۳۱ تراوات-ساعت برق به مصرفکنندگان نهایی تحویل داده شده است.
پروفسور گرگور ارزیابی میکند که تصویر مشابهی در بخش انرژی حرارتی نیز وجود دارد، جایی که زیستتوده، برق و گاز طبیعی غالب هستند. او معتقد است که بیشترین میزان گرمایش در خانوارها مصرف میشود، در حالی که سیستمهای گرمایش مرکزی و صنعت سهم کمتر اما همچنان قابل توجهی دارند. مجموع تولید همزمان برق و حرارت به ۸.۶۸ میلیون تن معادل نفت میرسد که بخش مهمی از تراز کلی انرژی را تشکیل میدهد. وقتی نوبت به پتانسیل انرژیهای تجدیدپذیر میرسد، تخمینها بسته به متدولوژی مورد استفاده، تفاوتهای زیادی با هم دارند.
گرگور بیان میکند که نظریات تئوریک دلگرمکننده است، اما تخمینهای واقعبینانه که محدودیتهای فنی، تأثیرات زیستمحیطی و عوامل اقتصادی را در نظر میگیرند، به مراتب کمتر از نظریات تئوریک هستند. کل پتانسیل تجدیدپذیرِ واقعاً قابل استفاده برای تولید برق حدود ۳۱.۶ تراوات-ساعت یا تقریباً ۲.۹ میلیون تن معادل نفت برآورد میشود. وی میافزاید که بزرگترین پتانسیل استفادهنشده همچنان در انرژیهای برقآبی، باد و خورشید نهفته است. با این حال، این منابع بدون محدودیت نیستند. توسعه بیشتر ظرفیتهای برقآبی نگرانیهایی را در مورد حفاظت از اکوسیستم، بهویژه در مورد آبراههای کوچکتر، برمیانگیزد. از سوی دیگر، باد و خورشید به شرایط جوی وابسته هستند و نیاز به سرمایهگذاری اضافی در متوزانسازی سیستم و ذخیرهسازی انرژی دارند.
زیستتوده یک مورد خاص است؛ پتانسیل آن قابل توجه است، اما به دلیل کاربردهای متنوعش از گرمایش گرفته تا تولید برق، ارزیابی دقیق آن دشوار است. منابع زمینگرمایی (Geothermal) نیز طبق دادههای موجود، تقریباً به طور کامل دستنخورده باقی ماندهاند. استاد دانشکده تکنولوژی و متالورژی دانشگاه بلگراد توضیح میدهد که حتی در سناریوی حداکثر بهرهبرداری از منابع تجدیدپذیر، کل تولید انرژی اضافی از این منابع به سختی از حدود ۳ میلیون تن معادل نفت فراتر میرود. این مقدار چندین برابر کمتر از کل نیازهای انرژی کشور است. در عین حال، صربستان در دوره پیش رو، هم به دلایل زیستمحیطی و هم به دلیل وضع عوارض انتشار کربن تحت سیاستهای اروپایی، با الزام کاهش مصرف زغالسنگ روبرو خواهد بود. در چنین شرایطی، گذار انحصاری به منابع انرژی تجدیدپذیر نمیتواند استقلال کامل انرژی را تضمین کند.
پروفسور برانیمیر گرگور نتیجهگیری میکند که در عوض، یک سناریوی واقعبینانهتر شامل ترکیبی از منابع مختلف است؛ یعنی افزایش سهم تجدیدپذیرها، بهبود بهرهوری انرژی، تنوعبخشی به تأمین انرژی و توسعه فناوریهای نوین مانند ذخیرهسازی انرژی یا به طور بالقوه معرفی سایر منابع کمکربن میتواند بهتر باشد و خودکفایی در انرژی نه تنها به منابع موجود، بلکه به نحوه استفاده از آنها، توسعه تکنولوژیک و تصمیمات استراتژیک بستگی دارد. در مورد صربستان، ارقام به وضوح نشان میدهند که منابع تجدیدپذیر نقش مهمی ایفا میکنند، اما برای اینکه بتوانند به تنهایی کل سیستم انرژی را به دوش بکشند، کافی نیستند.
نویسنده: لیلیلانا بگوویچ
منبع: پایگاه اینترنتی بزینس مورخ 02/04/2026
https://biznis.rs/vesti/srbija/koliko-srbija-zaista-moze-bez-upotrebe-fosilnih-goriva/